फ्रान्स :  रिप ‌ ब्लिका फ्रांकेसी .  प ‌‌ श्चि म यूरोपातील एक अग्रगण्य प्रजासत्ताक देश .  लोकसंख्या ५ , ३१ , ९६ , ०००  ( १९७८ अंदाज ).  क्षेत्रफळ ५ , ४७ , ०२६ चौ . किमी .  यूरोपात क्षेत्रफळाच्या दृ ष्टीने यूरोपीय रशि याच्या खालोखाल याचा क्रमांक लागतो .  ४२० २०’ उ .  ते ५१० ५’ उ .  अक्षांश आणि ८० १० ‘  पू .  ते ५० ५५ ‘  प .  रेखांश यांदरम्यान फ्रान्सचा विस्तार आहे .  देशा च्या उत्तरेस इंग् लि श खडी ईशान्येस बेल्जियम ,  ल क्सें बर्ग व प . जमनी  पूर्वेस स्वित्झर्लंड ,  आग्नेयीस इटली व भूमध्य समुद्र  दक्षि णेस भूमध्य समुद्र व स्पेन आणि पश्चि मेला  अ टलांटिक महासागर  ( बि ‌ स्के उपसागर )  आहे .  भूमध्य समुद्रातील इटलीच्या पश्चि मेस व सार्डिनियाच्या उत्तरेस आणि फ्रान्सपासून १६० किमी .  असलेल्या कॉर्सिका बेटाचा  ( क्षेत्र .  ७ , ८२२ चौ .  किमी .)  समावेशही फ्रान्समध्येच होतो .  याशिवाय मार्तीनीक ,  ग्वादलूप ,  रेयून्यों ,  फ्रेंच गियाना हे त्याचे सागरपार विभाग  ( डिपार्टमेंट )  होत .  फ्रेंच पॉलिनीशिया ,  न्यू कॅलेडोनिया ,  सेट पीएर आणि मिकलॉन तसेच वालिस व फूटूना बेटे यांचा फ्रान्सच्या सागरपार प्रांतांत समावेश होतो .  यांशिवाय न्यू हेब्रिडीझ बेटांवर फ्रान्स व ग्रेट ब्रिटन यांचा २९ जुलै १९८० पर्यंत संयुक्त अंमल होता .  २९ जुलै १९८० च्या मध्यरात्री  ‘ व्हानू – आटू प्रजासत्ताक ’  या नावाने ही बेटे स्वतंत्र झाली .  पॅरीस ही देशाची राजधानी  ( लोक ,  २३ , १७ , २२७ – १९७५ )  होय .

  

  भूवर्णन :  फ्रान्समधील भूप्रदेशाची निर्मिती आ र्मो रि ‌ कन ,  ह र्सी नि ‌ यन व अल्पा इ न या पर्वतनिर्मि तीच्या काळांत झाली .  या देशाच्या भूप्रदेशाची घडण होत असताना प्रथम कठीण खडकांचे उंचवट्या चे प्रदेश निर्माण झाले . देशाच्या मध्यवर्ती असलेला उंचवट्या चा प्रदेश हे या निर्मितीचे केंद्रस्थान आहे .  अल्पाइन काळात या भागात भूरचनात्मक बऱ्याच घडामोडी झाल्या .  या काळातच टणक ,  मजबूत अशा मध्यवर्ती उंचवट्याच्या पूर्वेस आल्प्स जुरा आणि दक्षि णेस पिरेनीज पर्वत निर्माण झाले .  या पर्वतनिर्मितीच्या काळात मध्यवर्ती पठाराची उंचीही वाढत गेली .  याच वेळी लाव्हारसाचे भू पृष्ठावर थराव र थर साचत गेले .  या सर्व घडामोडींमुळे पॅरिस व ॲक्वि टेन खोऱ्‍यांचा पूर्वी समुद्राच्या पाण्याखाली असणारा भाग उंचावला जाऊन जमीन निर्माण झाली .  नंतरच्या काळात नद्यांच्या व सागरी लाटांच्या भरण – क्षरण कार्यामुळे या प्रदेशाच्या स्वरुपात  ‌ बदल घडून ऱ्‍ होन नदीचा त्रिभुज प्रदेश ,  लँड प्रांतातील समुद्राकाठचे मैदान ,  ईशान्येकडील ५० हजार चौ .  किमी .  पेक्षा मोठा असलेला लोएस मातीचा सखल प्रदेश व उत्तरेस इंग्लिश खाडीच्या काठचा भाग इत्यादींची निमीती झाली .

