आ. १. मादीची (गायीची) जननेंद्रिये : (१) अंडाशय, (२) अंडपुटक, (३) अंड, (४) पीतपिंड, (५) अंडवाहिनीचा नरसाळ्याच्या आकाराचा भाग, (६) अंडवाहिनी, (७) गर्भाशय ग्रीवा, (८) गर्भाशय शृंग, (९) योनी, (१०) भग.

मादीरोगविज्ञान : पशुवैद्यकशास्त्रातील मादीच्या जनन तंत्रातील (जनन संस्थेतील) इंद्रियांच्या क्रिया-विक्रियांच्या (बदलांच्या) व विकृतींच्या अभ्यासाच्या शाखेला मादीरोगविज्ञान म्हणतात. या अभ्यासामध्ये प्रसूतिविद्या, श्रोणीय शस्त्रक्रिया (धडाच्या तळाशी हाडांच्या संयोगामुळे तयार झालेल्या पोकळीतील अवयवांची शस्त्रक्रिया) व जनन तंत्राशी संबंधित अंतःस्त्रावविज्ञान (सरळ रक्तात मिसळणारा उत्तेजक स्त्राव स्त्रवणाऱ्या ग्रंथींच्या स्त्रावांचा म्हणजे हॉर्मोनांचा अभ्यास) यांच्या अभ्यासाचा अंतर्भाव आहे मात्र सामान्यपणे जनन तंत्रातील विकृतींच्या अभ्यासाला मादीरोगविज्ञान म्हणण्याची प्रथा आहे. मादीरोगविज्ञानातील माहिती मानवी वैद्यकातील ⇨ स्त्रीरोगविज्ञानातील माहितीशी मिळती जुळती आहे.

भारताची अर्थव्यवस्था शेतीप्रधान असल्यामुळे ती पशु-उद्योगाशी निगडित आहे. गाय, म्हैस किंवा अन्य पाळीव पशूची मादी नियुक्त कालमर्यादेत प्रसूत होणे (विणे) हा पशु-उद्योगातील महत्त्वाचा भाग आहे. कोणत्याही कारणाने या प्रजोत्पादन चक्रात व्यत्यय आल्यास मादीच्या उत्पादनक्षमतेचा पुरेपूर लाभ उठवता येत नाही. इतकेच नव्हे, तर तिच्या अनुत्पादक काळातील पालनपोषणाच्या खर्चाचा बोजा व्यर्थ वाढतो. यावरून पशुपालन धंद्यातील या विषयाचे महत्त्व सहज लक्षात येईल.

मादीचे जनन तंत्र : मादीच्या जनन तंत्रातील अंडाशय (अंडकोश), अंडवाहिनी, गर्भाशय व योनी ही शरीरांतर्गत जननेंद्रिये आहेत, तर भग (दोन्ही बाजूंस ओठासारखा मांसल भाग असलेले फटीसारखे जनेनेंद्रिये) व भगोष्ठ (भगाच्या दोन्ही बाजूंकडील ओठासारखा मांसल भाग) ही बाह्य जननेंद्रिये आहेत. या सर्व इंद्रियांचे स्त्रियांच्या जनन तंत्रातील इंद्रियांशी, तसेच त्यांच्या कार्यप्रणालीशी बरेच साम्य आहे [⟶ जनन तंत्र]. त्यांचे थोडक्यात वर्णन खालीदिले आहे (आ.१).

