मत्स्योद्योग : या विषयात सागरी, गोड्या पाण्यातील व मचूळ पाण्यातील मासेमारीचा समावेश आहे. तसेच छंद म्हणून निरनिराळ्या जलाशयांत गळाने केलेल्या मत्स्यपारधेचाही यातच समावेश होतो [⟶मत्स्यपारध]. मतस्योद्योगाचा व्यवसाय अनादिकालापासून जगात सर्वत्र अस्तित्वात आहे व यावर कोट्यवधी लोक आपली उपजीविका करत आहेत. निरनिराळ्या भौगोलिक प्रदेशांत निरनिराळ्या जातींचे मासे आढळतात. मासे पकडण्याच्या तऱ्हाही विविध आहेत. मासेमारीच्या व्यवसायात कोळंबी (झिंगे वा चिंगाट्या), खेकडे (चिंबोऱ्या), शेवंडे, कालवे ह्यांना पकडणे तसेच शैवले, सागरी काकडी पकडणे वगैरेही अंतर्भूत आहे. या व्यवसायातील काही थोडे लोक सधन असले, तर बहुसंख्य लोक मध्यम स्थितीतील व आर्थिक दृष्ट्या कमकुवत आहेत. यूरोप, अमेरिका व जपान या भागांत सधन मच्छीमारांचे प्रमाण आशिया व आफ्रिका या भागांपेक्षा जास्त आहे. गळाने मासे पकडणे हा छंद आहे. हौसेखातर या छंदात रमणारे लोक साधारणपणे सुस्थितीतील असतात.

इतिहास : मासेमारी हा मानवाचा फार पुरातन काळापासून चालत आलेला एक व्यवसाय व छंद आहे. आदिमानव अन्न मिळविण्यासाठी इतर प्राण्यांच्या शिकारीबरोबरच जलाशयातील माशांची शिकार करीत असावा. ही शिकार करण्याचे निरनिराळे प्रकार त्याच्या अनुभवावर आधारित असावेत. जाळे टाकून मासे पकडणे, भाल्याने मासे मारणे  किंवा गळ टाकून मासे पकडणे याची माहिती मानवास पुरातन काळापासून असावी. इ. स. दहाव्या शतकापूर्वीपासून चिनी लोक मत्स्यसंवर्धन करीत असावेत असे दिसते. ईजिप्तमध्येही पुरातन काळापासून मासेमारी होत असावी, असे काही प्राचीन शिलाचित्रांवरून दिसून येते. या चित्रात ‘टिलापिया’ नावाचे मासे जाळ्यात पकडले जात असतानाचा देखावा आहे. भारतात सु. चार हजार वर्षांपूर्वीच्या काळातही मासेमारी अस्तित्वात होती, असे सिंधू खोऱ्यातील मोहें-जो-दडो येथील उत्खननात आढळले आहे. मासेमारीचे मचवे, बंदरातील मासे उतरविण्याच्या जागा वगैरेंचे अवशेष प्रामुख्याने दिसतात. तसेच भाजलेल्या तांबड्या मातीच्या भांड्यावर महसीरसारख्या माशांची व ते पकडण्यासाठी वापरलेल्या गळांची चित्रे आढळतात. यावरून त्या काळात मासेमारीचा व्यवसाय अस्तित्वात होता, असे मानण्यास हरकत नाही. नंतरच्या म्हणजे चाणक्य (कौटिल्य) यांच्या काळात (इ.स. पू. सु. चौथे शतक) तर मत्स्यसंवर्धन हा एक प्रस्थापित व्यवसाय असावा असे दिसते. चाणक्य यांच्या अर्थशास्त्र या ग्रंथात असे नमूद केले आहे की, मासळीच्या उत्पन्नाच्या १/६ भाग सरकारने तळ्याची भाडेपट्टी म्हणून घ्यावा व मासळीवरच्या जकातीचा दर माफक असावा. सुक्या मासळीचा उपयोग सैन्यातील जवानांसाठी कसा करावा, हेदेखील त्यात विशद केले आहे. दुष्काळी परिस्थितीत राजेरजवाड्यांनी व त्यांच्या मित्रांनी नदी, तलाव व समुद्रकिनारी जाऊन गळाने किंवा इतर रीतीने मासेमारी करून वा करवून प्रजाजनांना अन्न पुरविण्याचा प्रयत्न करावा, असेही त्यात नमूद केले आहे. भारतात फार प्राचीन काळापासून मत्स्योत्पादन, त्यावर करावयाच्या प्रक्रिया व त्यांची विक्री या गोष्टी एक ग्रामीण व्यवसाय म्हणून केल्या जात असत. बंगालमध्ये मत्स्यसंवर्धन गेल्या दोन हजार वर्षांपूर्वीपासून चालू आहे, असे दिसते पण याविषयी जास्त माहिती उपलब्ध नाही.

पोर्तुगीजांनी १५५४ साली एका पत्रात, समुद्रात खोलवर पुरलेल्या व पृष्ठभागावर दिसणाऱ्या अजस्र खांवाचा उल्लेख केला आहे. हे खांब कराची व मुंबईच्या समुद्रात आढळत असत व या खांबांना ‘डोळ’ या नावाची जाळी बांधली जात असत. या खांबाची उंची ४० मी. असून त्यास जाळ्याच्या दोऱ्या बांधत असत, हे पाहून पोर्तुगीज लोकांना खूप आश्चर्य वाटले. यानंतर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने १६८४ साली मुंबई प्रांतातील मच्छीमारांकडून काही कर वसूल करून सरकारचे उत्पन्न वाढविता येईल किंवा कसे हे पाहण्यासाठी एक समिती नेमली. या समितीने मत्स्यव्यवसायाची पाहणी करून मच्छीमारांपासून दर मचव्यावर एक रूपया कर वसूल करावा, असे सुचविले. पुढे १७६६ साली दुसरी समिती नेमली गेली व तिच्या शिफारसीत असा कर घेऊ नये, असे सुचविण्यात आले. उलट मच्छीमारांना काही सवलती द्याव्यात, असे नमूद केले. १८८४ सालच्या समितीने मासे खारविण्यासाठी जास्त मीठ वापरावे व हे मीठ करमुक्त असावे अशीही एक प्रमुख शिफारस केली. या कामासाठी आवारे काढावी असेही ठरले. भारत व ब्रह्मदेश यांतील मत्स्योद्योगाचे महानिरीक्षक फ्रान्सिस डे यांचा द फिशेस ऑफ इंडिया हा भारत, ब्रह्मदेश व श्रीलंका या देशांमधील सागरी व गोड्या पाण्यातील माशांसंबंधी माहिती देणारा प्रख्यात ग्रंथ १८७८ साली प्रसिद्ध झाला. यापूर्वींही या विषयावर त्यांनी काही लेखन (उदा., द फिशेस ऑफ मलवार) केले होते. नदीवर बंधारे बांघल्यामुळे गोड्या पाण्यातल्या माशांच्या स्थलांतरात अडथळे येतात व ते दूर करण्यासाठी घरणाच्या बांधकामात ‘मत्स्यसोपान’ किंवा ‘मत्स्यशिड्या’ बांधण्यात याव्यात, असे सर हेन्रीं कॉटन यांनी सुचविले. या सर्व लेखनामुळे या विषयाकडे शासनाचे लक्ष वेधले गेले व १८९७ साली भारतीय मत्स्योद्योग कायदा संमत झाला. के.सी. गुप्ता यांचा बंगालच्या मासेमारीवरील अहवाल १९०४ साली प्रसिद्ध झाला व याच सुमारास पंजाबच्या मासेमारीविषयी चौकशीही झाली. मद्रासमध्ये १९०७ साली एक स्वतंत्र मत्स्योद्योग खाते सुरू झाले. मुंबई इलाख्यात १९१० साली ल्यूकस अहवाल व १९२२ साली सोर्ले अहवाल प्रसिद्ध झाला आणि याची परिणती १९३४ साली एक मत्स्योद्योग अधिकारी व १९४५ साली मत्स्योद्योगाच्या सर्वकष सुधारणेसाठी एक स्वतंत्र विभाग सुरू करण्यात झाली. स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतातील निरनिराळ्या राज्यांत या कामासाठी स्वतंत्र विभाग सुरू झाले. पंचवार्षिक योजनांत केंद्रशासन व राज्यशासन या दोहोंकडून मत्स्योद्योगाच्या सर्वांगीण विकासासाठी बरेच आर्थिक सहाय्य मिळू लागले.

भारताच्या सागरी किनाऱ्याची लांबी सु. ५,६४० किमी. असून विविध प्रकारच्या मासळीचे साठे असलेले २०.५३ लक्ष चौं. किमी. जलक्षेत्र आहे. देशांतर्गत मत्स्योद्योगासाठी १५ लक्ष हेक्टर जलक्षेत्र उपलब्ध आहे. यांशिवाय मचूळ पाण्यातील मत्स्योद्योगासाठी २६ लक्ष हेक्टर जलक्षेत्र वापरता येणे शक्य आहे. जगामध्ये भारताचा मत्स्योत्पादनाच्या बाबतीत आठवा क्रमांक लागतो. भारताच्या एकूण मत्स्योत्पादनापैकी ६४% सागरी व ३६% देशांतर्गत मत्स्योत्पादन होते. भारतात माशांचा वार्षिक दरडोई वापर केवळ ४ किग्रॅ. आहे. तथापि मानवी पोषण सल्लागार समितीने शिफारस केलेले वार्षिक दरडोई प्रमाण ३१ किग्रॅ. आहे.

कोष्टक क्र. १ मध्ये भारतातील सागरी व देशांतर्गत असे राज्यवार १९८०-८१ चे मत्स्योत्पादन दिले आहे. १९८१-८२ मध्ये एकूण मत्स्योत्पादन २६.४ लक्ष टन अपेक्षित होते. त्यापैकी सागरी १६.७ लक्ष टन व देशांतर्गत ९.७ लक्ष टन अपेक्षित होते. 


जगातील प्रगत देशांत व त्यातल्या त्यात नॉर्वे, बिर्टन व अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने या देशांत एकोणिसाव्या शतकातच मत्स्योद्योगाच्या विकासासाठी निरनिराळे विभाग सुरू झाले. विसाव्या शतकात सामन व हॅलिबट यांच्या मासेमारीसाठी आंतरराष्ट्रीय आयोगही स्थापले गेले. सागरी संशोधनासाठी इंटरनॅशनल कौन्सिल फॉर एक्स्प्लोरेशन ऑफ द सी ही आंतरराष्ट्रीय संस्था कोपनहेगन येथे १९०२ मध्ये अस्तित्वात आली. दुसऱ्या महायुद्धानंतर संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न व शेती संघटनेतर्फे जगातील सर्व राष्ट्रांच्या व त्यातल्या त्यात विकसनशील देशांच्या मत्स्योद्योगाच्या सुधारणेसाठी निरनिराळ्या योजना आखल्या जात आहेत आणि आर्थिक मदत व मार्गदर्शनही केले जात आहे.

  

कोष्टक क्र. १. भारतातील व सागरी व देशांतर्गत राज्यावार १९८०-८१ मधील मत्सोत्पादन (आकडे टनांत). 