  

  फ्रान्सचा ६२ %  भुप्रदेश स .  स .  पासून २५० मी . पर्यंत उंच आहे  तर फक्त ७ %  प्रदेशच १ , ००६ मी .  पेक्षा अधिक उंच आहे . भूरचनेच्या दृष्टीने फ्रान्सचे तीन प्रमुख विभाग पडतात  :  ( १ )  पर्वतीय प्रदेश , ( २ )  प्राचीन पठारी प्रदेश,  ( ३ )  सखल मैदानी प्रदेश .

  

  ( १ )  पर्वतीय प्रदेश : देशाच्या दक्षि ण –  मध्य भागांत मासीफ सेंट्रल ,  वायव्य भागात आर्मोरिकन मासीफ आणि सरह द्दीं च्या भागात  पि रेनीज  ( दक्षि ण सीमा )  आल्प्स ,  जुरा , व्होज , आर्देन  ( आग्नेय , पूर्व व उत्तर सीमा )  इ .  उंचवट्याचे प्रदेश आहेत . यांपैकी  पिरेनिज आणि आल्प्स या दोनच मोठ्या व उंच  पर्वतरांगा  आहेत. पिरेनीज पर्वतरांग फ्रान्स व स्पेन यांच्या स रहद्दी व र असून उंच ,  अवघड व तुरळक खिंडींची आहे . आग्नेयीकडील आल्प्स पर्वतरांग इटली तसेच स्वित्झर्लंड यांच्या सरह द्दीं वरुन उत्तरेस जिनीव्हा सरोवरापर्यंत व पुढे प ‌ श्चि मेस ऱ्‍हो न नदीपर्यंत पसरली आहे .  या पर्वतरांगेतील दऱ्या हिमनद्यांमुळे रुंद व खोलवर झिजलेल्या आढळतात .  प श्चि म यूरोपातील सवोच्च शि ‌ खर माँ ब्ला  ( ४ , ८१० मी .)  हे याच पर्वतरांगेत आहे .  पिरेनीज पर्वतरांगेतील खिंडींच्या तुलनेने पर्वतरांगेत खिंडींची संख्या जास्त असून त्या अधिक सुगम आहे त .  खनिज साठ्या च्या दृ ष्टीने या पर्वतरांगा महत्त्वाच्या नसल्या ,  तरी त्यांची उंची व भरपू र पा ऊ स यांमुळे जलविद्युत् निर्मितीसाठी त्याचा  ( विशेषतः आल्प्स पर्वतरांग )  फार उपयोग होतो .  याशिवाय दऱ्याखोऱ्यांतील जंगले व कुरणे यांचाही देशाच्या अर्थव्यवस्थेत मोठा वाटा आहे .

  

