माद्रिद : यूरोपमधीलस्पेन देशाचीराजधानी. लोकसंख्या४७,२६,९८६ (१९८१जनगणना). सस. पासून६५०मी. उंचीवरएकापठारावरवसलेलेमाद्रिदम्हणजेयूरोपखंडातीलसर्वांतजास्तउंचीवरराजधान्यांपैकीएकहोय. स्पेनच्याजवळजवळमाथ्यावरमांथानारेसनदीवरअसलेलेहेशहरमाद्रिदप्रांताचीहीराजधानीआहे.

स्पेनवरमुसलमानीअंमलअसताना ‘माजरीत’ यानावाचीमूरलोकांचीगढीम्हणूनयाचाउल्लेखदहाव्याशतकातझालेलादिसतो. कॅस्टीलच्यासहाव्याआल्फॉ न्सोयाने१०८३मध्येमूरलोकांनायेथूनहाकलूनलावले. कॅस्टीलचीसंसद (कॉर्तेस) येथेभरतअसे. नंतरकाहीराजघराण्यांतीललोकहीयेथेराहूलागले.

दुसऱ्याफिलिपने (१५६१) येथेआपलादरबारभरविला, तरतिसऱ्याफिलिपनेस्पेनचीराजधानीम्हणूनमाद्रिदचीनिवडकेली (१६०७). बूँर्बाकसाकीर्दीत, विशेषतः  तिसऱ्याचार्ल्सच्याकाळात (१८वेशतक), याचीभरभराटझाली. ग्रेटब्रिटन, पोर्तुगालवस्पॅनिशगनीमयांच्याविरुद्धझालेल्याद्वीपकल्पीययुध्दात (पेनिन्शुलरवॉर) (१८०८–१४) फ्रान्सनेयाचाताबाघेतला (मे१८०८) स्पॅनिशयादवीयुद्धाच्यावेळी (१९३६–३९) २९महिनेजनरलफ्रँकोच्यासैन्याच्यावेढ्याला  धैर्यानेतोंडदिल्यावरमाद्रिदपडले.

माद्रिदमध्येमूळच्यामूरिशआल्काथारच्याजागेवरअसलेलाराजवाडाहेशहराचेकेंद्रस्थानहोय. जुनेमाद्रिदयाराजवाड्याभोवतीमर्यादितहोते. शहराचीवाढप्रामुख्यानेपूर्वेकडेहोतगेली. १९४८नंतरमात्रपश्चिमेकडीलभागहीवाढतगेलाआहे. १९४८–५१यातीनवर्षांतयाचीदसपटवाढहोऊनसु५३१चौ. किमी. वरशहरपसरले. शहराचेआल्तो (उच्च), सेंत्रल (मध्य) वबाजो (निम्ग) असेसाधारणपणेतीनबारीओ (विभाग) पाडलेजातात. हीविभागणीस्थानाचीउंचीवलोकांचेराहणीमानयांवरूनकरण्यातआलीआहे.

एकेकाळीस्पेनचीसांस्कृतिकराजधानीअसलेल्यामाद्रिदमधीलप्रादोनॅशनलम्यूझीयमहेपर्यटकांचेखासआकर्षणआहे. पंधराव्यातेएकोणिसाव्याशतकांपर्यंतच्याकाळातीलचित्रकारांनीकाढलेल्याचित्रांचेदालनहेवैशिष्ट्यआहे. जगातीलसुविख्यातकलावीथींपैकीएकम्हणूनओळखल्याजाणाऱ्यायाकलावीथीमध्येएलग्रेको (१५४१–१६१४), रिबेरा (१५८८–१६५२), व्हेलाथ्केथ (१५९९–१६६०), मूरील्यो (१६१७–८२), गोया (१७४६–१८२८) यांसारख्याश्रेष्ठस्पॅनिशचित्रकारांच्याकलाकृतीसंगृहीतअसूनइटालियन, फ्लेमिश, डच, जर्मनवब्रिटिशकलासंप्रदायांतीलसु. ३,०००उत्कृष्टकलाकृतींपैकीनिम्म्यांहून अधिक कलाकृतीचे प्रदर्शनपहावयासमिळते. नॅशनलपॅलेसमध्येएकभव्यशस्त्रसंग्रहालयआहे. यांखेरीजशहरातइतरहीसंग्रहालयेआहेत. माद्रिदमध्येप्रशस्तउद्यानेअसून, काझदकाम्पोहेउद्यानविशेषउल्लेखनीयआहे. प्लाझामॉन्युमेंटलहेस्पेनचेसर्वां तमोठेबैलझोंबीरंगणअसूनतेथेसु. २४,०००प्रेक्षकबसूशकतात. मार्चतेऑक्टोबरयाकाळातमाद्रिदविविधसांस्कृतिककार्यक्रमांनीगजबजलेलेअसते. मेच्यामध्यावरयेणारासानइसिद्रोचा सणहाविशेषमहत्त्वा चाआहे याचसुमारास ‘माद्रिद’ विरुद्ध ‘बार्सेलोना’ अशीसॉकरखेळाचीवार्षिकस्पर्धासुरूहोते. शहरातसु. शंभरग्रंथालयेअसूनत्यांपैकीकाहींतदुर्मिळहस्तलिखितांचेसंग्रहआढळतात. प्रशस्तरस्तेहेशहराचेवैशिष्ट्य  होय. येथेएकशासकीयविद्यापीठ, तंत्रनिकेतन, स्वायत्तविद्यापीठअसूनटपालरेडिओवदूरदर्शनयांद्वारेशिक्षणदेणारेएकविद्यापीठहीआहे.

माद्रिदहेस्पेनचेएकमहत्त्वा चेव्यापारीआणिऔद्योगिककेंद्रहीआहे. येथे मोटारीवमालमोटारीयांचीएंजिने, विद्युतवइलेक्ट्रॉनिकीयउपकरणे, प्लॅस्टिकच्यावस्तू, रबर, विमाने, प्रकाशीयवस्तूइ. उद्योगांचेकारखानेआहेत. देशातीललोहमार्गांचेहेकेंद्रआहे. शहराच्यावाढत्याउपनगरांनावविस्तारालायोग्यदिशादेण्यासाठीएकआयोगस्थापनकरण्यातआलाआहे.

पंडित, अविनाश