अंडाशय : प्रत्येक मादीमध्ये गर्भाशयाच्या दोन्ही बाजूंस एक एक असे दोन अंडाशय असतात व श्रोणिगुहेमध्ये (श्रोणीतील पोकळीमध्ये) बंधाच्या साहाय्याने ते पर्युदराच्या (उदरातील इंद्रियांवरील पातळ पडद्यासारख्या आवरणाच्या) घडीमध्ये उदरगुहेच्या छतामध्ये बसवलेले असतात. घोडीमध्ये अंडाशयाची आकार घेवड्याच्या बियांसारखा असून त्याची लांबी ५ ते १० सेंमी. असते. गायीचा अंडाशय लंबवर्तळाकृती असून त्याची लांबी २·५ ते ४ सेंमी. असते, तर मेंढीच्या अंडाशयाची लांबी १·२५ ते २·५ सेंमी. असते. बाह्यक (बाहेरचा कवचासारखा भाग) व मध्यक असे अंडाशयाचे दोन भाग असतात. अंडाशयाच्या पृष्ठभागावर घनाकार कोशिकांचा (पेशींचा) एक स्तर असतो. या कोशिकांपासून अंडपुटकांची (ज्यांत अपक्व अंडी असतात अशा लहान पिशव्यांची) उत्पत्ती होते म्हणून या स्तराला जननदअधिस्तर म्हणतात. यातील काही कोशिकांचे आकारमान वाढते व त्यांपासून अंड तयार होत. अंड म्हणजे पुढील संततीला मादीकडून प्राप्त होणारा अर्धा भाग. अंड्याच्या सभोवती असलेल्या वैशिष्ट्यपूर्ण कोशिका स्त्री मदजन (इस्ट्रोजेन) हे हॉर्मोन तयार करतात. ऋतुकालामध्ये ठराविक वेळी अंड पुटकातून अंडमोचन (अंड बाहेर पडण्याची क्रिया) होते. अंड बाहेर पडलेल्या जागी तेथील कोशिकांमध्ये बदल होऊन त्याचे पीतपिंडामध्ये रूपांतर होते. प्रौढत्व प्राप्त होऊन मादी माजावर येण्याच्या वेळी अंडपुटकाची वाढ व फुटणे हे ⇨ पोष ग्रंथीच्या (मेंदूच्या तळाशी मध्यभागी असलेल्या अंतःस्त्रावी ग्रंथीच्या) जनन ग्रंथिपोषक (गोनॅडोट्रॉफिक) व पुटकोद्दीपक (फॉलिकल स्टिम्युलेटिंग) या हॉर्मोनांवर अवलंबून असते. स्त्रीमदजन व पोष ग्रंथीच्या वरील हॉर्मोनांच्या सहकार्याने अंडमोचन होते. अंडमोचनानंतर गर्भाशयामध्ये त्याचा शुक्राणूशी (पुं-जनन कोशिकेशी) संयोग होऊन ग्रर्भधारणा झाल्यास वर उल्लेखिलेला पीतपिंड प्रगर्भरक्षी प्रोजेस्टेरॉन) हॉर्मोन तयार करू लागतो. गर्भधारणा न झाल्यास पीतपिंडाचा आकार कमी होत जाऊन प्रगर्भरक्षी हॉर्मोनाचे उत्पादन थांबते व पुन्हा दुसऱ्या अंडपुटकाचा आकार मोठा होऊन पुढील ऋतुकालामध्ये अंडमोचन होते. निरनिराळ्या प्राण्यांतील हे ऋतुकाल आवर्तन ऋतुचक्र-कमी-जास्ती दिवसांचे असते. काही प्राण्यांमध्ये ऋतुचक्र प्रजनन मोसमामध्येच सुरू होते. मेंढी हा प्राणी मोसमामध्येच माजा वर येणारा आहे. गाय, म्हैस, घोडी व डुकरीण हे प्राणी वर्षभर त्यांच्या ऋतुचक्रातील दिवसाप्रमाणे माजावर येत राहतात. ऋतुकाल सुरू झाल्यावर अंडमोचन होण्याचा काल प्रत्येक जातीच्या प्राण्यात वेगवेगळा आहे. स्त्रीमदजन व प्रगर्भरक्षी यांखेरीज रिलॅक्झीन नावाचे आणखी एक हॉर्मोन अंडाशयात तयार होते.

अंडवाहिनी : प्रत्येक अंडाशयाकरिता एक याप्रमाणे दोन अंडवाहिन्या असतात व त्यांचे काम अंडाशयातून बाहेर पडलेले अंड गर्भाशयापर्यंत पोहोचविणे हे असते. या वाहिनींचे अंडाशयाकडील टोक नरसाळ्यासारखे असून त्याच्या काठावर झालर असते. उदरगुहेत विमुक्त झालेले अंड झालरीच्या हालचालीमुळे अंडवाहिनीत प्रवेश करते. अंडवाहिन्या मांसल असून त्यांच्या आतील बाजूस श्लेष्मकलेचे (बुळबुळीत पदार्थ स्त्रवणाऱ्या कोशिकांच्या पातळ स्तराचे) अस्तर असते. त्यातून श्लेष्मा (बुळबुळीत पदार्थ) स्त्रवत असल्यामुळे त्यातून अंडाचा प्रवास सुलभ होतो. अंडवाहिनीच्या भित्तीच्या आकुंचनामुळे अंड पुढे सरकत हळूहळू गर्भाशयाकडे नेले जाते. अंडाचे निषेचन (फलन) नेहमी अंडवाहिनीमध्ये होते. या वाहिन्या परिवलित (वलये असलेल्या) असल्यामुळे त्या बंद होण्याचा धोका असतो. अंडाच्या परिपक्वतेची शेवटची अवस्था, निषेचन व निषेचित अंडाच्या विदलनापर्यंतच्या (निषेचित अंडाच्या एकापासून अनेक कोशिकांमध्ये रुपांतर होण्याच्या प्रक्रियेपर्यंरतच्या) वाढीच्या सर्व अवस्था त्याचा अंडवाहिनीतील प्रवास चालू असताना होत असतात.


गर्भाशय : सस्तन प्राण्यांच्या गर्भाशयाचे ग्रीवा (मानेसारखा भाग), अंग व गर्भाशय शृंग असे तीन भाग असतात. गर्भाशयाचा योनीलगतचा दंडगोलाकार भाग म्हणजे ग्रीवा, त्यामागे अंग आणि त्यामागे डावे व उजवे अशी दोन गर्भाशय शृंग अशी रचना असते. गर्भाशयाचे अंग व शृंग स्नायूंच्या पिशव्यांसारखे असतात. त्यांचा आतील भाग संयोजी ऊतक (समान रचना असलेल्या कोशिकांचा बनलेला व जोडण्याचे काम करणारा कोशिकासमूह) व अधिस्तर (आच्छादित करणारी अस्तरत्वचा) यांचा असतो. या अधिस्तराखाली गर्भाशय ग्रंथी असतात. गाय, म्हैस, शेळी, मेंढी व डुकरीण या माद्यांमध्ये शृंगांची वाढ विस्तृत असते व निषेचित अंडाची स्थापना व गर्भाची वाढ गर्भाशय शृंगातच होते. डुकरीणीमध्ये गर्भाशय शृंगांची लांबी १० ते १२·५ सेंमी. असते व त्यांना वलये असल्यामुळे एकापेक्षा अधिक गर्भ वाढवण्यास पुरेशी जागा उपलब्ध होते. घोडीमध्ये मात्र गर्भाशय शृंग लहान असल्यामुळे गर्भाची वाढ गर्भाशयाच्या अंगामध्ये होते. गर्भाशय ग्रीवा म्हणजे गर्भाशयाचे अंग व योनिमार्ग यांना जोडणारा नळीसारखा भाग होय. ग्रीवेच्या भित्ती जाड व मांसल असल्यामुळे ग्रीवेचे तोंड नेहमी जवळजवळ बंद राहते. माजाच्या वेळी हे तोंड शुक्राणूंना आत प्रवेश देण्याइतपतच उघडले जाते, तर प्रसूतीच्या वेळी मात्र संपूर्ण वाढलेल्या गर्भाला बाहेरच्या जगात प्रवेश करू देण्याइतपत विस्तृत होते. घट्‌ट व बुळबुळीत पदार्थाने ग्रीवा नेहमी भरलेली असते. नराकडून योनीत सुपूर्त झालेले शुक्राणू आत येऊ देणे व गर्भाशय दूषित होऊ न देणे हे काम ग्रीवेकडून होते.