राज्य 

सागरी 

देशांतर्गत 

एकूण 

आंध्र प्रदेश

१,१५,०३९

१,२१,८९३

२,३६,९३२

आसाम

३९,०४७

३९,०४७

उत्तर प्रदेश

३३,२००

३३,२००

ओरिसा

३८,७००

३२,५३०

७१,२३०

कर्नाटक

१,६४,५१३

४०,०००

२,०४,५१३

केरळ

२,७९,०२१

२५,४६०

३,०४,४८१

गुजरात

२,०७,३१७

१६,५१८

२,२३,८३५

जम्मू व काश्मीर

८,२१२

८,२१२

तमिळनाडू

२,२७,०००

१,६५,०००

३,९२,०००

त्रिपुरा

६,२५४

६,२५४

नागालँड

५८६

५८६

पंजाब

२,८००

२,८००

पश्चिम बंगाल

६५,०००

२,३५,०००

३,००,०००

बिहार

७८,३५९

७८,३५९

मध्य प्रदेश

१३,०००

१३,०००

मणिपूर

३,२५०

३,२५०

महाराष्ट्र

४,००,९५९

२३,९७५

४,२४,९३१

मेघालय

८३८

८३८

राजस्थान

१३,०००

१३,०००

सिक्किम

२२

२२

हरयाणा

९,७३५

९,७३५

हिमाचल प्रदेश

१,२४२

१,२४२

राज्यवार एकूण

१४,९७,५४६

८,६९,९२१

२३,६७,४६७

केंद्रशासित प्रदेश  

अंदमान व निकोबार 

१,८०३ 

१,८०३ 

अरुणाचल प्रदेश

४६०

४६०

गोवा, दमण व दीव

३२,८९१

१,२२५

३४,११६

चंडीगढ

१०

१०

दिल्ली

१,२००

१,२००

पाँडिचेरी

१२,९५६

१,६११

१४,५६७

मिझोराम

९००

९००

लक्षद्वीप

२,९०९

२,९०९

केंद्रशासित एकूण

५०,५५९

५,४०६

५५,९६५

भारत एकूण

१५,४८,१०५

८,७५,३२७

२४,२३,४३२


जगातील मत्स्योद्योगाची वार्षिक आकडेवारी व इतर माहिती या संघनटेतर्फे प्रसिद्ध होते. या माहितीवरून असे आढळते की, संबंध जगातील मासळीचे उत्पादन १९४८ पासून १९७८ पर्यंतच्या तीस वर्षांत १७.७ दशलक्ष टनांवरून ७२.३७९ दशलक्ष टनांपर्यंत वाढले आहे. पहिल्या दहा देशांचे १९७५−७८ या चार वर्षाचे उत्पादन कोष्टक क्र. २ मध्ये दिले आहे. या उत्पादनात मासळी या सदरात मत्स्य वर्ग, देवमासे, कोळंबी, खेकडे, शेवंडे, चिमोरे, कालवे, तिसऱ्या, मोत्याची कालवे, शैबले इ. सर्व जलचर प्राण्यांचा व वनस्पतींचा समावेश आहे.

कोष्टक क्र. २. मासळीचे एकूण उत्पादन 

देश

उत्पादन (हजार टनांत)

१९७५

१९७६

१९७७

१९७८

जपान 

१०,५२४ 

१०,६६२ 

१०,७६४ 

१०,७५२ 

रशिया 

९,९७४ 

१०,१३४ 

९,३५२ 

८,९२९ 

चीन 

४,५०० 

४,६०० 

४,१०० 

४,६६० 

अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने 

२,९२० 

३,१६० 

३,०८५ 

३,५१८ 

नॉर्वे 

२,५४१ 

३,४१७ 

३,४६० 

२,६४७ 

पेरू  

३,४४७ 

४,३४७ 

२,५४० 

३,३६५ 

भारत 

२,२६६ 

२,१७४ 

२,३११ 

२,३६८ 

कोरिया 

२,१३४ 

२,४०५ 

२,४१९ 

२,३५१ 

थायलंड 

१,५५३ 

१,६६० 

२,१९० 

२,२६४ 

डेन्मार्क 

१,७६७ 

१९११ 

१,८०७ 

१,७४५ 

एकूण जागतिक उत्पादन 

६८,६०८ 

७२,११३ 

७१,२१३ 

७२,३७९ 

शहरी सांडपाणी, औद्योगिक कारखान्यांतील टाकाऊ पदार्थ, शेतीमध्ये वापरण्यात येणआरी विविध कीटकनाशके व तत्सम रासायनिक द्रव्ये इत्यादींमुळे निरनिराळ्या जलाशयांचे पाणी प्रदूषित होत असून त्यामुळे मत्स्योत्पादनावर अनिष्ट परिणाम होत आहे तसेच असे दूषित मासे माणसांच्या खाण्यात आल्यास त्यांच्या आरोग्यालाही धोका निर्माण होण्याची शक्यता अलीकडच्या काळात उद्‌भवली आहे. [⟶ प्रदूषण].


मत्स्योद्योगाच्या दृष्टीने पृथ्वीवरील जलाशयांचे (१) सागरी व (२) देशांतर्गत (जमिनीवरील) असे दोन विभाग पडतात. सागरी विभागात महासागर व समुद्र हे खाऱ्या पाण्याचे जलाशय येतात. देशांतर्गत विभागात गोड्या पाण्याचे (नद्या, गोड्या पाण्याची सरोवरे व तळी) आणि गोड्या व खाऱ्या पाण्याचा संयोग होतो असे मचूळ पाण्याचे जलाशय (नदीमुख) यांचा समावेश होतो. प्रस्तुत नोंदीच्या उर्वरित भागात सागरी मत्स्योद्योग, देशांतर्गत मत्स्योद्योग, मत्स्यसंवर्धन, विशिष्ट प्राण्यांची (उदा., खेकडे, कासवे, देवमासे इ.) मासेमारी, मत्स्योद्योगासंबंधीचे संशोधन व शिक्षण, आंतरराष्ट्रीय संस्था वगैरे माहिती दिलेली आहे.

सागरी मत्स्योद्योग 

पृथ्वीचा ७०.२ टक्के भाग समुद्राने म्हणजे खार्याक पाण्याने व्यापिला आहे. या भागात पॅसिफिक, अटलांटिक व हिंदी महासागर, तसेच या महासागरांचे उपसागर (समुद्र) आणि दक्षिण व उत्तर ध्रुवांभोवतालचे सागर या सर्व जलाशयांचा समावेश होतो. यांत कॉड, हॅलिबट, हेरिंग, मॅकेरेल (बांगडा), सामन, तांबुसा, ट्यूना, गेदर, बोंबील, सरंगा (पापलेट), सावरी, बोय, सुरमई, मुशी (शार्क), देवमासे, कोळंबी, कालवे इ. मत्स्य वर्गातील व इतर जलचर प्राण्यांची मासेमारी केली जाते. संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न व शेती संघटनेने जगातील सर्व मासेमारी करणाऱ्या प्रदेशांचे २७ भाग केले आहेत. त्यांतील सागरी मासेमारीचे १८ भाग आहेत. या भागांचे १९७४-७८ या पाच वर्षांतले वार्षिक उत्पादन कोष्टक क्र. ३ मध्ये दिले आहे.

प्राथमिक उत्पादकता : कोष्टक क्र. ३ मध्ये दिलेल्या आकड्यांवरून असे दिसते की, महासागरांच्या निरनिराळ्या भागांत माशांचे उत्पादन निरनिराळे आहे. यास निरनिराळी कारणे आहेत. सर्वप्रथम माशांची वाढ त्यांना मिळणाऱ्या अन्नावर अवलंबून असते. बरेच

कोष्टक क्र. ३. सागरी मासेमारीचे वार्षिक उत्पादन

भाग 

उत्पादन (हजार टनांत) 

१९७४

१९७५

१९७६

१९७७

१९७८

अटलांटिक-वायव्य भाग

४,०१९

३,८०७

३,४५६

३,०१७

२,८१५

अटलांटिक-ईशान्य भाग

११,८१४

१२,११४

१३,२७८

२२,६८४

१२,०३५

अटलांटिक-मध्य पश्चिम भाग

१,५३९

१,५४८

१.५७२

१,४२१

१,४५३

अटलांटिक-मध्य पूर्व भाग

३,५४९

३,५५६

३,६५६

३,७४९

३,०४६

अटलांटिक-नैर्ऋत्य भाग

८९३

८५८

८४३

१,०६१

१,३९४

अटलांटिक-आग्नेय भाग

२,८५२

२,५६७

२,७६८

२,७७१

३,२९२

अटलांटिक-उत्तर ध्रुव भाग

२६

३९

४०

२६५

२९५

भूमध्य समुद्र व काळा समुद्र

१,३७२

१,५९६

१.३१२

१,१४६

१,२३९

हिंदी महासागर पश्चिम भाग

२,११४

२,१०५

२,०७०

२,३१२

२,३१६

हिंदी महासागर पूर्व भाग

१,०४७

१,०७०

१,१३०

१,३४०

१,३४०

हिंदी महासागर ध्रुव समुद्र

१०२

२६

२६

१२३

९४

पॅसिफिक महासागर वायव्य भाग

१८,२१५

१८,६५६

१९,०९५

१९,६७०

१९,८२८

पॅसिफिक महासागर ईशान्य भाग

२,३३३

२,२४६

२,४०९

१,७६५

१,८४०

पॅसिफिक महासागर मध्य पश्चिम भाग

५,१२५

५,१२९

५,२८२

५,९२०

६,१६४

पॅसिफिक महासागर मध्य पूर्व भाग

१,२१९

१,५०२

१,७११

१,९७३

१,८५०

पॅसिफिक महासागर नैर्ऋत्य भाग

३४०

२७२

३५५

५३०

३३८

पॅसिफिक महासागर आग्नेय भाग

५,३३२

४,४११

५,८१०

३,९६७

५,२४६

पॅसिफिक महासागर दक्षिण ध्रुव समुद्र

मासे बहुतांशी पाण्यात असणाऱ्या ⇨प्लवकांवर उदरनिर्वाह करतात. प्लवकांचे उत्पादन पाण्यात असलेल्या उपयुक्त लवणांवर,तापमानावर व सूर्याच्या प्रकाशकिरणांवर अवलंबून असते. प्रकाशकिरण व विवक्षित लवणे यांपासून हरितद्रव्य निर्माण होते व त्यापासून प्रथम हरितद्रव्य असेलेल सूक्ष्म हरितप्लवक निर्माण होतात. लहान पिले आणि मासे सुरुवातीस या प्लवकांवरच जगतात व वाढतात म्हणून पाण्यात असणार्याम प्लवकांवरच पाण्याची प्राथमिक उत्पादकता अवलंबून असते. लहान माशांवर मोठे मासे जगतात. पाण्यात आढळणाऱ्या प्लवकांचा व माशांचा सापेक्षतेने विचार केला, तर १०० ग्रॅ. हरितप्लवकांपासून, १० ग्रॅ. जीवप्लवक (सूक्ष्मजीव) या जीवप्लवकांपासून १ ग्रॅ. लहान मासे व यांपासून ०.१ ग्रॅ. मोठे मासे तयार होतात, असे स्थूल मानाने मानले जाते. हरितप्लवकांची उत्पत्ती माशांच्या उत्पादनास मूलभूत आहे म्हणून या हरितप्लवकांच्या उत्पादनाला प्राथमिक उत्पादकता म्हणतात. ही उत्पादकता मोजण्याचे निरनिराळे मार्ग आहेत. अशा रीतीने प्लवकांचे उत्पादन हा आद्य मत्स्यसंपदेचा व त्यापरत्वे मत्स्योद्योगाचा मूळभूत पाया असल्यामुळे त्याची तपशीलवार माहिती पुढे दिलेली आहे.


सागरातील प्रवाह, पाण्यात मिसळलेला ऑक्सिजन वायू, माशांची जननक्षमता व मरणाधीनता यांचाही माशांच्या उत्पादनावर परिणाम होतो. याबरोबरच मच्छीमाराचे तांत्रिक कौशल्य, त्याची अवजारे (जाळी व नौका), मासेमारी क्षेत्राचे जवळील बंदरापासूनचे अंतर, माशांच्या स्थलांतराचे ज्ञान, पकडलेले मासे बाजारात नेईपर्यंत खरा न होऊ देण्याची काळजी हे सर्व घटकही मत्स्योत्पादनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहेत. समुद्र जरी कितीही विस्तीर्ण असला, तरी त्याच्या क्षेत्रफळावर मत्स्योत्पादन अवलंबून नसते. किनाऱ्याजवळील पाण्यातील मासेमारी ही कमी खर्चाची व जास्त लाभदायक असते. खोल पाण्यात माशांची संख्या कमी असते व ते पकडण्यासाठी तुलनेने जास्त मेहनत व खर्च करावा लागतो.

मुख्य सागरी मत्स्य जातींची मराठी, इंग्रजी व शास्त्रीय नावे कोष्टक क्र. ४ मध्ये दिली आहेत.

