फ्रांस ,  आनातॉल :  ( १६ एप्रिल १८४४ – १३ ऑक्टोबर १९२४ ).  विख्यात फ्रेंच कांदबरीकार .  मूळ नाव आनातॉल फ्रांस्वा तीबो .  पॅरिसमध्ये जन्म .  शिक्षण पॅरिसमधील  ‘ कॉलेज स्तानिस्लास ’  ह्या प्रसिद्ध रोमन कॅथलिक शाळेत . त्याच्या वडिलांचा व्यवसाय पुस्तक विक्रीचा असल्यामुळे आपली वाचनाची आवड त्याला मनसोक्त पुरवता आली आणि स्वतंत्रपणेही बरेचसे ज्ञानार्जन तो करू शकला .  ग्रीक – लॅटिन साहित्यकृतींचा शिस्तबद्ध अभ्यास त्याने केला . त्यातून मानवतावादी विचारांचे संस्कार त्याच्या मनावर झाले  तथापि प्रत्येक बाबतीत परिपूर्णतेचा ध्यासही त्याने घेतला आणि धर्मासकट विविध मानवी संस्थांविषयी त्याची वृत्ती संदेहवादी बनली .

  आरंभी फ्रांसने काव्यलेखन केले . ‘ पार्‌ नॅ ‌ सिअन ’  ह्या कलावादी फ्रेंच काव्यसंप्रदायाचा प्रभाव त्याच्या कवितेवर दिसून येतो .  घाटाचा काटेकोरपणा ,  वस्तुनिष्ठता आणि संयमि त अभिव्यक्ती ही ह्या संप्रदायाच्या कवितेची काही वै शिष्ट्ये .  पोॲम दॉरे  ( १८७३ ,  इं .  शी .  गोल्डन टेल्स )  हा फ्रांसचा काव्यसंग्रह त्या दृष्टीने लक्षणीय आहे .

  फ्रांसची ल क्रीम द सिल्व्हेस्त्र बॉनार  ( इं . शी .  द क्राइम ऑफ सिल्व्हेस्त्र )  ही कादंबरी १८८१ मध्ये प्रसिद्ध झाल्यानंतर कादंबरीकार म्हणूनच त्यांची प्रतिमा प्र स्था पित झाली .  फ्रांसच्या संदेहवादी वृत्तीचा प्रत्यय ह्या कांदबरीतून येतो . भाषाशास्त्रज्ञ असलेला ह्या कांदब री चा नायक सतत गों धळलेला दिसतो .  त्याच्या पुढील कादंबऱ्‍यांतून त्याच्या संदेहवादाचे क्षेत्र विस्तारत गेलेले दिसते .  एका दरबारी ग णिके ची जीवनकथा सांगणाऱ्या ताईस  ( १८९० ) ह्या कादंबरीत त्याने चर्चचा उपहास केला ,  तर ला रोतसिरी द ला रॅन पेदोक मध्ये  ( १८९३ ,  इं .  शी .  ॲट इ राईट ऑफ द क्वी न पेदोक )  गूढविद्येवर टीका केलेली आहे .  लेझोपनि आँ द मस्य जेरोम क्वान्यार मध्ये  ( १८९३ ,  इं . शी .  द ओपिन्यन्‌स ऑफ मस्य जेरोम क्वान्यार) अठराव्या शतकातील फ्रान्सचे उपरोधपूर्ण चित्रण आढळते. जेरोम क्वान्यार हा फ्रांसचाच प्रवक्ता होय. लिस्त्वार काँतांपॉरॅन (इं. शी. कंटेपररी हिस्टरी ) ह्या कादंबरीत आपली मते बोलून दाखविण्यासाठी फ्रांसने मस्य बॅर्‌ जरॅ ह्या व्यक्तीरेखेची निर्मिती केली .  ह्या कादंबरीचे चार खंड असून त्यांची नावे अशी  : लॉमे द्यू माय  ( १८९७, इं .  शी .  द  एल्म ट्री ऑन द मॉल )  ल मानकॅं दोझिए  ( १८९७ ,  इं . शी .  द ॲमिथिस्ट रिंग )  व मस्य बॅर् ‌ जरॅ आ पारी  ( १९०१ ,  इं .  शी .  मस्य बॅर् ‌ जरॅ इन पॅरिस ).  पॅरिसमधील आपल्या समकालीन समाजातील विविध वर्गांचा संकुचितपणा , पूर्वग्रहदूषित दृष्टी यांसारख्या दोषांवर फ्रां स ने ह्या कादंबऱ्यांतून टीका केलीच  परंतु फ्रेंच सैनिकी वर्गही ह्या टीकेतून सुटला नाही .  त्याच्या काळी फ्रान्समध्ये गाजलेल्या ⇨ ड्रायफस प्रकरण चा प्रभाव ‘ मस्य बॅर् ‌ जरॅ इन पॅरिस’ मध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो . फ्रेंच लष्करातील एक निरपराध ज्यू अधिकारी आल्फ्रेड ड्रायफस ह्या च्यावर ,  जर्मनीला लष्करी गुपिते कळविल्याचा आरोप लादून फ्रेंच लष्करातील श्रेष्ठींनी त्याला तुरुंगात डांबले होते . ड्रायफसला न्याय मिळवून देण्यासाठी एमिल झोलासारख्यांनी जी चळवळ आरंभली होती ,  तीत फ्रांसही सहभागी झालेला होता .  लाफॅर क्रॅंकबीय  ( १९०१ ,  इं .  शी .  क्रेंकबीय अफेअर )  ह्या कथेत ,  त्याचप्रमाणे क्रेंकबीय  ( १९०३ ) ह्या नाट्याकृतीमध्ये अन्यायाचा बळी ठरलेला क्रँ कबीय ही  ड्रायफसचे स्मरण करून देतो .  ले दियझाँ स्वाफ  ( १९१२ ,  इं .  शी .  द गॉड् ‌ स आर ॲथर्स्ट ) ह्या रूपकात्मक कादंबरीत फ्रेंच राज्यक्रांतीनंतरच्या दहशतवादाच्या काळाचे दशर्न घडविले असून हिंसाचाराचा निषेध केलेला आहे .  लील दे पॅंग्वँ ( १९०८ ,  इं . शी .  पेंग्विन आयलंड )  ही फ्रांसची आणखी एक रूपकात्मक कादंबरी . मानववंशाचा इतिहास सांगण्याच्या मिषाने ह्या कादंबरीत परिपूर्ण मानवी समाजाची निर्मिती करावयास निघालेल्यांची टर फ्रांसने उडविलेली आहे .