  ( २ )  प्राचीन पठारी प्रदेश : मासीफ सेंट्रल हे पठार देशाच्या दक्षिण भा गात आहे ,  फ्रान्सच्या प्राकृतिक घडणीच्या बाबतीत हा प्रदेश केंद्रीभूत होता .  उत्तरेस ल्वार न दी ,  पूर्वेस ऱ्‍होन नदी , दक्षिण व पश्चिमेस गारॉन नदी व बिस्के उपसागर यां दरम्यान हा पठारी प्रदेश आहे .  याची निर्मिती आल्प्सप्रमाणेच भूपृष्ठाला वळ्या पडून झाली असून येथील कठीण खडकांमुळे त्याला भेगा पडून त्यांतून लाव्हारस बाहेर पडला व त्याचे पृष्ठभागावर थर साचले .  या पठारावरील प्राचीन कठीण खडकांत काही ठिकाणी कोळशाचे साठे सापडतात .  पठाराच्या आग्नेय सीमेवर सेव्हेन डोंगररांगेत काही मृत ज्वालामुखी शिखरे आहेत .  या उंच पठारी प्रदेशाच्या दोन शाखा एकमेकींना काटकोन करून पसरलेल्या आहेत .  त्यांपैकी आर्मो रिकन मासीफ म्हणून ओळखली जाणरी एक शाखा ल्वार प्रांतातून वायव्येस नॉर्मंडी व ब्रिटनी पठारांकडे जाते .  दुसरी हर्सीनियन शाखा ईशान्येस व्होज प्रदेशातून हॅन्सरुक व आर्देन पर्वतांत विलीन होते .  या दोन शाखांद रम्या नचा प्रदेश इंग्रजी  ‘ व्ही ’  अ क्षरा सारखा बनला आहे .  प्रदेशातच पॅरिसची द्रोणी आहे .  व्होज डोंगरारांगेमुळे ऱ्‍हा ईनचे खोरे मात्र फ्रान्सच्या इतर भागांपासून वेगळे झाले आहे .

  

 ( ३ )  मैदानी प्रदेश : उत्तरेकडील पॅरिस द्रोणी , नैर्ऋ त्य भागातील ॲ ‌ क्वीटेन खोरे आणि आग्नेय कोप ऱ्‍या तील ऱ्‍होन – सोन नद्यांच्या खोऱ्यांतील छोटी मैदाने हे फ्रान्समधील प्रमुख सखल प्रदेश होत .  पॅरिसची द्रोणी चुनखडक , वालुकाश्म ,  शेल यांसारख्या स्तरित खडकांची बनली असून या सर्व खडकांचा उतार मध्यभागाकडे असल्याने त्याला द्रोणीचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे .  खडकरचना एकावर एक ठेवलेल्या बशांप्रमाणे आहे .  द्रोणीचा मध्यभाग अर्वाचीन खडकांचा ,  तर कडा जुन्या खडकांची ,  गोलाकार कटकांची  ( रिज् ‌ )  बनलेली आहे .  फ्रान्सचा हा प्रदेश पूर्वीपासून सर्व बाबतींत आघाडीवर राहिला आहे .

  

  ॲक्वि ‌ टेन खोरे पिरेनीजच्या पायथ्याशी असून या खोऱ्यातील मृदा सर्वसाधारण सुपीक आहे .  याच भागातील लोअर गारॉन नदीच्या नै ऋ त्येकडील त्रिको नी प्रदेशात मात्र त्यामानाने कमी सुपीक व वाळुमिश्रित मृदा आढळते . त्यामुळे या प्रदेशात बऱ्याच भागांत सूचिपर्णी वृक्षां ची जंगले लावण्यात आली आहेत .  या प्राकृतिक विभागांशिवाय ब्रिटनी ,  रिव्हिएरा  ( फ्रान्सचा आग्नेय किनारी प्रदेश ),  ॲल्सेस – लॉरेन ,  लील इ .  प्रदेशही देशाच्या अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहेत .  

 फ्रान्सच्या उत्तर ,  पश्चिम व आग्नेय दिशांना विस्तृत सागरी किनारा लाभला आहे .  ह्या किनारपट्टीला लागूनच देशतील काही उंचवट्यांचे प्रदेश आढळून येतात .  इंग्लिश खाडीच्या किना ऱ्‍या जवळ आर् ‌ त्वा हा टेकड्यांचा प्रदेश असून या किनाऱ्यावर वाळूच्या टेकड्याची आढळतात .  पश्चिम किनाऱ्यालगतच पूर्व नॉर्मंडी व पिकार्डी या खडूच्या पठारांचा प्रदेश आहे .  त्यांतील पांढऱ्या खडूचे कडे शोभिवंत दिसतात .  देशाच्या अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने आग्नेय किनारा  ( भूमध्य समुद्र )  महत्त्वाचा समजला जातो .  हाच प्रदेश  ‘ रिव्हिएरा ’  म्हणून विख्यात आहे .  यालाच फ्रान्समध्ये  ‘ कोत दाझूर ’  म्हण्तात .  हा प्रदेश श्रीमंतांचे आणि हौशी प्रवाशांचे नंदनवन समजला जातो .  यातील कॅन व नीस ही शहरे विशेष प्रसिद्ध आहेत .