कोष्टक क्र. ४. मुख्य सागरी मत्स्य जाती

मराठी नाव

इंग्रजी नाव

शास्त्रीय नाव

हॅलिबट

हॅलिबट

हिपोग्लॉसस वंशातील जाती

फ्लाउंडर

फ्लाउंडर

ऱ्हॉम्बोसोलिया जाती

भाकस

इंडियन फ्लाउंडर

सट्टेटोडीस इरूमी

कॉड

कॉड

गॅडस मोऱ्हुआ

हेक

हेक

मेर्लुसीयस जाती

हेडॉक

हॅडॉक

मेलॅनोग्रामस जाती

तांबुसा

स्नॅपर

लुटियानस रेझियस जाती

करकरा

ग्रंटर

पोमाडॅसीस जाती

काट बांगडा

हॉर्स मॅकेरेल

कॅरँक्स जाती

बोय (भादवी, मांगण)

मुलेट

म्युजिल, ऱ्हायनोम्युजिल जाती

सौरी

जपानी सौरी

कोलोलेपीस सैरा

हेरिंग

हेरिंग

हेरिंग्युला जाती

तरळी (तारली)

ऑइल सार्डीन

सार्डिनेला लाँगिसेप्स

मांदेली (दिंडस)

गोल्डन अँकोव्ही

कोइलिया व अँकोव्हीला

कुप्पा (गेदर)

टर्नी, ट्यूना

यूथिनस, ऑक्सिस, निओथिअस जाती

ताडमासा

स्वोर्ड फिश, मार्लिन

इस्टिओफोरस, टेट्राप्टुरस जाती

बांगडा

इंडियन मॅकेरेल

रास्ट्रेलिजर कानागुर्टा

सुरमई

सीयर फिश

स्काँबरोमोरस जाती

करली

सिल्व्हर बार

कायरोसेंट्रस दोराब

मुशी

शार्क

कॅरकॅरिअस जाती

लांज

गिटारफिश

ऱ्हिनोबॅटस जाती

पाकट

स्टिंग रे

ट्रायगॉन जाती

वाम

ईल

म्युरीना, म्युरिनीसॉक्स

मांजरी मासे (मार्जारमीन)

कॅटफिश

एरीयस, टॅचिसुरस व इतर जाती

पाला

हिल्सा, इंडियन शॅड

हिल्सा इलिशा

भिंग

जायंट हेरिंग

हिल्सा टोली

पेडवे

लेसर सार्डीन

सार्डिनेला फिंब्रीएटा, सा. गिबोसा वगैरे

काटी

व्हाईट अँकोव्ही

थ्रीसॉक्लीस वगैरे जाती

क्लुपिड

क्लुपिड

क्लुपिड

बोंबील

बाँबे डक

हार्पोडॉन नेहेरियस

चोर बोंबील

लिझार्ड फिश

सॉरिडा टुंबिल

टोकी

गारफिश

हेमीरँफस झीनेटोडॉन

उडणारे मासे

फ्लाईंगफिश

एक्झॉसीटस व इतर जाती

हेकरू

ग्राउपर

एपिनीफेलस जाती

दडदडा (चिडी)

गोटफिश

म्युलायडीक्थीस जाती

रावस

इंडियन सामन

पॉलिनीमस टेट्राडॅक्टीलस

दाढा

दारा, जायंट थ्रेडफिन

पॉलिनीमस इंडिकस

घोळ

ज्यूफिश

प्रोटोनिबिया व वाक जाती

ढोमा

ढोमा

ढोमा ऑक्झीलॅरीस व जॉनीपस जाती

बला

रिबन फिश

ट्रायकियुरस लेप्ट्‍यूरस

वाकटी

रिबन फिश

लेपुराकेन्यस सवाला

बादवी (तनवार)

बॅराकुडा

स्फिरीना जाती


उत्पादन : जागतिक : मागे दिलेल्या जगातील सागरी भागांच्या मत्स्योत्पादनात माशांच्या पुष्कळ जाती आहेत. तसेच त्यात देवमासे, कोळंबी, खेकडे, शेवंडे, कालवे, तिसऱ्या यांचाही समावेश आहे. यांतील काही मुख्य गट व त्यांचे जागतिक उत्पादन कोष्टक क्र.५ मध्ये दिले आहे. यात क्रील नावाचा लहान, २ सेंमी. लांबीचा, तुडतुड्या कोळंबीसारखा प्राणीदेखील समाविष्ट आहे. हा प्राणी दक्षिण व उत्तर ध्रुवांजवळच्या समुद्रांत आढळतो. समुद्रात याचे मोठाले थवे सापडतात. उन्हाळ्यात देवमासे या प्राण्यावर आपली उपजीविका करतात. १९७४-७५ सालापासून क्रीलचा उपयोग पशुखाद्य म्हणून होऊ लागला आहे व आता याच्या उत्पादनावर विशेष लक्ष दिले जाते. देवमाशांच्या शिकारीवर आता कायद्याने बंदी घालण्यात आली असली, तरीही गाधेमासे (देवमाशांची लहान जात) अजूनही पकडले जातात. यांचे व बेडकांचेही उत्पादन कोष्टक क्र. ५ मध्ये दिले आहे.

कोष्टक क्र. ५. जागतिक सागरी मत्स्योत्पादन

मत्स्यप्रकार

उत्पादन (हजार टनांत)

१९७४

१९७५

१९७६

१९७७

१९७८

हॅलिबट, फ्लाउंडर, भाकस इ.

१,१८८

१,१५७

१,१३४

१,०८३

१,२१३

कॉड, हेक, हॅडॉक इ.

१२,६७९

११,८६०

१२,१३०

१०,५९६

१०,४५०

तांबुसे, हेकरू, करकरे इ.

४,९१७

५,०६४

५,०२२

५,३६७

५,२१५

काट बांगडे, बोय, सौरी इ.

५,३८१

५,८९२

७,२७९

८,७१८

८,१७५

हेरिंग, तारली, मांदेली इ.

१४,०३०

११,७३९

१५,१४६

१२,८९०

१३,९१७

कुप्पा, ताडमास

२,२३४

२,०७०

२,२९९

२,३५६

२,५२२

बांगडे, सुरमई, करली इ.

३,६१०

३,५९८

३,३२९

३,५५५

४,०५७

मुशी, लांज, पाकट इ.

५५५

५९५

५५५

५६०

६०६

इतर सागरी मासे

९,६४३

९,३८२

९,७८१

९,९८९

१०,०५०

खाऱ्या चिंबोऱ्या

४०५

३७९

३९९

४४३

४९४

शेवंड, पफेशेवंड इ.

१५८

१७२

२०३

१८४

१९२

कोळंबी (समुद्री)

१,३२३

१,३२२

१,३९६

१,४७४

१,४७४

क्रील

२२

४०

१२२

१२९

इतर कवचधारी प्राणी (समुद्री)

६५

६०

५३

६१

५१

कालवे

७३९

८४८

९०४

८७

९००

तिसऱ्या, शिवळ्या

३८१

४६७

४८१

५१७

५०२

गाधेमासे

३,४०८

३.३५५

३,६०८

३,७०२

३,७०२

बेडूक

१.५

१.१

१.२

०.८

०.९

भारत : भारत सरकारच्या मत्स्यसांख्यिकी विभागाने दिलेल्या माहितीवरून भारतातील १९७६ ते १९८० या पाच वर्षांतील सागरी मत्स्योत्पादन कोष्टक क्र. ६ मध्ये दिले आहे.

महाराष्ट्र : महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्योत्पादन कोष्टक क्र. ७ मध्ये दिले आहे.


मच्छीमारांची संख्या : मत्स्योद्योगातील बरीच कामे आता यंत्रांच्या साहाय्याने केली जातात, तरीही ही यंत्रे चालविण्यात व या व्यवसायाच्या इतर क्षेत्रांत बरेच लोक गुंतले आहेत. मच्छीमार कोणास म्हणावे याबद्दलही एकमत नाही. निरनिराळ्या देशांत मच्छीमारांची व्याख्या  निरनिराळी आहे. आंतरराष्ट्रीय कायद्याप्रमाणे मासेमारी मचव्यावर काम करणा रे सर्व लोक मच्छीमार म्हणून धरले जातात मग ते कप्तान असोत, खला शी असोत, डॉक्टर असोत वा  मचव्यावरची इतर कामे करणारे असोत. मच्छीमारी करणारे, जाळी दुरुस्त करणारे, पकडलेले मासे बाजारात नेणारे हे सर्व स्त्रीपुरुष व त्यांचे कुटुंबीय मच्छीमारच होत. काही ठिकाणी काही कुटुंबे काही काळ मच्छीमारी, तर काही काळ शेतीही करतात. आइसलँड या देशात कुटुंबाचे मच्छीमारीपासून उत्पन्न पन्नास टक्क्यांपेक्षा अधिक आहे ते कुटुंब मच्छीमार म्हणून गणले जाते. जपानमध्येही अशीच पद्धत आहे परंतु शिवाय त्यात अशी अट आहे की, मच्छीमाराने निदान ३० दिवस तरी समुद्रावर मच्छीमारी केली पाहिजे. मच्छीमाराच्या निरनिराळ्या देशांतल्या निरनिराळ्या व्याख्यांमुळे जगात मच्छीमारांची संख्यानिश्चित किती आहे ते सांगणे कठीण आहे

कोष्टक क्र. ६. भारतीय सागरी मत्स्योत्पादन 

उत्पादन (टनांत) 

मत्स्यप्रकार  

१९७६ 

१९७७ 

१९७८ 

१९७९ 

१९८० 

मुशी, पाकट वगैरे 

५४,६०६ 

६२,२१६ 

६१,६२१ 

५२,८४३ 

५७,७६३ 

वाम 

८,२९६ 

१२,९९० 

८,७८१ 

७,१५५ 

१२,०९९ 

मांजरी मासे 

४३,५४० 

५३,५०४ 

३९,२३१ 

४८,८१७ 

४५,६२४ 

करली, दताळी 

१०,३६८ 

११,५०० 

१०,९९० 

१०,२७४ 

१६,८२९ 

तारली 

१,६९,२६२ 

१,५०,१३० 

१,६८,०७८ 

१,५३,९७१ 

१,०७,९४६ 

पेडवे वगैरे 

१,००,००० 

६५,२२४ 

५२,८३८ 

६८,३५१ 

६६,७४८ 

पाला  

७,८४२ 

४,१८६ 

९,८९४ 

१२,०६८ 

६,९९७ 

भिंग 

४,८८२ 

१४,६५१ 

१२,८०० 

८,६७२ 

९,१२८ 

मादेली, नेतली 

३०,०६९ 

३४,०३३ 

३९,०५४ 

२६,५८८ 

१३,१६२ 

काटी व इतर क्लुपिडी 

८४,८२४ 

५१,३८७ 

५१,३२४ 

५०,५९३ 

५६,५५७ 

बोंबील 

८७,०७५ 

८५,२३६ 

१,२५,४८१ 

१,२६,०४४ 

९४,४२६ 

चोर बोंबील 

५,२९२ 

८,५२५ 

१०,८०८ 

११,१५४ 

११,३१२ 

टोकी वगैरे 

१,१६९ 

२,३११ 

१,४७८ 

१,५७७ 

१,६५३ 

उडणारे मासे 

१,४३९ 

६४३ 

१,६८१ 

२,५४६ 

१,२५५ 

हेकरू, तांबुसे वगैरे 

१८,१६२ 

३१,७३९ 

४९,३१२ 

३५,६५७ 

३८,५४१ 

दडदडा 

५,२१६ 

२,४२२ 

२,९८४ 

३,१३० 

२,४१६ 

घोळ, ढोमा वगैरे 

८७,५८१ 

९९,८८७ 

९६,३७९ 

९३,०१८ 

८९,३७७ 

रावस, दाढा वगैरे 

१४,५७२ 

३,९२९ 

५,४६९ 

५,८०९ 

६,०५६ 

बाकटी, बले 

६४,५४२ 

४२,४०७ 

७७,७८५ 

७१,३४९ 

६२,७७८ 

शितप, काट बांगडे इ.  

३१,३१८ 

३५,७३९ 

२१,४७५ 

३३,७८९ 

२९,४९३ 

काप, चरवट इ. 

४३,४११ 

३४,५६५ 

४१,८८१ 

५५,४६३ 

५४,५९० 

सौंदाला 

१२,०४५ 

१०,९६१ 

७,९०६ 

४,४७४ 

७,४०८ 

सरंगा व हलवा 

३७,७०१ 

३५,१२७ 

४१,४३४ 

४०,४२७ 

३८,०१९ 

बांगडा 

६५,४९७ 

६२,१३६ 

८२,२३३ 

७१,५१४ 

५४,३३० 

सुरमई, तोवर 

२०,१५९ 

२१,११९ 

२०,७७९ 

२९,५४७ 

२५,९८५ 

कुप्पा, गेदर इ.  

