जयपूर: भारताचीसुरेखआणिसुंदररचनेचीगुलाबीनगरीम्हणूनसुप्रसिद्धअसलेलीराजस्थानराज्याचीराजधानी. लोकसंख्या६,१५,२५८ (१९७१), संगनेर (११,६१७) वअंबेर (९,८९३) यांसह६,३६,७६८. हेदिल्लीच्यानैर्ऋत्येस३०७किमी. वमुंबईच्याईशान्येसलोहमार्गाने१,११४किमी. आणिसमुद्रसपाटीपासून४३१मी. उंचीवरआहे. उत्कृष्टआखीववरेखीवरचना, ३४मी. रुंदीचे समांतरस्वच्छरस्ते, प्रशस्तचौक, गावाभोवतीसु.६मी. उंचआणि२·७५मी. रुंदीचातटवत्यांमधीलआठप्रशस्तवेशीआणिमुख्यम्हणजेइमारतींचादर्शनीभागाचासुंदरगुलाबीरंग, यांमुळेपाहणाऱ्याचेमनएकदमप्रसन्नहोऊनजाते. नगरीचेहेवैशिष्ट्यकायमरहावेम्हणूननगरपालिकासदैवदक्षअसते. भोवतीच्याटेकड्यांवरीलकिल्लेआणिमनोरेयांमुळेनगरीच्यामध्ययुगीनवातावरणातभरचपडते. जवळच्यारामगढतलावातूननगरीसपाणीपुरवठाहोते.

हवामहल, जयपूर.महाराजासवाईजयसिंगदुसरायानेकल्पकतेने१७२८मध्येहीनगरीवसविलीआणिसु. ११किमी. वरीलअंबेरहूनराजधानीयेथेआणली. त्याच्यानावावरूनचनगरीसजयपूरहेनावमिळाले. हातमागावरकापडविणणे, हस्तिदंतांवरीलकोरीवकाम, जडावाचेकाम, संगमरवरावरीलजडावकाम, बांधणीचीवस्त्रे–विशेषतःसाड्याइ. कलाकौशल्याच्याकामांसाठीजयपूरप्रसिद्धआहे. येथीलमीन्याचेकामतरभारतातपहिल्याप्रतीचेसमजलेजाते. अशाकलांचेशिक्षणदेणारीएकशाळाहीयेथेआहे. राज्यातीलव्यापाराचेहीतेकेंद्रआहे.

येथीलजुनाराजवाडाहादोनशेवर्षांपूर्वीचामोगल-राजपूतशिल्पाचाउत्तमनमुनाआहे. पाचमजलीचंद्रमहालवकोरीवकामासाठीप्रसिद्धअसलेलामुबारकमहाल, वास्तुकलेच्यादृष्टीनेमहत्त्वाचाप्रतापसिंहानेबांधलेलाहवामहल, जुनेलेख, चित्रे, शस्त्रेयांचासंग्रह, जंतरमंतरहीउघड्यावरीलवेधशाळा, सार्वजनिकउद्यानवतेथीलप्राणिसंग्रहालय, नाहरगढटेकडीजवळच्यापूर्वीच्यामहाराजांच्याछत्र्या, टेकडीवरीलसूर्यमंदिर, गोविंदजीचेमंदिरइ. ठिकाणेपाहण्यासाठीप्रवाशांचीरीघअसते. अंबेरआणिसंगनेरयेथीलदेवालयेआणितेथूनदिसणारानयनरम्यदेखावापाहण्यासाठीहीलोकजातअसतात. १९४७मध्येराजस्थानविद्यापीठस्थापनझाले.

पश्चिमरेल्वेच्यादिल्ली–अहमदाबादमार्गावरजयपूरहेस्थानकआहे. सु. १३किमी.वरसंगनेरयेथेविमानतळआहेवराज्यातीलआणिबाहेरच्यामहत्त्वाच्याठिकाणांसजोडणारेचांगलेरस्तेआहेत.

दातार, नीला