 नद्या : ल्वार ,  सेन ,  गारॉन व ऱ्‍होन या देशातील प्रमुख नद्या होत .  ल्वार ही सर्वांत लांब नदी  ( १ , ०२० किमी .)  असून ती मासीफ सेंट्रल डोंगररांगेत उगम पावते .  प्रथम ती दक्षिणोत्तर वाहत जाऊन पॅरिस द्रोणीच्या दक्षिण भागातून पुढे पश्चिमवाहिनी बनून नॅंट् ‌ सजवळ अटलांटिक महासागराला मिळते .  हिचा प्रवाह अनियमित आणि कमीजास्त उताराचा असून तिला वारंवार पूर येतात .  शिवाय वाळूच्या संचयनामुळे तिचा नौवहनासाठी उपयोग होत नाही .  सेन नही पॅरिस द्रोणीच्या  आ ग्नेय भागात लॅंग्रा पठारातून उगम पावून आग्नेय – वायव्य दिशेने पॅरिसच्या द्रोणीतून वाहत जाऊन ल हाव्रजवळ अटलांटिक महासागराला  ( इंग्लिश खाडीमध्ये )  मिळते .  ही नदी नौवहनास योग्य असल्याने व इतर नद्यांशी कालव्यांनी जोडलेली असल्याने वाहतुकीसाठी तिचा वर्षभर उपयोग होतो .  गारॉन नदी पिरेनीज पर्वतात उगम पावून ॲक्वी ‌ टेन खोऱ्यातून वाहत जाऊन पुढे बॉर्दो शहराजवळ अटलांटिक महासागराला मिळते .  या नदीलाही वारंवार पूर येतात .  ऱ्‍होन नदी स्वित्झर्लंडमध्ये उगम पावून जिनीव्हा सरोवरातून बाहेर पडल्यावर दक्षिणवाहिनी बनते  आणि फ्रान्सच्या आग्नेय भागातून पुढे दक्षिणेस मार्से शहराजवळ भूम ध्य समुद्रास मिळते .  सोन ही तिची प्रमुख उपनदी .  ऱ्‍होन अत्यंत अवखळ व शीघ्रवाही असल्याने तिचा नौवहनासाठी उपयोग होत नाही .  परंतु जलविद्युत् निर्मितीच्या दृष्टीने ती अत्यंत उपयुक्त आहे .  देशाच्या पूर्व व ईशान्य सरहद्दींवरून ऱ्‍हाईन नदी वाहते .  या प्रमुख नद्यांशिवाय आल्वे, दॉरदॉन्यू ,  लॉट ,  टॉर्न ,  म्यूज ,  मोझेल इ .  नद्याही महत्त्वाच्या आहेत .  फ्रान्समधील बहुतेक नद्या एकमेकींशी व विशेषतः ऱ्‍हाईन नदीशी कालव्यांनी जोडलेल्या असल्याने ,  देशाच्या पूर्व भागात कालव्यां चे जाळे पसरले आहे .  अंतर्गत जलवाहतुकीचा प्रदेश म्हणून हा भाग यूरोपात प्रसिद्ध आहे .  देशाच्या पूर्व सरहद्दीवर जिनीव्हा हे सरोवर आहे .