१९,५२२ 

१३,००५ 

१३,८९३ 

२६,५९५ 

२०,२६२ 

बादवी, तनवार 

२,३८८ 

२,४२३ 

३,७०९ 

२,२६५ 

१,७८३ 

बोय, मांगण इ.  

२,६१३ 

२,२६९ 

२,६२६ 

१,४०० 

२,०३० 

खाडे 

३८० 

३० 

१८४ 

६३८ 

९१६ 

लेपटी, भाकस इ.  

१०,०८८ 

१०,८१० 

१३,६२० 

१२,२०३ 

१३,६३२ 

मोठी कोळंबी (पीनीड) 

१,१४,६४० 

९६,४७२ 

१,२९,२०४ 

१,१३,६६५ 

१,१२,०५१ 

करंदी वगैरे (नॉनपीनीड) 

७६,७८७ 

७३,९९२ 

५०,६५२ 

६३,९१७ 

५७,३२५ 

शेवंडे 

२,५३२ 

१,२१७ 

१,३०७ 

१,१३५ 

५६९ 

खेकडे वगैरे 

१९,९९९ 

२०,०६८ 

१४,२०२ 

२०,३०४ 

२५,४९६ 

माकुल  

१०,८२६ 

१०.००५ 

१५,९३१ 

१५,०३२ 

११,३३६ 

इतर जाती

९०,८१२ 

९१,९४५

१,१३,५८२

१,०६,२५०

६४,५३६


तरीही यूरोपमध्ये ही संख्या ५ लक्षापेक्षा जास्त, उत्तर अमेरिकेत अंदाजे २ लक्ष, दक्षिण व मध्य अमेरिकेत ५ लक्ष, आशियात ४८ लक्ष व सर्व जगात अंदाजे ६५ लक्ष असावी. हे मात्र खरे की, या क्षेत्रात होणाऱ्या यांत्रिकीकरणामुळे व इतर क्षेत्रांतील आकर्षक व्यवसायांमुळे ही संख्या दिवसेंदिवस कमी होत आहे. भारतात सागरी व गोड्या पाण्याच्या भागांतील मच्छीमारांची एकंदर संख्या ५.६ लक्ष असावी, असा अंदाज आहे. त्यांपैकी  ३.२ लक्ष नदी-तलावांच्या काठी राहतात. ही गणती परंपरागत मच्छीमारांचीच आहे.

मासेमारी साधनांचा विकास : प्रथमावस्थेत आदिमानवआपल्या हाताने शिकार करत असावेत. याबरोबरच खोल पाण्यात बुडी मारूनही मासे पकडत असावेत. या दोन्ही प्रकारांत टोकदार काठ्या, तिरकमठे, त्रिशूळ वगैरे आयुधे वापरण्यात येऊ लागली. गुंगी आणणारे रसायन पाण्यात टाकून गुंगलेले मासे पकडणे हाही प्रकार अस्तित्वात होता. पुढे मऊ वेलींचे फास करून मासे पकडे जाऊ लागले. या प्रकारातून मासे पकडण्याचे जाळे निर्माण झाले व जाळे टाकून मोठ्या संख्येने मासे पकडण्याची पद्धत प्रचारात आली. याच सुमारास गळाची कल्पना मानवाला सुचली व गळाला आमिष लावून मासे पकडणे सुरू झाले. नंतर काठीस एका वेळी एक गळाऐवजी अनेक गळ लावून मासे पकडण्याची पद्धत प्रचारात आली. वेलीच्या फासात मासे पकडण्याच्या कल्पनेतूनच निरनिराळी सुताची किंवा तागाची जाळी अस्तित्वात आली. फास जाळी, ओढ जाळी, ट्रॉल जाळी, खिरजाळी, बोकसी, डोळ वगैरे प्रकारची जाळी प्रचारात आहेत. तरंगणाऱ्या लाकडाच्या ओंडक्यावर बसून व गळ टाकून मासे पकडणे हाही एक नवीन प्रकार रूढ झाला. यातूनच पुढे तरंगणाऱ्या ओंडक्याऐवजी नौका वापरण्याची कल्पना पुढे आली. नौकेच्या वापरामुळे मासेमारीचे क्षेत्रही वाढले नुसते किनाऱ्यावर बसून मासे पकडण्याऐवजी नौकेने समुद्रात दूरवर जाऊन मासे पकडणे शक्य झाले. याबरोबरच जाळ्यांचे आकारमान व प्रकारही वाढले. आता मोठमोठ्या नौकांचा मच्छीमारीसाठी उपयोग केला जातो. मोठी लांबलचक जाळी पाण्यात फेकली जातात. माशांचे थवे हाकलून व जेथे लांब जाळी टाकली आहेत अशा विवक्षितक्षेत्रात आणले जातात. वरून जसे जाळे फेकले जाते तसेच तळाजवळ जाळे पसरवून त्यावर आलेले मासे अलगद जाळे वर उचलून पकडले जातात. या मच्छीमारीत चांगल्या मोठ्या आकारमानाच्या नौकेस फार महत्त्व आहे. निरनिराळ्या देशांत मच्छीमारीच्या साधनांत वेळोवेळी सुधारणा होत आहेत.

कोष्टक क्र. ७. महाराष्ट्रातील सागरी मत्स्योत्पादन

मत्स्यप्रकार

उत्पादन (टनांत)

१९७६-७७

१९७७-७८

१९७८-७९

१९७९-८०

१९८०-८१

मुशी, पाकट इ.

वाम

मांजरी मासे

करली, दताळी

तारली

पाला (भिंग)

मांदेली

काटी

इतर क्लुपिड

बोंबील

हेकरू, तांबुसे इ.

रावस, दाढा इ.

घोळ

वाकटी, बले

ढोम

शितप, काट बांगडा इ.

सरंगा (पापलेट)

हलवा

बांगडा

सुरमई

कुप्पा, गेदर

खाडे

लेपटी, भाकस

काप, कटाटी

चिडी, दडदडा

सौंदाला

कोळंबी

करंदी

शेवंडे

माकुल

इतर जाती

८,२०१

८,४८३

९,०८८

३,९२९

४,७०१

१,३६६

२३,२५१

६,४००

१,०६६

८८,५०४

५२९

३५१

३,२४३

२३,१२०

२०,००५

१,८०७

१६,५१४

३,०५६

३२५

३,१९२

१,२६७

६७३

१,९७५

४०६

४,४०८

१,४६६

२९,४७४

१,२२,९३५

२५५

१,६९५

९,४३२

१०,०४४

५,८६०

१०,८११

३,४५१

५,८१५

१,८६१

१८,६२१

५,००९

९७४

४९,९५०

५९५

३५२

३,२८३

१५,४७३

१७,८७२

१,९९७

९,३२०

९१९

६१७

२,८४५

२,२६५

२४६

१५९७

५६५

४,९५८

२,२४६

३०,२०७

७४,५५२

२४९

२,३३४

९,५२५

८,००१

११,१९०

९,६८७

४,८२२

३,४७४

१,६८४

२१,१५६

६,१०१

२,१२०

७५,००९

७४८

४५०

५,२९८

१८,५७९

१८,६२१

२,६३१

१२,५८१

१,६२१

१,७१३

६,९९०

३,६२९

३०७

१,५९८

२८९

३,९३१

१,९७५

३७,०७८

१,०३,०३५

४५२

२,७८०

१७,०४३

८,५००

६,४२१

१०,३८६

३,९०१

२,८६०

४,९२९

१६,६०४

४,९८६

२,३९६

७७,३१०

३३९

५४२

३,०९२

१८,७३४

२०,१८२

४,०२९

१३,४९०

१,९०३

२३७

४,१७०

१,१८१

८०९

२,७६८

४७०

४,४९७

१,८१९

२६,४६०

९९,२०४

३७१

२,०२३

१३,६३८

११,१६९

८,९४०

१३,०२४

५,९५३

२१,१८२

२,४८८

१७,७७२

६,४९२

२,२९४

६०,७४७

९१७

३०२

१,७५१

२०,१७४

१९,५९२

२,१०२

२०,५४०

२,२९९

२,७४९

९,३२५

५,३७०

१,०८५

२,१५१

६९६

५,०९३

१,६५३

३०,५४२

७९,५५६

४३९

१,३३८

१४,४९८


यूरोपातील उत्तर समुद्रात हेरिंगची मासेमारी मध्ययुगापासून होत आहे. या मासेमारीत फास जाळी वापरतात. १४९७ साली जॉन कॅबट या इटालियन समन्वेषकांनी उत्तर अमेरिकेतील न्यू फाऊंडलंड बेटाचा शोध लावला पण यापूर्वींच स्पॅनिश लोक या भागात कॉडची मासेमारी करीत होते. देवमाशांची मासेमारी सतराव्या शतकापासून सुरू झाली. भारतातील मासेमारीही पुरातन आहे पण ती लहान प्रमाणावर व लहान मचव्यांच्या साहाय्याने होत असे. या मचव्यांचे यांत्रिकीकरण यूरोपमध्ये एकोणिसाव्या शतकातच झाले. प्रथम वाफेवर चालणारी एंजिने मचव्यावर बसविली गेली. या एंजिनांच्या शक्तीवरच ट्रॉल जाळी ओढण्यासाठी लागणाऱ्या कप्प्याही चालविल्या जात. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीलाच लहान मचवेदेखील तेल एंजिनावर चालू लागले. भारतात हा बदल १९४६ पासून दिसू लागला.

या विषयातील यांत्रिक ज्ञान जसजसे वाढू लागले तसतसे जाळी, त्यांचे आकार व लांबी-रुंदी, त्याचप्रमाणे या व्यवसायात वापरल्या जाणाऱ्या नौका (मचवे) व जहाजे, त्यांवरील एंजिनांची रचना व अश्वशक्ती, इतर अवजारे व यंत्रे यांतही सुधारणा होऊ लागली. ही मासेमारी जहाजे यंत्रसज्ज होऊन आता रशिया, अमेरिका यांसारख्या प्रगत देशांत आकारमानाने १५,००० टनांपर्यंत गेली आहेत. अशा मोठ्या मूळ जहाजावर प्रत्यक्ष मासेमारी करणाऱ्या लहान नौका ठेवलेल्या असतात. समुद्रावर मासेमारीच्या क्षेत्रात हे मूळ जहाज गेल्यावर तेथे या लहान नौका पाण्यावर उतरविल्या जातात. पकडलेले मासे लहान नौकांनी मूळ जहाजावर आणले जातात व तेथे सुसज्ज यंत्रसामग्रीच्या साह्याने त्यांच्यावर निरनिराळ्या प्रक्रिया केल्या जातात. काही मासे बर्फात ठेवून टिकविले जातात, तर काही मासे हवाबंद डब्यांत भरले जातात. काही माशांची कोरडी भुकटी केली जाते. दोन-तीन महिने समुद्राच्या खोल भागावर मासेमारी केल्यानंतर हे मूळ जहाज बंदरात येते व तेथे पकडलेले बर्फाच्छादित सर्व मासे व त्यांच्यापासून बनविलेले इतर पदार्थ उतरविले जातात.

पूर्वी मासेमारी किनाऱ्याजवळ होत असे. एंजिनावर चालणाऱ्या लहान नौका उपलब्ध झाल्यावर मासेमारीचे क्षेत्रही जास्त विस्तृत झाले. यंत्रसज्ज मासेमारी जहाजे अस्तित्वात आल्यावर समुद्रावर दूर अंतरावर कोठेही मासेमारी करणे शक्य झाले. यामुळे निरनिराळ्या देशांतील मच्छीमारांच्या समुद्रावर गाठी पडू लागल्या. कधीकधी त्यांच्यात झगडेही निर्माण झाले. या सर्व अडचणींचा विचार करून मच्छीमारीसंबंधी सर्व राष्ट्रांच्या संमतीने एक आंतरराष्ट्रीय करार अस्तित्वात आला. समुद्रसंपत्तीवर प्रत्येक राष्ट्राचा किती हक्क आहे, याचाही विचार करण्यात आला.