योनी : बाह्य जननेंद्रियापासून गर्भाशयाच्या ग्रीवेपर्यंतच्या मांसल पोकळीस योनी म्हणतात. पोकळीच्या आतील भागावर उपकलेचे (अधिस्तराचे) अस्तर असून ऋतुचक्रातील बदलाप्रमाणे या उपकलेच्या कोशिकांमध्ये बदल घडून येतात. घोडीच्या योनिमार्गाची लांबी १५ ते २० सेंमी., गायीच्या २० ते २५ सेंमी., डुकरीणीच्या १० ते १२ सेंमी. व मेंढीच्या ८ ते १० सेंमी. असते. समागमाच्या वेळी शिश्न योनिमार्गामध्ये येते व रेतही येथेच पडते.

भग व भगोष्ठ : योनिमार्गाच्या बाहेरील द्वाराला भग म्हणतात. द्वाराजवळील त्वचेच्या घडी पडण्यामुळे बनलेल्या ओठासारख्या रचनेला भगोष्ठ म्हणतात. यातील बृहत्‌भगोष्ठाच्या आतील बाजूस लघुभगोष्ठ असतात व त्यांवर श्लेष्मकलेचे आवरण असते. बृहत्‌भगोष्ठावर धर्म ग्रंथी व ⇨ त्वक्-स्नेह ग्रंथी आढळतात.

मादीचा वयात येण्याचा काळ :कोणत्याही पशूच्या मादीचा जन्मानंतरचा विवक्षित काळ तिच्या शरीराची पूर्ण वाढ होण्यासाठी खर्च होतो. या काळात शरीरातील इतर तंत्रांतील इंद्रियांबरोबर जनन तंत्रातील इंद्रियांची वाढ चालू असते. ही वाढ जास्तीत जास्त योग्य मर्यादेपर्यंत पूर्ण झाली म्हणजे ती वयात आली असे म्हणतात. याच सुमारास तिच्या ऋतुचक्रास प्रारंभ होतो व दुग्धग्रंथींची वाढ, श्रोणिअस्थींंतील व एकूण शरीररचनेतील बदल, आवाजातील बदल इ. गौण लैंगिक लक्षणे व्यक्त होऊ लागतात. वयात येण्याबरोबर ती प्रजोत्पादनक्षम झाली, तरी तो प्रजोत्पादनास लायक झाली असे असत नाही, कारण अजून तिच्या शरीराची परिपूर्ण वाढ व्हावयाची असते. प्रजोत्पादनाची सुरुवात वयात आल्याबरोबर करण्याऐवजी परिपक्व वय होईपर्यंत थांबणे हितावह असते बहुतेक पाळीव पशूंच्या माद्यांमधील (मेंढी सोडून) वाढीचा हा काळ अनुत्पादक असला, तरी याकाळातील पोषण, संगोपन पद्धती, निरोगीपणा या गोष्टी तिच्या भविष्यकालीन उत्पादनक्षमतेच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत.

सामान्य जननचक्र : लैंगिक दृष्ट्या परिपक्व वयाच्या मादीच्या जीवनक्रमात एक प्रकारची तालबद्धता असते. तिच्या जननचक्रातील प्रत्येक कालखंडाची विशिष्ट आवर्तकालाने पुनरावृत्ती होत असते. या लयीत प्राण्यांच्या जातीनुसार, अभिजातीनुसार (अस्सल जातीनुसार) व वैयक्तिक फरकानुसार फेरफार होई शकतात.

जननचक्राचे कालखंड पुढे दिल्याप्रमाणे असतात : (१) मद अथवा माज, (२) गर्भधारणा, (३) प्रसूती, (४) गर्भाशय निवर्तन (पूर्व स्थितीवर येणे), (५) दुग्धकाल आणि (६) निष्क्रिय काल. पाळीव पशूमध्ये चौथ्या व पाचव्या आणि पाचव्या व सहाव्या कालखंडांतील फरक स्पष्टपणे व्यक्त होत नाहीत. तसेच मद अथवा माज या कालखंडाचे वैयक्तिक आवर्तन आढळून येते. याशिवाय ऋतुचक्रातील पूर्वमद (प्रत्यक्ष माज येण्यापूर्वीची अवस्था), मद अथवा माज (या काळात मादी संयोगास उत्सुक होऊन नरास जवळ येऊ देते), पश्चमद (यात गर्धधारणेस अनुकूल ठरतील असे फेरबदल गर्भाशयात होत असतात) व अमद (पश्चमद काळात गर्भधारणा न झाल्यास ऋतुचक्रातील पूर्वमद अवस्थेस व गर्भधारणा झाल्यास जनन तंत्रातील इंद्रियात इष्ट ते फेरबदल घडून येतात) या अवस्था दिसून येतात. भिन्नभिन्न जातींच्या माद्यांच्या प्रजोत्पादक कालखंडांची व इतर संबंधित माहिती वरील कोष्टक क्र. १ मध्ये दिली आहे.