  हवामान : हा देश उत्तर धुववृत्त आणि कर्कवृत्त यांदरम्यानच्या मध्य अक्षवृत्तां वर असल्याने येथील हवामान सर्वसामान्यतः सौम्य असते .  पश्चिमेस सागरप्रदेश ,  पूर्वेस भूखंड व दक्षिणेस भूमध्य समुद्र यांमुळे तीनही  ( सागरी , खंडीय व भूमध्ये सामुद्रिक )  प्रकारचे हवामान येथे आढळते .  हिवाळ्यात अटलांटिक महासागरावरून उबदार व दमट ,  तर उन्हाळ्यात थंड वारे वाहतात .  त्यामुळे देशाच्या प श्चि मेकडील मैदानी प्रदेशातील हवामान सम आहे . मध्यवर्ती पठार आणि आल्स्प पर्वतरांग यांच्या अडथळ्यांमुळे भूमध्य सामु ‌ द्रिक हवामानाचा परिणाम दक्षि ण भागापुरताच मर्यादीत राहतो .  फ्रान्सच्या पूर्व भागातील हवामान प श्चि म भागाकडील हावामानापेक्षा अधि ‌ क थंड आणि ‌  विषम असते .

  

  देशाच्या प श्चि मेकडील प्रदेशात सागरी वाऱ्यांचा परिणाम विशेषत्वाने जाणवतो .  या भागातील तपमानात समुद्रसान्नीध्यामुळे फारसा फरक पडत नाही .  उन्हाळे थंड तर हिवाळे  सौम्य असतात .  ब्रे स्त येथे जानेवारीतील सरासरी तपमान ७० से .  असते ,  तर जुलैमध्ये ते १७० से . पर्यंत जाते .  या भागात दहि ‌ वर पडत नसले ,  तरी पा ऊ स मात्र वर्षातून सु .  २००  ‌ दि ‌ वस पडतो .  बऱ्याच वेळा आकाश मे घाच्छादित असते .  परंतु हिमतुषार किंवा वृष्टी  ‌ क्वचितच होते .  वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ८४ सेंमी .  आहे .

  

  पूर्वेकडून येणाऱ्या खं डीय वाऱ्यांमुळे मात्र देशाचे हवामान ,  विशेषतः मध्य आणि ‌  पूर्व भागांत ,  साधारणतः कोरडे आढळते .  ऱ्‍ हाईन नदी काठावरील स्ट्रॅस्‌ बर्गचे हिवाळ्यातील तपमान  ( जानेवारीत ) – १० से .  असते . हिवाळ्यातील सु .  ८० दिवस या प्रदेशतील तपमान गोठणबिंदूच्याही खाली असते .  याउलट उन्हाळ्यात मात्र तपमान खूपच वाढते .  जुलैमध्ये ते १९० से . पर्यंत जाते .  याच कालावधीत येथे वादळी स्वरूपाचा  ( आवर्त )  पा ऊ स पडतो .

 द .  फ्रान्समध्ये मात्र भूमध्य सामुद्रिक हवामानाचा परिणाम किनाऱ्यापासू न सु .  १६० किमी . पर्यंत आढळतो .  येथील पर्वतरांगांमुळे हिवाळ्यात उत्तरेकडून येणारे थंड वारे किनारपट्टीतील मैदानांपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत म्हणूनच हिवाळा सौम्य असून सरासरी तापमान ७० से .  असते .  उन्हा ळा मात्र बराच  ‌ तीव्र असून तापमान २२० से .  असते .  त्यावेळी आकाश निरभ्र असून स्वच्छ सूर्यप्रकाश असतो .  ॲक्वि टेन खोऱ्यातील हवामानही जवळजवळ भूमध्य सामुद्रिक हवामानाप्रमाणेच असते .  येथील हिवाळे सौम्य व उन्हाळे कडक असतात .  पाऊस वर्ष भर व जास्त प्रमाणात पडतो .  या प्रदेशाप्रमाणेच पॅरिस द्रोणीचे हवामानही सागरी – खंडीय अशा प्रकारचे आहे . पॅरिसचे वार्षि क सरासरी तपमान १२० से .  असते .  तपमानाप्रमाणेच पर्जन्यही बेताचाच  ( ६२ सें मी . )  पडतो .  देशातील पर्वतशि ‌ खरे वर्ष भर हिमाच्छादि ‌ त असतात .  फ्रान्समधील हवामान वनस्पती ,  पिके आणि प्राणी यांच्या वाढीस अनुकूल आहे .  काही अपवा द वगळता येथील हवामान मनुष्यास बौ द्धि क आणि शारी रि क दृ ष्ट्या कार्यप्रवण करणारे आहे .