समुद्रावर दूरवर जाऊन मासेमारी करता करता खोल पाण्यातील मासेमारी अस्तित्वात आली व याच्या अनुषंगाने मच्छीमारी करणाऱ्या मोठ्या जहाजांत व त्यांच्या एंजिनांत तांत्रिक सुधारणा करण्यात आल्या. मादीरा (स्पेन) भागातील मच्छीमार १,००० मी. खोलपर्यंत जाळे टाकून एस्पडो (अपरनस कार्बो) या प्राण्यांची शिकार करीत असत. काही भागांत ट्रॉल जाळेही इतक्या खोलीवर टाकतात. याला लागणारा पोलादाचा दोर खूप मजबूत असतो व हा दोर खेचण्यास बऱ्याच शक्तिमान यंत्राचा उपयोग करावा लागतो. एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी हे पोलादाचे दोर खेचण्यास यांत्रिक रहाट व बाष्पशक्तीवर, तेलावर किंवा विजेवर चालणाऱ्या एंजिनांचा उपयोग करण्यात येऊ लागला. १९५० च्या सुमारास जाळे खेचण्यास यांत्रिक कप्पी वापरण्यात येऊ लागली. खांद्याच्या मासेमारीसाठी (यासंबंधीचे वर्णन पुढे आले आहे) जपानी लोक यांत्रिक शक्तीवर चालणारा ड्रम वापरू लागले. ट्रॉल जाळे ओढण्यासाठी यांत्रिक रहाटाचा उपयोग हीही एक महत्त्वाची सुधारणा होय. ह्यामुळे मोठे जाळे सुलभतेने हाताळता येते. मिडवॉटर ट्रॉल हे अलीकडचे सुधारित जाळे आहे. साधे ट्रॉल जाळे पाण्याच्या तळावरून ओढले जाते, तर हे मिडवॉटर ट्रॉल पाण्यात हव्या त्या खोलीवर किंवा मध्यभागातून ओढता येते. तांत्रिक दृष्ट्या मच्छीमारीच्या विकासात हा एक फार महत्त्वाचा टप्पा गणला जातो. मच्छीमार जहाजावर पाण्याची खोली व माशांचे अस्तित्व जाणण्यासाठी प्रतिध्वनिमापक उपकरणे [⟶ प्रतिध्वनि], सोनार [⟶ सोनार व सोफार], माशांची गती व जाळ्यांची गती विचारात घेऊन जहाजाची गती कोणती असावी हे सांगणारे संगणक (गणक यंत्रे) वगैरे आधुनिक साधनांची योजना केलेली असल्यामुळे मासेमारीत खूपच स्वयंचलितपणा आला आहे व या क्षेत्रात खूप सुधारणा झाली आहे. याशिवाय मासेमारीचा एक आधुनिक प्रकार म्हणजे पाण्याखालील दिवे व विद्युत् प्रवाह वापरून त्यांच्या आकर्षणाने मासे पाण्यातच गोळा करून थोड्या पाण्यासहित पंपाच्या व लवचिक नळाच्या साहाय्याने जहाजात खेचून घेणे. या पद्धतीतही नित्य सुधारणा होत आहेत.

मासेमारीच्या पद्धती : बहुतेक देशांत प्राचीन काळी मासेमारीच्या पद्धती स्वतंत्र रीत्या अस्तित्वात आल्या असाव्यात व त्यांत गरजेनुसार सुधारणा झाल्या असाव्यात. मध्ययुगीन काळात काही देशांतील विशेषतः स्पॅनिश, पोर्तुगीज, फ्रेंच व डच या लोकांनी घाडसी सागरी सफरी केल्या व यामुळे दूरदूरच्या देशांचे परस्परांशी संबंध आले आणि ज्ञानाची व अनुभवाची देवघेव झाली. यामुळे मासेमारीच्या पद्धतींतही सुधारणा घडून आल्या. व्हान ब्रॅन्ट यांच्या योजनेप्रमाणे सध्या अस्तित्वात असलेल्या पद्धतींचे खालीलप्रमाणे वर्गीकरण करता येईल : (१) कोणत्याही साहित्याशिवाय (नुसत्या हाताने), (२) माशास जखमी करून, (३) गुंगी आणून, (४) गळ वापरून (आमिष लावून), (५) सापळे वापरून, (६) नसराळ्यासारखी स्थिर जाळी वापरून, (७) खोळीसारख्या ओढ जाळ्याने (ट्रॉल), (८) दोन्ही टोकांनी खेचण्याच्या जाळ्याने (पेरा, राणप, घोळवा), (९) वेष्टन पद्धतीने, (१०) उडणारे मासे अडवून, (११) जाळ्यात उचलून, (१२) जाळे फेकून, (१३) जाळ्यात गुंतवून, (१४) अडथळेवजा जाळे वापरून, (१५) इतर साधनांचा उपयोग करून.

कोणत्याही साहित्याशिवाय : केवळ हाताच्या कुशल हालचालींनी मासे पकडण्याची रीत फार पुरातन असली, तरी ती आजही प्रचलित आहे. ओहोटीच्या वेळी पाणी आटल्यानंतर खोलगट खडकात किंवा लहान डबक्यात किंवा दोन खडकांमध्ये कित्येक लोक हातानेचमासे पकडतात.केरळात आणि अन्य काही ठिकाणी कुरकुऱ्या (क्रोकर) माशांचा आवाज ओळखून कुशल मच्छीमार बुडी मारून हाताने मासेपकडतो. मोत्यांची कालवे, साधी खाद्य

आ.१. मासेमारीची हातशस्त्रे : (१) कावर किंवा हार्पून, (२) पाच टोकांचे त्रिशूळासारखे हत्यार, (३) भाला, (४) बरची, (५) तलवार.

कालवे, स्पंज, पोवळी, तिसऱ्या इ. प्राणीदेखील हातानेच पकडले जातात. शिकविलेले ऊद मांजर किंवा करढोक पक्षी यांच्याकडून करविलेली मत्स्यपारघही याच वर्गात मोडते.

जखमी करून : या प्रकारात मच्छीमाराच्या हातात तीक्ष्ण शस्त्र असते. ही हातशस्त्रे म्हणजे टोकदार काठी, भाला, बरची, तिरकमठा या प्रकारची असतात (आ. १) किंवा बंदूकही असू शकते. यांपैकी  कोणत्याही आयुधाने प्रथम माशास जखमी केले जाते व मग पकडले जाते. या प्रकारात आणखीही काही पद्धतींचा समावेश आहे.  अणकुचीदार टोकापाठीमागे वळलेला काटा अगर कानपा असलेली वरची व त्याला लांबलचकदोरीअसणारा हार्पून किंवा कावर हे शस्त्रही वापरतात. यानेच मोठ्या देवमाशांची शिकार करतात किंवा कधीकधी या शस्त्राने मोठे शिंग पाकटही मारण्यात येतात.

गुंगी आणून : या प्रकारात मुख्यत्वेकरून पाण्यात योग्य असे विषारी रसायन टाकले जाते. यामुळे मासे मंद (सुस्त) होतात व पर्यायाने पकडले जातात. पश्चिम भारतात यासाठी रामेठ्याची (लॅसिओसायफन एरिओसेफॅलस) साल, नांग्या शेराचा (यूफोर्बिया तिरुकाली) चीक, निवराची (बॅरीगटोनिया रॅसिमोझा) साल इ. वस्तू वापरल्या जातात. सुरुंगाच्या दारूचा पाण्यात स्फोट केला, तर मासे स्तंभित होतात आणि या अवस्थेत त्यांना पकडणे सोपे जाते. पाण्यात विजेचा प्रवाह सोडूनही माशांना निश्चेष्ट करता येते आणि पकडता येते. या प्रकारास विद्युत् मत्स्यपारध असे म्हणतात.


गळ वापरून : गळाने मासे मारण्याच्या पद्धतीत तारेचा वाकवलेला गळ असतो व याच्या आतील बाजूस मागे वळविलेले टोक असते. त्याला कानपा असे म्हणतात

आ.२. गळाची दावण(खांदा): (१)बोवरा(स्थानदर्शक पिंप)व निशाण,(२) भेंड (तरंगें), (३) पऱ्या, (४) दावे, (५) गळ, (६) बुडके (दगड).

(विविध प्रकारच्या गळांच्या चित्रांसाठी ‘मत्स्यपारध’ ही नोंद पहावी). यामुळे मासा गळास लागला की, त्यास स्वतःची सुटका करून घेता येत नाही. गळास नेहमी आमिष लावावे लागते. आमिषाचे निरनिराळे प्रकार ‘मत्स्यपारध’ या नोंदीत दिलेले आहेत.

आ. ३. धावते गळ : (१) यांत्रिक मचवा, (२) लाकडी वासा, (३) गळदोरी, (४) गळ.

व्यावसायिक मासेमारीत जास्तीत जास्त मासे कसे पकडता येतील, हे पहावे लागते. याकरिता गळाने करण्याच्या मासेमारीत एका वेळी एकापेक्षा अधिक गळ दांडीस बांधले जातात. मरळ किंवा मुश्यांची मासेमारी करताना एक काठीन वापरता, एका लांब दोरीला (दावणीला) दोरीच्या छोट्याछोट्या तुकड्यांनी (दाव्यांनी) पुष्कळसे गळ बांधतात (आ. २). या प्रकारास सागरी मासेमारीत ‘स्वांदा’ (लॉग लाइन) म्हणतात. यात तरता खांदा म्हणजे पाण्याच्या खोलीच्या मध्यभागी राहणारी दावण व दुसरी तळाशी जाणारी दावण.मुश्या मारताना हा खांदा समुद्राच्या पाण्यात नौकेपासून तिरका लोंबता असतो. कॉड, हॅडॉक, हॅलिबट हे मासे पकडण्याकरिता खांदा तळावर पसरलेला असतो. ट्यूना पकडण्याच्या दोन तऱ्हा आहेत. एक वर वर्णन केलेली ‘खांदा’ व दुसरी ‘पोलबंड लाइन’. या दुसऱ्या तऱ्हेत जाड बांबूला तोकडी दोरी व तिच्या टोकाला कानपा नसलेला एकाच टोकाचा गळ असतो. या प्रकाराने ट्यूना भराभर पकडले जातात कारण जेथे मासेमारी करावयाची त्या क्षेत्रात छोटे मासे फेकले की, त्यांना खाण्याकरिता ट्यूना आकर्षित होतात व साध्या गळाने पटापट पकडले जातात. काही ठिकाणी स्टर्जन मासेही या प्रकारेच पकडले जातात. यांशिवाय ‘धावते गळ(ट्रॉलिंग) हीही एक पद्धत आहे (आ. ३). यात यांत्रिक मचव्यावर  दोन्ही बाजूंस लांबीशी काटकोन असणारे दोन वासे बांधतात आणि त्यांना निरनिराळ्या लांबीच्या दोऱ्या (पऱ्या) बांधून, दोऱ्यांच्या शेवटी गळ व गळावर आमिष लावतात. अशी व्यवस्था असलेला मचवा एंजिनाने हाकारला की, दोरीला बांधलेले गळही मचव्याबरोबर ओढले जातात म्हणून त्यास ‘धावते गळ पद्धत’ म्हणतात. पृष्ठभागावर वावरणारे मासे या गळावर असेलेले आमिष खाण्यासाठी चावा घेतात आणि गळास अडकतात. या प्रकाराने सुरमई, ट्यूना यांसारखे मासेही पकडले जातात.

आ. ४. निरनिराळ्या आकारांचे बुरडी सापळेसापळे वापरून : यात मासे पकडण्याच्या बाबतीत खूपच कल्पकता असावी लागते. मच्छीमारास  माशांचा स्वभावधर्म, त्यांच्या हालचालींची तऱ्हा यांविषयीचे ज्ञान असणे आवश्यक असते. प्रत्येक प्रकारचा सापळा बनविताना तो माशांना आत शिरताना सोईस्कर व सोपापण  बाहेर  पडण्यास मात्र अशक्य होईल याची काळजी ध्यावी लागते. ह्या मूलतत्त्वावर आधारित माशांच्या सापळ्यांचे आकार व स्वरूप निरनिराळे असते. हे बहुधा सुक्या वेलींचे किंवा बांबूच्या चिपांचे केलेले असतात म्हणून त्यांना बुरडी सापळे म्हणतात (आ. ४). इटतील साधे सापळे म्हणजे विशिष्ट आकाराची मडकी असतात. रत्नागिरी

आ. ५. पिंजरे : (अ) गोल पिंजरा: (१) द्वार, (२) जाळे, (३) बांबचा गाडा (वर्तुळाकार कडे), (४) शेपूट, (५) माजघर, (६) कोठी, (७) निमुळता मार्ग (आ) शेवंड्याचा पिंजरा : (१) द्वार, (२) लोखंडी जाळी, (३) लोखंडी गाडा, (४) कोठी, (५) निमुळता मार्ग.