मादीच्या प्रजो त्पादनातील हॉर्मोनांचे कार्य : हॉर्मोनांचे ऋतुचक्रावरील नियंत्रम, जननचक्रावरील परिणाम, दैनंदिन शरीरस्वास्थातील स्थान आणि त्यांच्यातील समतोलामुळे अगर बिघाडामुळे जनन तंत्रातील इंद्रियांवर होणारे परिणाम यांचे अनन्य साधारण महत्त्व आहे.

पोष ग्रंथीमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या हॉर्मोनांचे अन्य अंतःस्त्रावी ग्रंथींवर प्रत्यक्ष अथवा अप्रत्यक्ष नियंत्रण असते. वा ग्रंथीचे अग्र व पश्च असे दोन खंड असतात. अग्रखंडामध्ये जनन ग्रंथिपोषक, पुटकोद्दीपक व दुग्धस्त्रावक (प्रोलॅक्टिन) या तीन प्रजोत्पादनाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या हॉर्मोनांचे उत्पादन होते. पुटकोद्दीपक हॉर्मोन अंडाशयातील अंडपुटकांची वाढ व संगोपन यांचे नियमन करते. जनन ग्रंथिपोषक हॉर्मोनामुळे अंडपुटक फुटणे व त्यातून अंड बाहेर पडणे या क्रिया घडतात, तर दुग्धस्त्रावक हॉर्मोनामुळे दुग्ध ग्रंथींचा विकास व दुग्धोत्पादन या क्रिया घडतात. पश्चखंडामध्ये गर्भाशय-संकोचक अथवा शीघ्र जननी (ऑक्सिटोसीन) व वाहिनीनीपीड (व्हॅसोप्रेसीन) या हॉर्मोनांचे उत्पादन होते. शीघ्रजननी हे बहुविघ कार्ये करणारे हॉर्मोन असून त्याचे उत्पादन गर्भावस्थेच्या अखेरच्या काळात वाढू लागते व त्यामुळे गर्भाशयाच्या आंकुचनास चालना मिळते. दुग्धस्त्रवणाच्या वेळी पान्हा सोडण्याचे कार्यही ह्याच हॉर्मोनामुळे होते. वाहिनीनिपीडीच्या प्रभावामुळे रोहिणिका (सूक्ष्म रोहिण्या) आंकुचन पावतात. या क्रियेमुळे प्रसवोत्तर रक्तस्त्रावाचे प्रमाण मर्यादित राहते. याशिवाय वृक्कीय नलिकेतून (मूत्रपिंडाच्या क्रियाशील भागातील नलिकेतून) जलशोषण वाढवून मूत्राचे प्रमाण कमी करणे हे कार्यही हे हॉर्मोन करते. पोष गंथ्रीत तयार होणाऱ्या हॉर्मोनांचे परस्परसंबंध व त्यांच्या प्रभावाखाली येणारी मादीच्या जनन तंत्राशी संबंधित असलेली इंद्रिये आ. २ मध्ये दर्शविली आहेत.

आ. २. पोष ग्रंथीत तयार होणाऱ्या हॉर्मोनांचे परस्परसंबंध व त्यांच्या प्रभावाखाली येणारी मादीच्या जनन तंत्राशी संबंधित असलेली इंद्रिये.

अंडाशयामध्ये तयार होणाऱ्या स्त्रीमदन हॉर्मोनाचे उत्पादन अंडपुटकात होते. जनन तंत्रातील इंद्रियांवरील त्याच्या परिणामामुळे योनीच्या श्र्लेष्मकलेची वृध्दी होऊन तिच्यातील कोशिकांचे शृंगीभवन (शिंगामध्ये असलेल्या घटक पदार्थांमध्ये रूपांतर होणाची क्रिया) होते. रुधिराभिसरण वाढते व भगोष्ठ पुष्ट दिसतात. गर्भाशयाच्या श्र्लेष्मकलेची वाढ होऊन गर्भाशय उत्तेजित होते व त्याची आकुंचनक्षमताही वाढते. गर्भाशय ग्रीवा शिथिल होऊन अंड्याच्या पांढऱ्या बलकासारखा पातळ स्त्राव गळू लागतो. भगोष्ठ सैल पडून किंचित विलग होतात. वरील बदलांमुळे जननमार्ग संयोगक्षम होतो. आकुंचनक्षमता वाढल्यामुळे शुक्राणूंचा गर्भाशयातील प्रवास सुलभ व जलद होतो. अंडाशयात तयार होणाऱ्या दुसऱ्या प्रगर्भरक्षी हॉर्मोनाच्या उत्पादनासाठी पोष ग्रंथीच्या अग्रखंडात तयार होणाऱ्या दुग्धस्त्रावक हॉर्मोनाची पीतपिंडावर क्रिया होणे आवश्यक असते. या हॉर्मोनामुळे गर्भाशयातील श्लेष्मकलेच्या आवरणाखालील ग्रंथींची वाढ होऊ लागते, गर्भाशयाची आंकुचनक्षमता कमी होऊ लागते व त्यामुळे गर्भधारणेस पोषक अशी परिस्थिती गर्भाशयात तयार होते. गर्भधारणा, गर्भाची वाढ व पोषण यांसाठी हे सर्व आवश्यक असते. थोडक्यात असे म्हणता येईल की, पश्वमद अवस्थेत तयारी करणे हे प्रगर्भरक्षी हॉर्मोनाचे कार्य आहे. गर्भावधीच्या अखेरीस पीतपिडांत रिलॅक्झीन या हॉर्मोनाच्या उत्पादनास प्रारंभ होतो व त्याच्या प्रभावामुळे श्रोणीमधील बंध शिथिल होऊ लागतात.