  फ्रांसने १८८६ ते १८९३ ह्या कालखंडात ल तां  ( इं .  शी .  द टाइम )  ह्या नियतकालिकासाठी लेख लिहिले .  ह्यां तील आरंभीचे लेख वा ङ्‌म यी न विषयांना वाहिलेले होते . तथापि हळूहळू चर्च आणि प्रस्थापित सामाजिक – राजकीय संस्थांवर धारदार टीका करणारे लेख तो लिहू लागला .  ला व्ही लितेरॅर  ( ४ खंड ,  १८८८ – ९२ ,  इं .  शी .  ऑन लाइफ अँड लेटर्स ) ह्या नावाने ल तां साठी त्याने लिहिलेले काही लेख संगृहीत आहेत .

फ्रां सच्या अन्य लेखनात ल लिव्ह्र द माँ अमी  ( १८८५ ,  इं .  शी .  माय फ्रेंड् ‌ स बुक )  आणि ल पती प्येअर  ( १९१८ ,  इं .  शी .  लिट् ‌ ल प्येअर )  अशा स्मृतिचित्रांचा समावेश होतो .

 फ्रांसची लेखनशैली मुख्यतः उपरोधप्रधान असली , तरी ती डौलदार आणि नादमधुर आहे .  उत्तम शैली सात रंगांच्या एकात्मतेतून निर्माण होणाऱ्या शुभ्र प्रकाशकिरणासारखी असते  ती संकुल असूनही साधीच भासते , अशा आशयाचे विचार फ्रांसने व्यक्त केले आहेत .  ते त्याच्या भाषाशैलीच्या बाबतीत खरे ठरतात त्याच्या हया तीत त्याला टीकेला तोंड द्यावे लागलेच  परंतु त्याच्या आयुष्याच्या अखेरीस पश्चिमी जगात त्याच्याबद्दलचा आदर वाढीला लागला होता .

फ्रेंच अकादमीवर १८९६ मध्ये त्याची नियुक्ती करण्यात आली होती .  १९२१ मध्ये साहित्याचे नोबेल पारितोषिक दे ऊ न त्याच्या साहित्यसेवेचा गौरव जागतिक पातळीवर करण्यात आला .  तूर येथे तो निधन पावला .

संदर्भ :  1. Axelrad, Jacob, Anatole France A Life Without Illusions, 1844–1929, New York, 1944.

           2. Jefferson, Carter, Anatole France : The Politics of Scepticism, New Brunswick, N. J., 1965.

           3. Tyiden – Wright, David, Anatole France, New York, 1967.

           4. Virtanen, Reino Anatole France, New York, 1968.

  

कुलकर्णी,अ. र.