  

  वनस्पती व प्राणी :  येथील नैसर्गि क वन संप त्ती व प्राणि ‌ जीवन हवामानानुसार वेगळेवेगळ्या प्रकारचे आढळून येते .  उत्तर आणि ‌  मध्य फ्रान्समधील पर्वतीय प्रदेशां त ओक ,  बीच यांची अरण्ये असून पाइन बर्च ,  पॉप्ल र , बिलो इ.  वृक्षही आढळतात .  मासीफ सेंट्रलमध्ये चेस्टनट ,  बीच तर उप – अल्पाइन विभागात  ‌  जूनि ‌ पर ,  ड्‌ वार्फ पाइन इ .  वृक्षप्रकार अधिक आहेत .  दक्षिणेकडे पाइन वृक्षांची अरण्ये असून ओकचेही काही प्रकार आढळतात . भूमध्य समुद्राच्या बाजूस ऑलिव्ह ,  मलबेरा ,  अंजीर इ .  वनस्पती आहेत .  डोंगर – उतारांवर वनरेषेच्या वरच्या भागात मेंढ्यां साठी व गुरांसाठी राखीव  ‌ कुरणे आहेत .  देशातील सखल भाग मात्र जास्तीत जास्त शेतीसाठी वापरण्यात येत असून निकृष्ट जमिनीच्या भागातच फक्त जंगलवाढ करण्यात आली आहे .  भूमध्य समुद्राच्या किनाऱ्यावर मात्र विविध प्रकारच्या वनस्पती दृ ष्टीस पडतात .  त्यांपैकी ऑलिव्ह ,  कॉर्क ओ ‌ क आणि ‌  ॲलेप्पो पाइन इ .  वनस्पती प्रमुख आहेत .

  

  देशाच्या विवि ‌ ध भागांत प्राणि जीवनही विवि ध प्रकारचे आहे .  पिरेनीज व आल्प्स पर्वतरांगा तपकिरी अस्वल ,  शॅमॉय ,  मार्मोंट ,  अल्पाइन ससा इ .  प्राण्यांमध्ये पोलकॅट ,  मार्टेन ,  रानडुक्कर आणि अनेक प्रकारची हरणे आढळतात .  साळिंदर ,  चिचुंद्री ,  वीझल ,  वटवाघूळ ,  खार ,  बिजू ,  ससा ,  उंदीर ,  उद मांजर ,  बीव्हर इ .  प्राणी सर्वत्र आढळतात .

  

  पक्ष्यांपैकी वॉर्ब्‌लर ,  कस्तूर ,  मॅग् ‌ पाय ,  तीसा आणि गल  ( कुरव )  हे पक्षी सर्वत्र दिसून येतात .  ॲल्सेस – लॉरेन प्रदेशात बलाक तर गरुड आणि ससाणा हे पर्वतीय प्रदेशात आढळतात .  भूमध्य सागरी प्रदेशात फ्लेमिंगो , कुररी ,  बटिंग ,  बक ,  बगळा  तर दक्षिणेकडील इतर भागांत प्रामुख्याने फेझंट ,  तितर दिसतात .  नद्या व सागरी भागांत पाइक ,  पर्च ,  कार्प ,  रोश ,  सामन ,  ट्राउट ,  कोळंबी ,  क्रे – फिश इ .  प्रकारचे मासे सापडतात .