जिल्ह्यातही काही ठिकाणी लहान तोंडाच्या मडक्यात शिळा भात ठेवून ते मडके तळ्यातील पाण्यात ठेवतात व दुसऱ्या दिवशी त्यात आलेलेमासे पकडतात. नुसत्या काटक्या किंवा सुकलेली झुडपे पाण्यात टाकून माशांना लपण्यासाठी जागा तयार करण्यात येते. या जागेजवळचे पाणी हलविले की, मासे, झिंगे वगैरे प्राणी या जागेत येऊन लपून बसतात. या झुडपावर फेकजाळे टाकून त्यांना पकडणे सोपे जाते. शिंगी, मागूर व खरबी पकडण्यासाठई आंध्र प्रदेशात उभट आकाराचे करंडे वापरतात. शेवंडे व खेकडे पकडण्याचे सापळे तर प्रख्यात आहेत. गोल पिंजरा (फाइकनेट आ. ५) व कोंडवाडी पिंजरा (पाउंडनेट आ. ६) हे खूप मोठ्या आकारमानाचे सापळे असतात. ते तारेच्या जाळ्यांनी किंवा विणलेल्या जाळ्यांनी आच्छादलेले असतात व कोठी या भागात त्यांचे आवडते खाद्य ठेवलेले असते. अशी जाळी


आ. ६. कोंडवाडी पिंजरा : (१) अडसर जाळे (मार्गदर्शक), (२) द्वार, (३) उभे जाळे, (४) शेपूट, (५) माजघर, (६) कोठी.

भूमध्यसमुद्रात ट्यूना पकडण्यासाठी तर बाल्टिक समुद्रात वाम पकडण्यासाठई सुद्धा वापरतात. काही ठिकाणी सामन मासेही या जाळ्यांनी पकडतात. बंगालच्या नद्यांतून वापरले जाणारे सांगला जाळे (आ. ७) हा देखील एक टांगता सापळाच आहे. पाला 

आ. ७. सांगला जाळे : (१) बुडके (दगड), (२) ओढण्याचा दोर, (३) जाळे, (४) जाळे टांगण्याचा दोर.मासे जाळ्याच्या तोंडातून आत शिरले की, मच्छीमार तिथला दोर ओढून जाळ्याचे तोंड बंद करतो व जाळे वर खेचतो. भारतात, विशेषतः वायव्य किनाऱ्यावर जेथे भरती मोठी असते तेथे सुटे दगड रचून चंद्राकार किंवा त्यापेक्षाही जास्त असे गडगे बांधतात. भरतीच्या वेळी हा सर्व  भाग पाण्याखाली जातो व याबरोबरच या भागात मासेही येतात. ओहोटी झाली की, गडग्यातील पाणी निघून जाते व मासे पाण्याच्या डबक्यात अडकून पडतात. हे मासे हातजाळ्याने पकडणे सोपे जाते. या प्रकारास मुंबई व उपनगरात कालेव म्हणतात (आ. ८). ही रीत बऱ्याच काळापासून वापरात आहे. या प्रकारासही एक तऱ्हेचा सापळा असे म्हणता येईल.

नसराळ्यासारखी स्थिर जाळी : ही जाळी नसराळ्यासारखी निमुळती असून पाण्याच्या प्रवाहात स्थिर अशी बसविलेली असतात. यावरून  समुद्राचे किंवा नदीचे पाणी वाहत असते. या प्रवाहाबरोबर मासेही जाळ्यात शिरतात आणि तेथे अडकून पडतात व पकडले जातात. स्कॉटलंडमधील ‘स्टोव जाळी’ यासारखीच रुंद वाटोळ्या तोंडाची पण

आ. ८. कालेव : (१) दगडांचा गडगा (छोटी भिंत), (२) बोक्सी (नसराळ्यासारखे जाळे), (३) खुंट.

मागे निमुळती असतात व ती मासेमारी बोटीच्या मागे नांगर टाकून नांगराच्या दोरास बांधलेली असतात. या जाळ्यांची तोंडे चांगली उघडी रहावी म्हणून अलीकडे धावते फळेदेखील वापरण्यात येऊ लागले आहेत. भारतात खाडीच्या तोंडाजवळ खांब किंवा खुंट पुरून त्यांना नसराळ्यासारखी निमुळत्या आकाराची जाळी बांधण्याची पद्धती रूढ आहे. महाराष्ट्रात या जाळ्यांना बोकसी व गुजरातेत घोळ किंवा गोलवा असे म्हणतात. ही जाळी ‘डोळ’ या जाळ्यासारखीच (आ.१०)पणआ. ९. नदीतील बोकसी : (१) खुंट, (२) बोयरा, (३) खोला. आकाराने लहान असतात. नदीच्या पात्रात वापरावयाची बोकसी थोडी निराळ्या आकाराची असते (आ.९). भरतीचे पाणी जेव्हा खाडीत येते तेव्हा जाळ्याचे तोंड भरतीच्या दिशेकडे केलेले असते, त्यामुळे पाण्याबरोबर येणारे मासे जाळ्यात शिरतात. जाळ्याच्या तोंडाचा व्यास सु. २५ ते ३२ मी. असतो व तो लहान होत होत शेवटी ०.५ मी. होतो. या शेवटच्या भागास ‘खोला’ म्हणतात. पाण्याच्या ओघाबरोबर जाळ्यात शिरलेले मासे त्यातून परत फिरू शकत नाहीत. भरतीचा जोर कमी झाला की, खोला वर ओढतात व त्यातले मासे बाहेर काढून घेतात. काही ठिकाणी ओहोटीच्या वेळीही हे जाळे लावतात पण या वेळी जाळ्याचे तोंड विरुद्ध दिशेला म्हणजे ओहोटीचे पाणी येण्याच्या दिशेने ठेवतात व ओहोटी पूर्ण होताच जाळ्याचे टोक (खोला) वर घेऊन मासे बाहेर काढून घेतात.


आ. १०. डोळ जाळ्याचे प्रकार : (अ) कवीची डोळ: (१) मेढा (खांब), (२) डोळ जाळे, (३) खोला (आ) सजाची डोळ : (१) बोयरा (पिंप), (२) डोळ जाळे, (३) सजाचे दोर, (४) खुंट (मोक), (५) खोला (इ) नांगरी डोळ : (१) नांगर, (२) मुख्य दोर (खुराम), (३) डोळ, (४) डोळीची चौकट, (५) लाकडी बोयरे, (६) खोला. समुद्रातही अशाच प्रकारचे पण आकाराने खूप मोठे असे जाळे वापरले जाते. त्याला ‘डोळ’ म्हणतात (आ. १०). ज्या ठिकाणी भरतीचा जोर सरळ असतो म्हणजे पाणी भोवऱ्यासारखे फिरत नाही तेथे समुद्रात १२ ते ३० मी. खोलीवर १५ ते ४० मी. लांबीचे व सु. ०.७ मी. व्यासाचे भले मोठे खांब पुरले जातात. या खांबांस ‘मेढे’ म्हणतात. हे तीनचार वासे एकमेकां स जोडून केलेले असतात. पुरावयाचा भागटोकदारअसतो. मेढे पुरण्याची (मारण्याची) पद्धत जी महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनाऱ्यावर व विशेषतः मुंबईच्या परिसरात प्रचलित आहे, ती अत्यंत मनोरंजक व कल्पनाप्रचुर अशी आहे. अगोदर मेढे पुण्याची जागा निश्चित करावी लागते. तयार केलेला मेढा घेऊन दोन मचवे या निश्चित केलेल्या जागेवर जातात. दोन आडवे वासे या दोन्ही मचव्यांच्या मधोमध बांधतात (आ. ११). मचव्यांच्या चारी टोकांपासून चार नांगर टाकले जातात. यामुळे हे दोन जोडलेले मचवे एका ठिकाणी स्थिर राहतात. त्यांची हालचाल पाण्याच्या लाटा किंवा लहान लाटांबरहुकूम फक्त वरखाली अशीच होऊ शकते. जो मेढा पुरावयाचा असता तो अगदी ओळंब्याप्रमाणे सरळ उभा असा ठेवून त्याच्या वरच्या टोकावर एक दोर बांधतात व त्याचे एकएक टोक एकेका मचव्यात आडव्या वाश्याला वेढे घेऊन काही मच्छीमार तो हातात ताठ ओढून धरतात. ज्या वेळी पाण्याच्या लाटेमुळे दोन्ही मचवे वर उचलले जातात तेव्हादोर सैल होतात. सैल झालेले दोर मच्छीमार एकसमयावच्छेदेकरून जोराने खेचतात. परिणामी दोन्ही मचव्यांचे वजन त्या उभ्या मेढ्यावर पडते व तो चिखलात रोवला जातो. प्रत्येक लाटेच्या वेळी ही क्रिया केली जाते व त्यामुळे मेढा हळूहळू चिखलात पुरला जातो. अशा रीतीने सु. चार तासांत एक मेढा अंदाजे चार ते सहा मीटर रोवला जातो. वाऱ्यांमुळे उद्भवणाऱ्या लाटांचा व मचव्याच्या वजनाचा उपयोग करून अशा रीतीने अनेक मेढे खोल समुद्राच्या तळावर पुरले जातात. या प्रकारात मच्छीमारांनी स्वतःची कल्पकता अत्यंत कुशलतेने उपयोगात आणली आहे.

दोन मेढ्यांमध्ये निमुळते, नसराळ्याचा आकाराचे पण खूप मोठे, सरासरी ११० मी. परिध असलेले व ३० मी. लांबीचे डोळ जाळे विवक्षित पद्धतीने, लहान-मोठ्या दोराने बांधतात. या जाळ्याच्या मोठ्या तोंडातून मासे आत येतात व ते शेवटच्या निमुळत्या भागात गेल्यावर त्यांना

आ. ११. मेढे मारण्याची पद्धत: (अ) वरून दिसणारा देखावा : (१) मचवा, (२) आडवे बांधलेले वासे, (३) उभा केलेला मेढा, (४) नांगर(आ) बाजूने दिसणारा देखावा : (१) मचवा, (२) आडवा वासा, (३)उभा मेढा, (४) दोर, (५) दोर ओढणारे मच्छीमार.

बाहेर पडता येत नाही. या शेवटच्या भागाला खोला म्हणतात. या भागास एक दोर बांधलेला असतो. या दोराच्या साह्याने हा भाग वर खेचला जातो व त्यातील मासे काढून घेता येतात. पुष्कळ मेढे एका ओळीत पुरलेले असतात. दोन मेढ्यांत एक याप्रमाणे अनेक डोळ जाळी रांगेने बांधलेली असतात. काही ठिकाणी भरती-ओहोटी या दोनही वेळी असली जाळी बांधतात व जाळ्यात अडकलेले मासे पकडले जातात, तर काही ठिकाणी भरतीच्या वेळीच फक्त मासेमारी केली जाते.