अवटू ग्रंथीत (मानेच्या पुढील बाजूस असलेल्या द्विखंडी अंतःस्त्रावी ग्रंथीत) तयार होणाऱ्या थायरॉक्सिन या हॉर्मोनाचे शरीराच्या वाढीबरोबरच जननेंद्रियांच्या वाढीवर नियंत्रण असते. मादीतील वंध्यत्व व जनन-अक्षमता यांच्याशी या हॉर्मोनाचा संबंध असावा, असा तर्क आहे. पोष गंथ्रीच्या अग्रखंडात तयार होणाऱ्या अवटू ग्रंथी उद्दीपक (थायरोट्रोपीन) या हार्मोनाचे थायरॉक्सिनाच्या उत्पादनावर नियत्रंण असते. [ ⟶ अवटू ग्रंथि].

अधिवृक्क ग्रंथी (वृक्काच्या वरच्या टोकाला असलेली अंत:स्त्रावी ग्रंथी) ॲड्र्रेनॅलीन व स्टेरॉइड वर्गातील इतर हॉर्मोनांचे उत्पादन करते. ह्या हॉर्मोनांच्या प्रभावामुळे पोष ग्रंथीच्या अग्रखंडात तयार होणाऱ्या दुग्धस्त्रावक हॉर्मोनाच्या उत्पादनास मज्जाव होऊन पान्हा सुटत नाही. तसेच पूर्वी स्त्रीमदजन हॉर्मोनाच्या प्रभावाखाली आलेल्या गर्भाशयावर त्यांची क्रिया होऊन ते शिथिल बनते. [ ⟶ अधिवृक्क गंथि].

तृतीय नेत्र ग्रंथीमध्ये(मेंदूच्या तिसऱ्या विवराच्या छताच्या मागील बाजूस लटकलेल्या लहान ग्रंथीमध्ये) तयार होणाऱ्या हॉर्मोनाचा जन्मानंतर वयात येण्यापर्यंतच्या वाढीवर परिणाम होत असावा, असा तर्क आहे [⟶ तृतीय नेत्र पिंड] .

यौवनलोपी ग्रंथीची (घशामध्ये असणाऱ्या ग्रंथीची) कमाल वाढ वयात येण्यापूर्वीच होते व त्यानंतर ती जवळ-जवळ नाहीशी होते. यामुळे या ग्रंथीत तयार होणाऱ्या हॉर्मोनाचे कार्य वयात येण्यापर्यंतच्या वाढीशी निगडित असावे, असे समजले जाते. [ ⟶ यौवपलोपी ग्रंथि].


 गर्भधारणा व गर्भविकास : नैसर्गिक पैदास पद्धतीने अथवा ⇨ कृत्रिम वीर्यसेचन पद्धतीने अंडवाहिनीत किंवा गर्भाशयात अंड व शुक्राणू यांचा संयोग होणे याला निषेचन असे म्हणतात. निषेचित अंड्याच्या गर्भाशयात रोपण होणे याला गर्भधारणा होणे म्हणतात. हा गर्भावस्थेचा प्रारंभ होय. निषेचनाच्या अथवा रोपणाच्या अभावी गर्भधारणा होऊ शकत नाही. निषेचनाच्या क्रियेत मातृक व पितृक अशा उभय कोशिकांचा संयोग होत असल्यामुळे गर्भाला प्राप्त होणाऱ्या गुणधर्मावर माता व पिता या दोहोंचा प्रभाव पडतो. पाळीव पशूंमध्ये ऋतुप्रारंभानंतर ठराविक अंडमोचन होत असते. अंडाचे निषेचन होण्यासाठी त्याआधी काही तास शुक्राणू गर्भाशय शृंगामध्ये हजर असणे जरुर असते. एका समागमाच्या वेळी नराकडून लक्षावधी शुक्राणू योनिमार्गात सोडले जात असले, तरी त्यातील काही हजारच अंडापर्यंत पोहोचतात व त्यांतील एकच अंडाच्या निषेचनास उपयोगी पडतो. तथापि हे हजारो शुक्राणू अंडाच्या भोवती काही जीवरासायनिक बदलघडवूनआणण्यासजरूरआहेत, असेमानलेजाते. निषेचितअंडाचेत्वरितविदलनहोऊनत्याचेभ्रूणातवपुढेगर्भातरूपांतरहोते. गायीमधीलगर्भाच्यावाढीचाढोबळतपशीलकोष्टकक्र. २मध्ये दिलेलाआहे.

विकृती :वंधत्ववजनन-अक्षमता : जननक्षमतेच्यासामान्यप्रमाणातकमीअधिकघटहोणेम्हणजेचजनन-अक्षमताहोय. जनन-क्षमतासंपूर्णनष्टझाल्यासवंधत्वप्राप्तहोते. जनन-अक्षमतातात्पु रतीकिंवानित्याचीअसूशकतेवतीअनेककारणांमुळेउद्‍भवते. बहुधाअनेककारणांच्याएकत्रितपरिणामामुळेजनन-अक्षमतानिर्माणहोतेवत्याततात्कालिककारणांचाहीसमावेशहोतो.

