द्विदलिकित

मध्यत्वचा : ( लॅ. कॉर्टेक्स). साधारणपणे उच्च दर्जाच्या वनस्पतींच्या खोडांत ,मुळांत देठांत व तत्सम अवयवात तल्पोतकाचे ⇨आधारभूत कोशिकांच्या –पेशींच्या –समूहाचे) दोन भाग स्पष्ट असतात. त्यांपैकी ⇨वाहक वृंदांच्या ⇨पाणी व अन्नरसाची वाहतूक करणार्‍या शरीर-घटकांच्या ) बाहेरच्या बाजूस व ⇨अपित्वचेच्या ⇨सर्वात बाहेरच्या कोशिकांच्या आवरणाच्या) आत असणार्‍या भागास मध्यत्वचा म्हणतात. बहुतेक प्रकटबीज वनस्पतींच्या उदा. सायकस, पाइन, गिको,देवदार इ.) आणि द्वितलिकित ⇨बियांत दोन दलके –दले-असणार्‍या ) वनस्पतींच्या मुळांत व खोडांत तसेच एकदलिकीत ⇨बियांत एकच दलिका असलेल्या ) वनस्पतींच्या मुळांत व काहींच्या खोडांत हा भाग स्पष्टपणे आढळतो. परंतु बहुतेक एकदलिकितांच्या खोडात अनेक वाहक वृंद इतस्ततः विखुरलेले असल्यामुळे तो अगल नसतो . तल्पोतकाचा दुसरा आतील भाग म्हणजे ⇨मेंड व मध्यत्वचा परस्परांत मिसळून गेलेली असतात. पानांत हे ऊतक ⇨समान रचना व कार्य असलेल्या कोशिकांचा समूह) नसते. वनस्पतींच्या प्रकारानुसार मध्यत्वचेत कोशिकांचे कमी अधिक थर असतात. यांमध्ये ⇨अंतस्त्वचा,⇨स्थूल कोनोतक, ⇨दृढोतक, ⇨हरिमोतक व ⇨मृदूतक यांपैकी एक किंवा अनेक अथवा सर्व प्रकारची ऊतके [⟶ऊतके, वनस्पतींतील] आढळतात. या ऊतकांच्या प्रकारानुसार त्यांतील घटकांत ⇨कोशिकांत) हरितकणू ⇨हिरवे गोल कण) वर्णकणू ⇨इतर रंगाचे कण), स्फटिक ,टॅनीन, मंड ⇨स्टार्च) इ. आढळतात. तसेच राळ-नलिका, चिकाळ घटक ⇨चीक साठविणारे घटक), तेल साठा करणारे घटक इ. आढळतात. खोडामध्ये ⇨प्रकाशसंश्लेषणाने ⇨सूर्यप्रकाशात हरितद्रव्याच्या मदतीने करण्यात येणारी) अन्न निर्मिती , श्वसन, मजबुती देणे, साठा करणे इ. कार्येही कमीजास्त प्रमाणात मध्यत्वचा करते. मुळांतून आत शोषलेले पाणी ⇨प्रकाष्टाद्वारे ⇨जलिय विद्राव वाहून नेणे व वनस्पतीला आधार देणे ही कार्य करणाऱ्या ऊतकाद्वारे म्हणजे जलवाहक घटकाच्या मदतीने) शरीरात पसरविणे ह्या कार्यातही मध्य त्वचेची मदत असते. वनस्पतींच्या दोन्ही टोकांस असलेल्या व सदैव नवीन शरीरघटक ⇨कोशिका) निर्माण करणार्‍या ऊतकापासून [⟶विभज्या] पुढे बनलेल्या मध्यत्वचेस प्राथमिक मध्यत्वचा म्हणतात व हीच खरी मध्यत्वचा होय. अनेक बहुवर्षायू ⇨अनेक वर्षे जगणार्‍या) वनस्पतींत नवीन कोशिका व ऊतके निर्माण करणारे ऊतक [⟶ऊतककर] कायम ऊतकापासून बनते. त्याला द्वितीयक ऊतककर म्हणतात. त्याने निर्माण केलेल्या सर्वच ऊतकांना द्वितीयक ऊतके म्हणतात. बुचासारख्या पदार्थाने भरलेल्या कोशिका [त्वक्षा] बनविणार्‍या त्वक्षाकरापासून बनणार्‍या मृदूतकास द्वितीयक मध्यत्वाचा म्हणतात. परंतु त्या मध्यत्वचेस द्वितीयक मध्यत्वचा म्हणण्यास अनेकांचा विरोध आहे.

⇨जलनेचे, ⇨नेचे, ⇨सिलाजिनेलीलीझ, ⇨एफिसीटेलीझ, ⇨ लायकोपोडिएलीझ इत्यादीसारख्या वाहक घटक असलेल्या खालच्या दर्जाच्या वनस्पतींतही मध्यत्वचेचे कार्य करणारी ऊतके ⇨तल्पोतक) आढळतात. परंतु इतरांपासून ती स्पष्टपणे नेहमी अलग असतात असे नाही. शेवाळी, शैवाक ⇨दगडफूल) कवक ⇨बुरशी सारख्या हरितद्रव्यरहित वनस्पती) आणि शैवले या ⇨कायक वनस्पती विभागातील काही वनस्पतीच्या स्थूल शरीरात कमीजास्त साधे प्रभेदन ⇨विशिष्ट कार्य करण्यासाठी रूपांतर होण्याची क्रिया झालेली) आढळते. तेथे मृदूतकासारख्या ऊतकांचे स्थान लक्षात घेऊन फार व्यापक अर्थाने मध्यत्वचा ही संज्ञा वापरलेली आढळते.

पहा : ऊतके, वनस्पतींतील त्वक्षा, शरीर, वनस्पतींचे.

संदर्भ : 1. Eames, A.J. MacDaniels ,L.H. ?An Introduction to Plant Antomy Tokyo, 1953.

2. Esau, K.Plant Anatomy, New York, 1960.

धन, सुशीला, प. परांडेकर, शं.आ.