  

  प्रादेशिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये  : एक म्हणजे  ‘ पेई ’  या नावाने प्रसिद्ध असलेले फ्रान्समधील छोटे परिसर किंवा प्रदेश .  फ्रेंच लोकांना या निकटच्या परिसराबद्दल देशइतकेच प्रेम वाटते ,  त्याबद्दल लळा असतो .  पेई म्हणजे फ्रेंचांची अन्नदात्री भूमी .  अनेक शतकांचे सांस्कृतिक संस्कार तिच्याशी निगडित असतात .  अनेक निकटच्या पेई एकत्र येऊनच फ्रान्समध्ये अनेक भौगालिक प्रदेश बनलेले आहेत .

  

 दुसरे म्हणजे फ्रान्समधील प्रत्येक प्रदेशाचे काहीएक खास वैशिष्ट्य दिसून येते .  उदा ., ‘ ब्रिटनी ’  हा प्रदेश मासेमारीसाठी ,  तर  ‘ रिव्हिएरा ’  हा प्रदेश श्रीमंतांचे व हौशी पर्यटकांचे नंदनवन म्हणून प्रसिद्ध आहे .  ॲल्सेस – लॉरेनचा प्रदेश म्हणजे फ्रान्स – जर्मनीमधील एकेकाळची रणभूमी ,  तर लील हा औद्योगिक विकासाचा पट्टा होय .  पॅरिस व पॅरिसची द्रोणी आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे राजकीय ,  कालवा ङ् मयीन ,  सांस्कृतिक स्वरुपाचे केंद्र मानली जाते .  संबंध देशांवर सर्वच बाबतींत पॅरिसची जी दृढ पकड आहे ,  तिच्यातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न फ्रान्समधील प्रत्येक प्रदेश करीत असतो .  फ्रान्सच्या भौगोलिक – सांस्कृतिक जीवनाचे रहस्य पॅरिस व इतर प्रदेश यांच्यातील द्वंद्वात्मक संबंधात आहे .  पॅरिसची  अ भिकेंद्रीय ओढ व अन्य प्रदेशांची अपकें द्रीय प्रवृत्ती हे वैशिष्ट्यपूर्ण द्वंद्व अनेक भूगोलवेत्त्यां ना एक प्रकारचे आव्हानच ठरले आहे .


  फ्रान्समध्ये पॅरिस आणि इतर प्रदेश यांच्यामध्ये तीव्र असा असमतोल दिसून येतो .  आर्थिक दृष्टीने पाहता उत्तरपूर्व प्रदेश बरेच संपन्न आहेत ,  तर मध्य भागातील व पश्चिम किनारी प्रदेश मागासलेले दिसून येतात .  १९४७ साली फ्रान्समधील प्रादेशिक नियोजनाचे अनेक पर्याय भूगोलवेत्ते ,  अर्थशा स्त्रज्ञ ,  प्रादेशिक नियोजनाचे तज्ञ व शासकीय अधिकारी यांनी तयार केले. फ्रान्सच्या सहाव्या राष्ट्रीय योजनेत आठ नियोजन – प्रदेश अंतर्भू त आहेत . तथापि फ्रान्समधील शासकीय विभाग  ( डिपार्टमेंट )  व संकल्पित नियोजन विभाग यांच्यात संघर्षच दिसून येतो .  पॅरिसची वाढ रोखण्यासाठी सेन नदीच्या दोन्ही काठांवर दोन मोठे आणि विस्तृत असे नगरपट्टे बसविण्याचा प्रयत्न जारी आहे .  यांत नवीन उद्योगधंदे व शहरे यांच्या वाढीस उत्तेजन देण्यात येत आहे .

 देशपांडे, चं. धुं. फडके, वि. शं.