जनन-अक्षमतेचीकारणेजन्मजाततशीचआनुवंशिकअसूशकतात. जन्मजातकारणांतीलविकृतीजन्मापासूनअसल्या, तरीत्यागुणसूत्रावरील (एकापिढीतूनदुसऱ्यापिढीतआनुवंशिकलक्षणेनेणाऱ्यासुतासारख्यासूक्ष्मघटकावरील) जीनामार्फत (गुणसूत्रावरनिश्चितजागीअसणाऱ्यावनिश्चितगुणधर्मपुढीलपिढीतनेणाऱ्या जैवएककामार्फत) पिंडधर्मातआलेल्यानसतात. आनुवंशिकविकृतीमात्रजीनामार्फतपिंडधर्मातआलेल्याअसतात.

जन्मजातवआनुवंशिकविकृती : () अविकसितअंडाशय: हीविकृतीगुणसूत्रावरीलएकाचजीनाकडूनव्यक्तहोतेआणित्यामुळेनरवमादीयादोन्हीमध्ये दुष्पपरिणामघडविते. आयुष्याच्याकोणत्याहीकालखंडातहीविकृतीहोऊशकतअसल्यानेकाहीमाद्या प्रजोप्तादनचकरूशकतनाहीत, तरकाहीमाद्यां चीएकदोनवेतेझाल्यावरहीविकृतीहोते. एककिंवादोन्हीअंडाशयअविकसितअसूशकतातवएकचअविकसितराहिल्यासगर्भाशयातविकृतीनिर्माणहोऊशकतनाही पणदोन्हीअविकसितअसल्याससंपूर्णप्रजोप्तादनमार्गचअविकसितराहतो. अशावेळीगौणलैंगिकलक्षणेहीअव्यक्तराहतात. मादीच्याशरीराचाबांधावतिचेवर्तननराप्रमाणेअसते. श्रोणि-अस्थिवळूप्रमाणेअरुंदराहतात. आणखीकाहीमारकजीनांमुळेअविकसितअंडाशयाखेरीजशारीरिकवशरीरक्रियात्मकविकृतीनिर्माणहोतातवत्यामुळेमाद्या प्रजोप्तादनासनिरुपयोगीहोतात.

() वंध्ययमी: सामान्यतःएकावेळीएकगर्भराहणाऱ्यापशूंच्यामादीलाजुळेहोऊनत्यातीलएकनरवएकमादीगर्भ असल्यासदोन्हींच्यागर्भावरणाचावरुधिराभिसरणाचासंयोगझाल्यामुळेपुंस्त्रावांचाप्रभावअधिकझाल्यानेमादीचीलैंगिकवाढविकृतहोऊनतीबहुधावंध्या होते. तिलावंध्ययमी म्हणतात. वंध्ययमीचीजननेंद्रियेअविकसितअसतातवतीवळूप्रमाणेदिसते. बाह्य जननेंद्रियेमादीसारखीअसली, तरीअंतर्गतजननेंद्रियेनरासारखीअसतातम्हणूनवंध्ययमीलाउभयलिंगीअसेहीम्हणतायेईल. भारतातगायीमध्ये होणाऱ्याजुळयांचेप्रमाण०·२% आहे. त्यातहीएकमादीवएकनरअशाजुळयांचेप्रमाणकेवळ०·९% आहे. अशाजुळ्यां पैकी९२% माद्या वांझअसतात.

हॉर्मोनांच्याअसमतोलउप्तादनामुळेहोणाऱ्याविकृती : ऋतुचक्रावरीलवजननचक्रावरीलहॉर्मोनांच्यानियंत्रणाचाउल्लेखवरआलाचआहे. प्रत्येकहॉर्मोनाचेउत्पादनयोग्यवेळीआवश्यकइतपतझाले, तरचदैनंदिनशरीरव्यापारावरीलनियंत्रणातसमतोलराहतो. याखेरीजहॉर्मोनांचेएकमेकांच्याकार्यावरहीप्रत्यक्षअथवाअप्रत्यक्षनियंत्रणराहते . यानियंत्रणातबिघाडझाल्यासत्याचेदुप्षरिणामजननतंत्रामध्ये  दिसूनयेतात. प्रथमतः  जननक्षमताअनियमितहोणे, नंतरजनन-अक्षमतावशेवटीवंध्य त्वहेतेदुष्परिणामहोत. जननग्रंथिपोषकहॉर्मोनाच्याअंडपुटावरीलनियंत्रणातबिघाडझाल्याससामान्यजननचक्रातअंडाशयातीलअंडपुटकअभंगराहतात. अशाअनेकअंडपुटकांच्यास्त्रीमदजनहॉर्मोनांचेउत्पादनवाढूनमादीसततमाजावरचअतिकामनिकअसस्थेतराहते. याउलटस्त्रीमदजनहॉर्मोनाचेउत्पादनआवश्यक पातळीपेक्षाकमीझाल्यासमाजअव्यक्तराहातो. अशावेळीअंडमोचनाचेकार्यहोतअसले, तरीमाजाचीलक्षणेअव्यक्तराहिल्यानेमादीसवळूदाखविलाजातनाहीवप्रजननामध्ये  व्यत्यययेतो. तसेचपीतपिंडकायमराहिल्यामुळेत्यातूनस्त्रवणाऱ्याप्रगर्भरक्षीहॉर्मोनाचेउत्पादनहोतराहूनअंडाशयातीलअंडपुटाच्यावाढीतव्यत्यययेऊनमादीमाजावरयेतनाही. एखादेवेळीमाजाच्यालक्षणांचाआभासनिर्माणझाला, तरीअंडमोचननझाल्यानेमादीमध्ये  गर्भधारणाहोतनाही.