परिस्थितीनुरूप या प्रकारात सुधारणा करण्यात आली आहे. लाकडी मेढे फार महाग झाल्यामुळे त्यांऐवजी जाड दोर समुद्राच्या तळाशी पुरलेल्या खुंटास बांधला जातो किंवा दगडांच्या राशीत अडकवून

तळावर बसविला जातो. हा दोर ताठ रहावा म्हणून पाण्याच्या पृष्ठभागावर तरंगणारे बोयरे किंवा तरती पिंपे या दोरास बांधली जातात. या ताठ दोरांना डोळ जाळी अडकविली जातात. या प्रकाराला सस किंवा सज म्हणतात [आ. १० (आ)]. तळाशी दोर बांधण्यासाठी ३ मी. लांबीचा एक खुंट चिखलात पुरला जातो. हा खुंट पुरण्याची रीतही मेढे पुरण्यासारखी आहे. खुंट लांबीने कमी असल्यामुळे दुसरा एक मेढा त्या खुंटावर बसवतात. या दुसऱ्या मेढ्यास खालील बाजूस एक शेंबी (कॉलर) असते. त्यामुळे तो टोपीसारखा खुंटावर बसतो व सलग खांबासारखा होतो. नंतर वर वर्णन केल्याप्रमाणे दोन मचव्यांच्या साह्याने हा खुंटदेखील चिखलात खोल पुरला जातो. खुंट पुरण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या मेढ्यांना ‘पायली मेढा’ म्हणतात. खुंट पुरण्याच्या अगोदरच त्याला जाड दोर बांधलेला असतो. शेंबीमध्ये बसविलेला खुंट पुरून झाला की, विशिष्ट तऱ्हेचा हिसका देऊन शेंबीसहित वरचा भाग म्हणजे पायली मेढा काढून घेतला जातो. दोन खुंटांच्या दोरांना एक डोळ जाळे बांधले जाते. जेथे लाकडी मेढे वापरतात त्या पद्धतीस‘कव’ म्हणतात. मेढे किंवा सज मासेमारी हंगामाच्या सुरुवातीस म्हणजे सप्टेंबर-ऑक्टोबर महिन्यांत पुरावे लागतात व हंगामाच्या शेवटी म्हणजे मे महिन्यात उपटून परत आणावे लागतात. हा खटाटोप दरवर्षी करावा लागतो.

डोळ जाळे गुजरातेतील जाफराबाद, सुतरापाडा या गावांपासून महाराष्ट्रातील हर्णेपर्यंत वापरले जाते. कोरियातही अशी जाळी वापरली जातात असे समजते. ठाणे, मुंबई व रायगड या तिन्ही जिल्ह्यांत डोळ जाळ्याचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो व यापासून सरंगे, मांदेली, जवळा, बोंबील, वाकड व मुशी यांची मासेमारी फार मोठ्या प्रमाणात होते. हर्णे, दाभोळ या भागांत नांगरी डोळ [आ. १० (इ)] या प्रकाराचा उपयोग करतात.


आ. १२. खोळीसारखे ओढ (ट्रॉल) जाळे : (१) मुख्य जाळे, (२) खोला, (३)उभा दंडुका, (४) धावता फळा, (५) यांत्रिक मचवा.

खोळीसारखे ओढ जाळे : या प्रकारात ट्रॉलसारख्या जगद्‌विख्यात जाळ्याचा समावेश होतो. सध्या सबंध जगभर त्याचा फार मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो. मुंबई इलाख्यात १९२२ साली प्रयोगादाखल त्याचा उपयोग केला गेला. १९६२ सालापासून कोळंबी पकडण्यासाठी हे जाळे सर्व भारतभर मोठ्या प्रमाणांत वापरात येऊ लागले. ट्रॉल हे जाळे लांब त्रिकोणी खोळी सारखे असते (आ. १२). याच्या दोन टोकांना दोर बांधलेले असतात व यांच्या साहाय्याने यांत्रिकी  मचव्याच्या जोरावर हे जाळे समुद्राच्या तळावरून ओढता येते. त्रिकोणी भागाच्या टोकाकडच्या आकाराला ‘कॉडएंड’ (खोला) म्हणतात. हा खूप लांबट व निरनिराळ्या आकारांचा असतो. याच्या व खोळीच्या तोंडाच्या आकारावर या जाळ्याची कार्यक्षमता अवलंबून असते. जाळे ओढताना त्याचे तोंड चांगले उघडे रहावे यासाठी जाळ्याच्या वरच्या पदराला वाटोळे भेंड किंवा तरंगे व खालच्या पदराला शिशाच्या गोळ्या बांधलेल्या असतात. दोन्ही बाजूंच्या अरुंद जाळ्याच्या शेवटी एक उभा दंडुकाही असतो. यांशिवाय दोन्ही टोकांच्या दोन्ही दोरांना विवक्षित आकाराचे घावते फळे बांधलेले असतात. जाळे खेचणारा मचवा चालू लागला की, पाण्याच्या दाबामुळे व धावत्या फळ्यांच्या विवक्षित बांधणीमुळे ते जाळ्यांचे तोंड बाहेरच्या बाजूला खेचू लागतात व पूर्ण उघडे ठेवतात. या फळ्यांचे आकार, रुंदी व वजन या सर्वांवर जाळ्याची मासे पकडण्याची क्षमता अवलंबून असते. कोणते मासे पकडावयाचे आहेत हे विचारात घेऊन जाळ्याचा प्रकार, त्याची लांबी-रुंदी हे ठरवावे लागते. उदा., कोळंबी पकडण्यासाठी विशिष्ट आकृतिबंधाचे जाळे असावे लागते. ट्रॉल जाळ्याचे तीन प्रकार माहीत आहेत. बीम-ट्रॉल या प्रकारात तोंडावर वासा असतो ऑटर-ट्रॉलला धावते फळे असतात, तर बुल-ट्रॉल हा दोन नौकांनी ओढला जातो.

मासेमारी नौकेवरून दोरांच्या साहाय्याने हे जाळे ओढले जाते. दोन फळ्यांचे दोन्ही दोर एकाच बाजूला किंवा दोन बाजूंना अगर पाठीमागच्या बाजूला बांधलेले असतात. पूर्वी हे ओढण्याचे काम मच्छीमार स्वतःच करीत असत परंतु आता हे काम यंत्राच्या साहाय्याने केले जाते. यामुळे खोल पाण्यातली मासेमारी करणेही शक्य होते. दोरांची लांबी पाण्याच्या खोरीच्या चार-पाचपट तरी असते. हे दोर लोखंडी असल्यामुळे ते यंत्राच्या साहाय्याने ओढणे आवश्यक असते.

आ. १३. घोलवा (दोन्ही टोकांनी खेचण्याचे जाळे).दोन्ही टोकांनी खेचण्याची जाळी : (सीन-नेट). हा प्रकार सर्वांत सोपा आहे व तो सर्वत्र आढळतो. त्यांपैकी घोळवा हे सर्वांत साधे, लांब चादरीसारखे जाळे वरच्या व खालच्या दोरीला बांधताना (तिंबताना) मध्ये थोडा घोळ करून पाण्यातून दोन्ही टोकांना बांबू बांधून हळूहळू ओढले जाते. नंतर जाळे किनाऱ्यापर्यंत आणून किंवा झटकन वर करून आत आलेले मासे पकडले जातात (आ. १३).असली खेचण्याची जाळी ३ मी. पासून २,०००मी. लांब असू शकतात. या जाळ्यांची लांबी व वापरण्याची रीत लक्षात घेऊन त्यांना निरनिराळी नावे दिली आहेत. ७ ते १० मी. लांब व ३ मी. रुंद पडद्यासारखे घोळ असलेले साधे जाळे व त्याच्या दोन्ही बाजूंनाजाळे ओढण्यासाठी बांधलेले दोन बांबू किंवा इतर जातीच्या लाकडाचे फाटे हे ‘घोळ’ या जाळ्यांचे वैशिष्ट्य होय. दोन माणसे पाण्याच्या प्रवाहात विरुद्ध दिशेने हे जाळे ओढू शकतात. जाळ्याच्या घोळात असलेले मासे जाळे वर करून पकडता येतात. समुद्रकिनाऱ्याजवळ थोडे पाणी असलेल्या क्षेत्रात हे जाळे वापरले जाते. यात कोळंबी, बोय, रेणवी, जिताडा, नाव्हेरी वगैरे मासळी पकडली जाते.

वरील जाळ्यापेक्षा लांब म्हणजे सु. ६० ते ७० मी. लांबीच्या जाळ्याला ‘पेरा’ म्हणतात. हे जाळे किनाऱ्यापासून

आ. १४. नदीत वापरावयाचे महाजाल किंवा पट्टेजाल

समुद्रात आत जाऊन पसरतात. याची दोन्ही टोके किनाऱ्यावर ओढून आणण्यास चार-पाच माणसे लागतात. जाळे किनाऱ्यावर आणल्यावर त्यातील मासे गोळा केले जातात. काही वेळा हे जाळे किनाऱ्यावर न आणता पाण्यात असतानाच त्याच्या तळाकडच्या दोऱ्या (कडा) जवळ आणून आत   सापडलेले मासे पकडले जातात. या जाळ्यांना काही ठिकाणी ‘वायोधा’ असेही म्हणतात. अशाच प्रकारच्या नदीत वापरल्या जाणाऱ्या ओढ जाळ्याला महाजाल किंवा पट्टेजाल म्हणतात (आ. १४). त्यांच्या मध्यभागी थोडी निमुळती अशी खोळ असते. जाळे दोन्ही बाजूंनी ओढले की, मासे खोळीत अडकतात. शेवटी जाळे एका तीरावर आणून सर्व मासे पकडले जातात.

वरील जाळ्यापेक्षा खूपच लांब म्हणजे ३,००० मी. लांबीच्या चादरीसारख्या जाळ्याला ‘रापण’ किंवा ‘रापणी’

आ. १५ रापण : (१) भेंड. (२) बुडके, (३) दोर, (४) दोर ओढणारे मच्छीमार.

असे म्हणतात. त्याचा मधला पट्टा जास्त उंच किंवा रुंद (सु. ६ मी.) असतो व दोन्ही बाजूंचे पट्टे थोडेथोडे अरुंद होत जातात. दोन्ही टोकांना जाड वासा असतो व त्याला भक्कम दोरखंड बांधलेले असते (आ. १५). असे जाळे रत्नागिरी जिल्ह्याच्या दक्षिण भागात व मलबार किनाऱ्यावर वापरात आहे. बांगडे, तारली किंवा इतरांचे थवे दिसू लागताच नौकेतून हे भले मोठे रापणीचे जाळे समुद्रात नेले जाते. जाळ्याच्या एका बाजूचा दोर किनाऱ्यावर असतो. जसजशी नौका समुद्रात जाते तसतसे जाळे झरझर समुद्रात सोडून माशांच्या थव्यास घेरले जाते. असे केल्यानंतर जाळ्याचे दुसरे टोकही किनाऱ्यावर ओढून आणले जाते. ही दोन्ही टोके ओढण्याचे काम किनाऱ्यावर असलेले मच्छीमार करतात. या कामासाठी प्रत्येक टोकावर २० ते ३० मच्छीमारांची आवश्यकता भासते. जाळे ओढण्याचे काम हळूहळू चालते व या कामास चार-पाच तास लागतात. रापण संपली की, किनाऱ्यावर माशांचा ढीग पडतो. अलीकडे सर्वच मासे जाळ्यातून बाहेर न काढता जाळ्यातच १-२ दिवस अडकवून ठेवले जातात व गरज लागेल त्याप्रमाणे किंवा गिऱ्हाईक मिळेल तसे ते किनाऱ्यावर काढून किंवा लाँचमध्ये बर्फात ठेवून व्यापारी केंद्राकडे पाठविले जातात.


याच प्रकारात मोडणारा पण अत्यंत साधा प्रकार आदिवासी जमातीत आढळतो. या प्रकारात एखादी साडी, धोतर अगर लांब कापड, बायका-पुरुष दोन्ही टोके हातात धरून व घोळ करून नदी-नाल्यात किंवा तलावात

आ. १६. आंकसां जाळे: (१) बांबूची काठी, (२) बुडके, (३) तळदोरी (हेटी).

किनाऱ्याजवळ पाण्यात ओढतात. यात लहान मासे, झिंग वगैरे पकडले जातात. याशिवाय २ मी. लांबीच्या जाळ्याच्या लहान तुकड्यास दोन बाजूंस दोन बांबूच्या काठ्या बांधून व मध्ये घोळ करून जाळे करण्याचाही एक प्रकार आहे. या जाळ्याच्या खालच्या बाजूच्या पदराच्या कडेला शिशाच्या गोळ्याही बांधल्या जातात. याला आंकसां म्हणतात (आ. १६). हे जाळे एका माणसास किनाऱ्यावरील किंवा खाडीमधील खडकात वापरता येते आणि या जाळ्यात लहान मासे पकडणे शक्य होते.

