आर्टिचोक: या नावाने ओळखल्या जात असलेल्या तीन ð ओषधीय वनस्पती आहेत (१) जेरूसलेम आर्टिचोक (इं. जिरॅसोल) ही सूर्यफुलाच्या वंशातील जाती (हेलिअँथस ट्युबरोजस, कुल-कंपॉझिटी) असून अधिक परिचित आहे (२) ग्लोब आर्टिचोक ही त्याच कुलातील पण अन्य वंशातील जाती (सायनॅरा स्कोलिमस) आहे(३) चिनी आर्टिचोक (स्टॅकिस ट्युबरिफेरा) ही लॅबिएटी कुलातील आहे. तिन्ही भाज्या आहेत.

(१) जेरूसलेम आर्टिचोक : हिंदी भाषेत हिला ‘हतिचुक’ म्हणतात. ही सुमारे २-३ मी. उंच, बहुवर्षायू (पुष्कळ वर्षे जगणारी) ओषधी मूळची उ. अमेरिकेतील असून भारतात (बंगाल, आसाम, महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश व आंध्र) व इतर कित्येक देशांत लागवडीत आहे. हिला पिवळे फुलोरे [स्तबक, → पुष्पबंध] येतात. हिचे बटाट्यासारखे गड्डे [ग्रंथिक्षोड, → खोड] मनुष्यांचे खाद्य असून इतर भाग गुरांना खाऊ घालतात. खोडातील धाग्यांपासून जाडेभरडे कापड व दोरा बनवितात. खोडातील नायटर द्रव्य पोटॅशनिर्मितीत वापरतात. पूर्वी फ्रान्समध्ये पाळीव जनावरांना व मेंढ्यांना आणि अमेरिकेत डुकरांना खाण्यास देत. ग्रंथिक्षोडातील इन्युलीन हे कार्बोहायड्रेट मधुमेही रोग्यांना उपयुक्त ठरले आहे.  ग्रंथिक्षोडाचा उपयोग औद्योगिक अल्कोहॉल निर्मितीत करतात. ह्या ओषधीचे तीन प्रकार आहेत. नवीन लागवडीकरिता ग्रंथिक्षोडच वापरतात [ → कंपॉझिटी].

आ. १. जेरूसलेम आर्टिचोकाचा गड्डा (ग्रंथिक्षोड).

 

 

 

 

 

(२) ग्लोब आर्टिचोक : हिंदीत या ओषधीलाही ‘हतिचुक’ म्हणतात. ह्या मोठ्या व बहुवर्षायू ओषधीचे मूलस्थान भूमध्यसामुद्रिक

आ.२ . ग्लोब आर्टिचोकाचा फुलोरा

प्रदेश व कॅनरी बेटे असून भारतात व इतरत्र पिकविली जाते. हिचे तीन प्रकार आहेत. हिचे नरम, फुगीर व कोवळे स्तबक शिजवून लोण्याबरोबर खातात. त्यातही इन्युलीन असून त्याचा उपयोग वर सांगितल्याप्रमाणे होतो. हिची मोठी व अतिखंडित पाने कडू व मूत्रल (लघवी साफ करणारी) असून संधिवात व जलशोफ (पाणी साचल्याने येणारी सूज) यांवर उपयुक्त असतात. बिया व फुटवे लागवडीकरिता वापरतात.

 

 

 

 

 

 

(३) चिनी (किंवा जपानी) आर्टिचोक:ही बहुवर्षायू व खुजी, केसाळ ओषधी नावाप्रमाणे

आ. ३. चिनी आर्टिचोकाचे मांसल मूळ.

मूळची त्या देशांतील असून चीन, जपान, बेल्जियम व फ्रान्स येथे लागवडीत आहे. हिला बारीक लालसर फुले येतात [→ लॅबिएटी]. हिची पांढरी, मांसल, पेरेदार व ५-८ सेंमी. लांब मुळे बहुधा शिजवून पण क्वचित कच्ची भाजीसारखी खातात. हिची मुळे खारवून किंवा शिरक्यात मुरवून खातात. १८८२ मध्ये फ्रान्समध्ये, १८८७ साली ब्रिटनमध्ये व १९५० च्या सुमारास अमेरिकेत हिची लागवड सुरू झाली.

 

आफळे, पुष्पलता द.