उपार्जितविकृती : (उपा र्जितम्हणजेजन्माच्यावेळीनसलेल्यापणनंतरप्राप्तझालेल्या). संक्रामकरोगामुळेहोणाऱ्याविकृतीचायातसमावेशहोतो. ब्रूसेलोसिस, व्हिब्रिओसीस, ट्रिकोमोनियासीसवलेप्टोस्पायरोसीसयांसारख्यानर-मादीसंयोगक्रियेमध्ये प्रसारहोणाऱ्यारोगांमुळेअनियमितऋतुचक्र, गर्भपात, जननतंत्रातीलइंद्रियांचादाहइ. विकृतीहोऊनजनन-अक्षमताववंध्य त्वयेते.

व्हिब्रिओसीस:व्हिब्रिफीटसयास्वल्पविरामासारख्याआकाराच्यासूक्ष्मजंतूमुळेहारोगहोतो. गायवमेंढीयाप्राण्यांमध्ये हाआढळूनआलाआहे. रोगीवळूच्यावीर्यातूनसंयोगाच्यावेळीगायीलारोगसंसर्ग होऊन जनन-अक्षमता व गर्भपात या विकृती होतात. गर्भपात सामान्यतः चौथ्यातेसातव्यामहिन्यांतहोतात. रोगसंसर्गझाल्यापासूनतीनमहिन्यांनीगायीमध्ये प्रतिरक्षा (रोग- प्रतिकारक्षमता) उप्तन्नहोतेवत्यानंतरगर्भधारणाहोऊनसामान्यप्रसूतीहोते, असेअनुभवान्तीआढळूनआलेआहे. पेनिसिलीन, स्ट्रेप्टोमायसीनयांसारख्याऔषधांचाउपयोगकरूनकाहीअंशीरोगआटोक्यातराहतो. भारतामध्ये हारोगक्वचितचआढळूनयेतो.

लेप्टोस्पा यरोसीस: लेप्टोस्पायरायाप्रजीवामुळे (प्रोटोझोआमुळे) गायीमध्ये वडुकरीणीमध्ये गर्भपातहोतात. भारतामध्ये हारोगअलीकडेचआढळूनयेऊलागलाआहे. रोगीजनावराच्यामूत्रातून, तसेचकीटकांमार्फतरोगसंसर्गहोतो. अमेरिकेमध्ये गर्भपातहेयारोगाचेगायीमधीलएकमेवलक्षणआढळते. तेथीलएकाराज्यातील पाहणीत१४% जनावरेसंसर्गितअसल्याचेआढळूनआलेहोते. ताप, कावीळ, स्तनशोथ (स्तनग्रंथीं चीदाहयुक्तसूज) वरक्तमिश्रितमूत्रहीरोगलक्षणेआढळूनयेतात. गर्भपातहोतअसले, तरीगायीमध्ये जनन-अक्षमताआढळूनयेतनाही.

ब्रूसेलोसिसवट्रिकोमोनियासीसयारोगांचीमाहिती‘गाय’ यानोंदीमध्ये दिलेलीआहे.

भ्रूणमृत्यू : अंड्याच्यानिषेचनानंतरत्वरितविदलनसुरूहोऊनअनेककोशिकातयारहोतात. वरच्याथरातीलकोशिकागर्भाशयाच्याआतीलअस्तरथरातीलकोशिकांशीएकजीवहोतात. आतीलथरातीलकोशिकांचीवाढहोऊनत्याचेभ्रूणातरूपांतरहोते. गायवमेंढीयाप्राण्यांमध्ये याअवस्थेस१००ते२००तासलागतात. भ्रूणाचीवाढपूर्णहोण्यासाठीम्हणजेगर्भाच्याशरीराचाआकारवत्यातीलनिरनिराळ्या तंत्रांचीवाढस्पष्टपणेदिसूनयेण्यासगायीमध्ये ४५दिवस, मेढीमध्ये ३५दिवस, डुकरीणीमध्ये ३०तरघोडीमध्ये ४९दिवसलागतात. आनुवंशिकता, अंडअगरशुक्राणूयांचीअप्राकृत (असाधारण) रचना, जंतुसंसर्गवअंडवाहिनीकिंवागर्भाशययांतीलप्रतिकूलपरिस्थितीयाकारणांनीकित्येकदाभ्रूणमरण पावतो. भ्रूणाचेशरीरमां सलअसल्यामुळेत्याचेअवशेषमादीच्याशरीराबाहेरनटाकलेजातागर्भाशयातचशोषूनघेतलेजातात. भ्रूणमृत्यूनंतरमादीलवकरमाजावरयेतनाही.