वेष्टन पद्धती : मासे पकडण्याची ही एक फार महत्त्वाची पद्धत आहे. हीत माशांच्या थव्याला सभोवावर वेढतात व नंतर त्यांना पकडतात. या पद्धतीतील एका आधुनिक प्रकारास ‘पर्स सीन’ असे म्हणतात. या प्रकारात पडद्यासारख्या खूप लांबलचक जाळ्याच्या खालच्या कडा जवळ आणून उघड्या तोंडाच्या पिशवीसारखे किंवा बटव्यासारखे एक भरपूर रुंद असे जाळे तयार होते. या जाळ्याची लांबी सरासरी ८०० मी. व रुंदी किंवा उंची सर्वत्र सरासरी ८० मी. असते. या जाळ्याच्या खालील दोराला वाटोळ्या कड्याबांधलेल्या असतात व या कड्यांमधून एक मजबूत दोरी ओवलेली असते. या दोरीला ‘पिशवीची दोरी’ किंवा बटव्याची दोरी असे म्हणतात. आ. १७. बटवा जाळे (पर्स सीन) : (१) भेंड, (२) कड्या, (३) बटव्याचा दोर, (४) मुख्य जाळे, (५) जहाज.जाळ्याच्या वरील बाजूस बुचाचे किंवा प्लॅस्टिकचे गोल भेंड असतात यामुळे जाळे पाण्यावर तरंगते (आ. १७). यांत्रिक जहाजावर हे भले मोठे जाळे नीट रचून ठेवलेले असते. या जाळ्याजवळच एक लहान होडीही (स्कीफ) असते. मोठे मासेमारी यांत्रिक जहाज माशांच्या टेहळणीवर निघते. चांगला मोठा माशांच्या थवा दृष्टिपथात आला की, लहान होडी पाण्यात सोडली जाते. पर्स सीन जाळ्याचे एक टोक व त्याची दोरी लहान होडीत धरून ठेवतात. होडी तेथेच राहते पण जहाज माशाच्या थव्याभोवती जाते व जाताना पर्स सीन जाळे भराभर सोडते. थव्यास वेढा घालून जहाज लहान होडीजवळ येते व त्यात पहिले दिलेले जाळ्याचे टोक वर घेते. नंतर पिशवीच्या दोरीची दोन्ही टोके यारीच्या साहाय्याने खेचली जातात व यामुळे जाळ्याच्या खालच्या किनारी एकमेकींजवळ येऊन जाळ्याचा खालचा भाग बंद होतो व जाळ्याचा आकार खालून बंद अशा भल्या मोठ्या पिशवीसारखा होतो. जाळे खालून बंद झाल्यामुळे व बाजूच्या उभ्या पदरातील दोरी खेचून तोही मार्ग बंद केल्यामुळे मासे जाळ्यात अडकून पडतात. भेंडांची किनार ओढून जाळ्याचे आकारमान संकुचित केले जाते. यामुळे लहान जागेत पुष्कळ मासे एकत्र येतात. या जागेतून त्यांना पळीसारख्या आकाराच्या व लांब दांडा असलेल्या जाळ्यांनी उचलून जहाजात आणले जाते. हे जाळे अमेरिकेच्या पूर्व व पश्चिम किनाऱ्यांवरील समुद्रांवर तसेच नोर्वे, डेन्मार्क, फ्रान्स, पेरू, चिली या देशांच्या किनाऱ्यांवरील समुद्रांवर वापरले जाते. या मासेमारीत मुख्यत्वेकरून सामन, हेरिंग, मॅकेरेल, अँकोव्ही या माशांचा समावेश होतो. कुप्या किंवा गेदर यांच्या मासेमारीतही याच तऱ्हेच्या खूप मोठ्या जाळ्याचा उपयोग केला जातो. भारतातील काही भागांत आणि विशेषतः गोवा, कर्नाटक व केरल या राज्यांत व काही प्रमाणात रत्नागिरी येथेही बांगडे व तारली यांची मासेमारी अशा जाळ्यानेहोते. अशा जाळ्यात कधीकधी एका दिवसात किंवा एका खेपेस ८ ते १० टन मासळी मिळणे  शक्य असते. या सर्व कामास जहाजावर कमीत कमी ८ ते १० माणसे तरी आवश्यक असतात. जहाजावर स्वयंचलित कप्प्या व याऱ्या  असल्या, तर हे काम थोड्या माणसांच्या मदतीने व सुलभ रीतीने करता येते.

वेष्टन पद्धतींचा दुसरा प्रकारही प्रचारात आहे. या प्रकारात उथळ पाण्यात आढळणाऱ्या बांगडे किंवा तारली या माशांच्या थव्यास फास जाळ्यांनी संपूर्णपणे घेरतात व मग जाळ्याच्या घेराच्या मध्यावर होडीने जाऊन पाण्यावर वल्हे आपटून आवाज करतात. या आवाजाने मासे घाबरून पळतात व फास जाळ्यात अडकतात. माशासहित जाळे ओढून होडीत घेतले जाते आणि आत अडकलेले मासे हळूहळू बाहेर काढले जातात.या पद्धतीत अडकलेले मासे एकएक बाहेर काढण्यात कालाचा अपव्यय बराच होत असल्याने सध्या तरी ही पद्धत विशेष प्रचलित नाही.

आणखी एका प्रकारात ७५ ते १०० मी. लांबीचे लहान जाळे वापरले जाते. या जाळ्याचे आसेही (छिद्रेही) लहान असतात. मासे अडकून हे जाळे फास जाळ्याप्रमाणे होत नाही पण हे लहान असल्यामुळे बुडी मारून त्याची तळ किनार एकत्र आणता येते व मग ते हळूहळू वर ओढून त्यात सापडलेले मासे पकडता येतात. अशा प्रकारे २ ते ३ मी. खोल पाण्यात मासे पकडणे शक्य होते. मुबईच्या परिसरात अशा मासेमारीच्या प्रकारास ‘गोल पेरा’ म्हणतात.


वेष्टन पद्धतीतील आणखी एका प्रकारास यूरोपमध्ये ‘लंपारा’ म्हणतात. हे एक किंवा दोन नौकांनी ओढता येते (आ. १८). याच तऱ्हेच्या परंतु थोड्या निराळ्या प्रकारास भारतात गोवा-वेंगुर्ले भागात ‘जीत’, कर्नाटकात ‘मारीबले’ व केरळात ‘कोलीवाला पैथुवले’ असे म्हणतात. या प्रकारात मुख्य जाळे उथळ, खोळीसारखे व सरासरी ३ सेंमी. इतक्या लहान आसाचे असते. या

आ.१८. दोन नौकांनी ओढण्यात येणारे लंपारा जाळे: (१)भेंड,(२)बुडके,(३)कोठी,(४)दोर,(५) लाकडी वासा,(६) जाळे ओढणाऱ्या नौका. जाळ्याच्या दोन्ही बाजूंस बारीक सुंभाने विणलेले लांब पण निमुळते होत जाणारे जाळ्याचे पाटे (खांदे) जोडलेले असतात (आ. १९). या पाट्यांचे आसे खूप रुंद म्हणजे सु. २० सेंमी. असतात व शेवटी ते ओढण्यासाठी २० मी. लांबीचे दोर बांधलेले असतात. या सुंभाच्या पाट्यांना दावण किंवा जाळ्याचे खांदे असेही म्हणतात व त्यांची लांबी १०० मी. असू शकते. या दावणीचा उपयोग जाळे ओढण्याठी व त्या भागातील माशांना मधल्या खोलीत हुसकवण्यासाठी होतो. जाळ्याच्या मधल्या खोळीच्या खालच्या भागात आणखी एक पडद्यासारखा उभा पाटा असतो. तो खोळीच्या खालच्या किनारीला जोडलेला असतो व त्याच्या खालच्या किनारीला वजन म्हणून लहान दगड बांधलेले असतात. खोळ तरंगावी म्हणून तिच्या वरच्या किनारीला भेंडे बांधलेले असतात. हे जाळे वापरण्यासाठी दोन नौका लागतात. प्रत्येक नौकेत सामान्यतः पाच मच्छीमार असतात. जाळे घेऊन दोन्ही नौका बरोबरच माशांच्या टेहळणीस निघतात. समुद्रात माशांचा थवा दिसला किंवा तसा अंदाज करता आला की, जाळ्याचे एक टोक एका नौकेत ठेवून दुसरी नौका जाळे पाण्यात सोडीत थव्याला घेरते. नंतर दोन्ही नौकांतील मच्छीमार ते जाळे प्रथम दोरखंडांनी व पुढे दावणीच्या साहाय्याने खेचू लागतात. परिणामी मासे मधल्या खोळीत पकडले जातात.

  

आ. १९. जोत (मारीवले) जाळे : (अ) जाळ्याचा मुख्य भाग : (१) वरचा दोर व भेड, (२) जाळ्याची खोळ, (३) उभा पडदा, (४) बुडके, (५) जाळ्याचे पाटे (खांदे) (आ) दोराच्या पदरासहित व नौकांसहित पूर्ण जाळे.भारतात निरनिराळ्या किनाऱ्यावर वापरल्या जाणाऱ्या या प्रकारच्या जाळ्यात थोडेफार फरक आढळतात. काही ठिकाणी दावणीच्या खालच्या किनारीला माशांना भिवविण्यासाठी शिंदीच्या पानांचे झुबके बांधले जातात. बहुतेक सर्व ठिकाणी हे जाळे वापरण्याची रीत सारखीच आहे. ज्या भागांत यांत्रिक मचवे व ट्रॉल जाळ्यांचा उपयोग करण्यात येतो, तेथे या वेष्टन पद्धतीच्या जाळ्यांचा वापर कमी झाला आहे. मालवण-वेंगुर्ले या भागात तर हे जाळे आता कोणीही वापरीत नाही.

उडणारे मासे पकडण्याची पद्धती : उडणारे किंवा दूर उड्या मारणारे मासे पकडण्यासाठी मासेमारी नौकेवर उभा पडदा बांधतात. यामुळे उडणारे मासे या पडद्यावर आदळतात व अनायासेच होडीत पडतात. अशा नौका ओळीने चालविल्या जातात. उडणारा थवा मोठा असला, तर या ओळीतील कोणत्या तरी नौकेत मोठ्या प्रमाणात ते पडतात. केरळजवळील समुद्रभागात या पद्धतीने हे उडणारे मासे पकडण्याची प्रथा आहे.

बोय जातीचा मासा जाळे आडवे आले, तर निसटून जाण्याचा प्रयत्न करतो. त्याला पकडण्यासाठी ‘वाणा’ जाळ्याची योजना करतात (आ. २०). या जाळ्यास एक आडवी दोरी बांधून व जाळ्याचा पदर ओढून घेऊन एक ओच्यासारख्या लांबट कप्पा तयार केला जातो. उडी मारणारा मासा जाळ्याच्या वरच्या भागावर आदळून अलगद या कप्प्यात पडतो. ‘बीरांडा’ नावाची जाळीही अशाच प्रकारची असतात.

द्रुतगती प्रवाहातील मासे पकडण्याकरिता त्या प्रवाहात बांबूचा किंवा जाळीचा उपयोग करून अडथळा निर्माण करावा लागतो. हा अडथळा पार करण्यासाठी माशांनी उडी मारली की, ते नेमके दुसर्याड बाजूस असलेल्या जाळ्यात किंवा लहान होडीत पकडले जातात. 


देशी मच्छिमारी नौका पाण्यात सोडली जात आहे (केरळ) नवीन बांधणीची ट्रॉलर नौका
तुतीकोरिन येथे तळ उघडणाऱ्या ट्रॉल जाळ्याने पकडलेले मासे बंदरात लागलेल्या ट्रॉलर नौका
मुंबई किनाऱ्यावर पकडलेले एका नौकेतील मासे बाजारात विकावयास ठेवलेले मासे
सुकविण्याकरिता टांगून ठेवलेले बोंबील मासे सुकविलेले बोंबील साठविण्याकरिता नेले जात आहेत
कोळंबी सोलण्याची क्रिया उन्हात वाळविलेले मासे एकत्र बांधले जात आहेत
निर्यातीसाठी गोठ्विण्याकरिता कोळंबी सोलणे, धुणे व वर्गीकरण करणे सागरी अन्नाचे डबाबंदिकरण
खिमा तयार करण्यासाठी स्वस्त माश्यातील हाडे काढून टाकली जात आहेत तबकामध्ये मासे गोठविले जात आहेत
पाऊस पडला नाही तरिही कार्प मत्स्यबीज तयार करणारे केंद्र श्रीनिवास मत्स्यबीज क्षेत्र ( क्षेत्रफळ १.२ हे.)
मुंबई येथील आधुनिक कोळंबी संवर्धन केंद्र