गर्भधारणानिदान: पशूमध्ये गर्भधारणानिदानालाविशेषमहत्त्व आहेकारणगाभणसमजूनमादीच्या पालनपोषणाचाखर्चवायाजातोवआर्थिकनुकसानहोते. मादीचानराशीसंयोगझाल्यानंतरतीगाभणराहते परंतुतीराहिलीअसेलचअसेनाही. सामान्यपणेपशूंच्यामाद्या संयोगानंतरत्यांच्याऋतुचक्रातीलविशिष्ट दिवसानंतरमाजावरआल्यानाहीत, तरत्यागाभणआहेत, असेसमजतात. गर्भधारणानिदानकरूनत्याचीखात्रीकरूनघेतायेते. भ्रूणमृत्यूझालाअसल्यासतीगाभणहीनसतेवमाजावरहीयेतनाही. अशावेळीगर्भधारणानिदानउपयुक्तठरते.


परीक्षा : दृश्यपरीक्षा: यापरीक्षापद्धतीनेढोबळमानानेगर्भधारणानिदानकरतायेते. त्वचासतेजदिसणे, शरीरपुष्टहोणे, वजनवपोटाचाघेरवाढणे, कासेचेआकारमानवाढणे (विशेषतः पहिलारुमादीतहीवाढनजरेतभरण्याइतपतअसते) यालक्षणांवरूनगर्भधारणेचाअंदाजबांधणेशक्यअसते.

हस्तपरीक्षा:गाय, म्हैस, घोडीयांसारख्यामोठ्या जनावरांमध्ये मादीच्यागुदद्वारातूनलांबवरहातघालूनचाचपूनगर्भाच्यावाढीच्याआकारमानावरूनवेगवेगळ्या अवस्थानिश्चितपणेअजमावतायेतात. हेअर्थातचतज्ञमाणसालाचशक्यआहे. गर्भावधीच्यादुसऱ्यामहिन्यामध्ये (६ते८आठवड्यांनी) हीपरीक्षाकरतायेते. शेळी, मेंढी, कुत्रीयाप्राण्यांमध्ये स्टेथॉस्कोपच्यासाहाय्यानेगर्भाच्याहृ दयाचेस्पंदनऐकूनगर्भधारणापरीक्षाकरणेशक्यहोते.

जैपरीक्षा:गरोदरस्त्रीचेमूत्रअथवारक्तघेऊनत्यांतीलविविधहॉर्मोनांच्याअस्तित्वावरूनजैवपरीक्षाकरू नगर्भधारणानिदानपरीक्षाकरतात [⟶गर्भारपणा]. पशूं मध्ये अशीपरीक्षाफक्तघोडीमध्ये करतायेते. गाभणघोडीचेमूत्र, अंडाशयकाढूनटाकलेल्याकिंवावयातनआलेल्याउंदराच्यामादीमध्ये टोचल्यासतिच्यायोनिमार्गातीलउपकलेतीलकोशिकांमध्ये होणाराबदलसूक्ष्मदर्शकाने पाहूनहीपरीक्षाकरतायेते. शेळ्यामेंढ्यांमध्ये गर्भधारणानिदानकरण्यासाठीअलीकडेश्राव्यातीलउपकरणांचा [⟶ श्राव्यातीतध्वनिकी] उपयोगकरण्यातयेऊलागलाआहे. मथुरायेथीलकेंद्रशासनाच्याशेळ्यांसंबंधितसंशोधनकेंद्रातकेलेल्याप्रयोगांत ‘मेंडाटागर्भधारणाअभिज्ञापका’च्यासाहायाने९२% शेळ्यामेंढ्यांमधीलनिदानअचूककरताआले.

लैंगिकआरोग्यनियंत्रण : पाळीवपशूंच्यामादीचेमुख्यकर्तव्यप्रजननहेआहे. दुग्धोप्तादन, मांसोप्तादन, लोकरइ. गोष्टीतदनुषंगिकआहेत. प्रजनननियमितपणेहोतराहिले, तरचमादीच्याआयुष्याच्याअंगीभूतकमालउप्तन्नाचालाभकिफायतशीरपणेघेणेशक्यहोते. यासाठीमादीच्याप्रजनना संबंधीपुढीलनोंदीसंगतवारठेवणेआवश्यकअसते : माजावरआल्याचीतारीख, संयोगतारीख, संयोगतारीख, उलटल्याचीतारीख, प्रसूतीचीतारीख, प्रसवोत्तररोगाच्यानोंदीवगैरे.

गाय, म्हैस, घोडीयांसारख्यामोठ्या पशूंचीगर्भधारणानिदानपरीक्षाहातानेखात्रीशीरपणेकरतायेतअसल्यानेप्रत्येकवीर्यसेचनानंतर (नैसर्गिकअगरकृत्रिम) ६ते८आठवड्यांनीअशीपरीक्षाकरणेइष्टअसते तसेचतीन-चारसंयोगांमध्ये गर्भधारणानझाल्यास जनन-अक्षमताकिंवावंध्यत्वयासाठीतपासणीकरणेइ. बाबींकडेलक्षपुरविले, तरचप्रजननसुरळीतवफायदेशीरहोते.

पहा : गर्भपात प्रसूतिविज्ञान वीर्यसेचन, कृत्रिम.

संदर्भ : 1. Arthur, G. H. Wright’s Veterinary Obstetrics, London, 1964.

             2.Cole, H. H. Cups, P. T.Reproduction in Domestic Animals, New York, 1969.

             3. Hafez, E. S. E. Reproduction in Farm Animals, Philadelphia, 1968.

             4. Perry, E. J. The Artificial Insemination in Farm Animals, New Brunswick, 1952.

             5. Roberts, S. J. Veterinary Obstetrics and Genital Diseases, New York, 1971.

साने, चिं. रा. दीक्षित, श्री. गं.

Close Menu
Skip to content