  इतिहास : आद्य अश्मयुगीन काळातील म्हणजे सु .  पाच लाख वर्षापू र्वीच्या फ्रान्सविषयी फारशी माहिती उपलब्ध नाही  तथापि आधुनिक फ्रान्स या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या भूप्रदेशात पू र्व  पुराणा श्मयुगात  ( सु .  पाच लाख ते दीड लाख वर्षापू र्वींचा कालखंड )  मानवी वस्ती होती ,  असे द .  फ्रा न्समधील व्हॉलोनत गुहेतील दगड – गोटे व गारगोटींची हत्यारे यांच्या अवशेषांवरून दिसून येते .  विसाव्या शतकात फ्रान्समध्ये विस्तृत प्रमाणात पुरातत्त्वी य उत्खनने झाली .  त्यांत शा रें त भागातील फॉन्तेशेव्हेद या स्थळी इ.स.पू. ५०००० वर्षांपूर्वीच्या  होमो सॅपियन मानवाचे अवशेष त्याच्या गारगोटींच्या हत्यारांसह उपलब्ध झाले .  त्यानंतर ले मूस्त्ये येथील गुहेत इ . स . पू .  ५५००० ते ३०००० या दरम्यान वावरणाऱ्या निअँडरथल मानवाचे अवशेष मिळाले .  या काळात मृतांना पुरत असल्याचा पुरावा मिळाला आहे .  त्यानंतरच्या शा तेलपेरॉनियन  ( इ . स . पू .  ३५००० – २५००० ),  ऑरिग्नेशियन ( इ . स . पू .  ३५००० – २५००० )  व मॅग्डेलियन  ( इ . स . पू .  २०००० – ८००० )  या कालखंडां तील मानव ला फेरासी येथील गुहेत आढळलेल्या कलाकुसरीवरून अधिक प्रगत अवस्थेत असल्याचे दिसले .  यानंतरच्या काळातील फाँ – द – गोम , ले कोंबारेल .  लॅस्को इ .  गुहांतील आदिम चित्रकला अधिक कलात्मक आढळते .  त्या गुहांतून सु .  पंधरा हजार ते दहा हजार वर्षांपूर्वीच्या आंतराश्मयुगात अन्नसंकलन ,  शिकार व मच्छीमारी करणा रे भटके लोक फ्रान्समध्ये असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत .  नवाश्मयुगातील  ( इ . स . पू .  ८००० ते इ . स . पू .  २००० )  मानव शेती आणि पशुपालन करीत असावा .  या काळातील मेनहिर  ( वीरगळ ),  डॉलमेन ,  पूर्वा श्मकालीन कबरी इ .  सर्वत्र आढळतात .  लोहयुगात फ्रान्समध्ये इ . स . पू .  आठव्या श त कात धातूचा वापर सु रू झाला .  याच काळा त यूरोपवर परकीयांची आक्रमणे झाली आणि हालश्टाट संस्कृतीचा उदय झाला .  तिने फ्रान्सचा सु . तीन – चतुर्थांश प्रदेश व्यापला .  या काळातील ब्राँ झच्या चौकोनी कु ऱ्‍हा डी तत्कालीन पशुपालक व सैनिक वापरत असावेत .  आशिया मायनरच्या आयोनीय ,  ग्रीक इ .  साहसी दर्यावर्दीच्या वृत्तां तां तून इ . स . पू .  सातव्या शतकातील काही वसाहतींचा उल्लेख आढळतो .  त्यांपैकी मार्से ही वसाहत प्रमुख असून इतर काही लहान वसाहतीही होत्या .

  

  पश्चिम आशिया मायनरमधील ग्रीक लोकांनी मार्से येथे इ . स . पू .  ६०० च्या सुमारास वसाहत स्थापिली .  ती फ्रान्स या नावाने पुढे ओळखल्या जाणा ऱ्या देशाच्या इतिहासाची पहिली निश्चित तारीख होय .  या प्र देशाच्या लोकांपैकी बहुसंख्य लोक केल्ट  ( सेल्ट )  होते .  या लोकांना ⇨ गॉल म्हणत .  त्यांनी वांशिक नाती सांभाळली होती, तरी त्यांचे अनेक लोकगट झाले व त्यांमध्ये कधीही राजकीय ऐक्य नांदू शकले नाही .  ख्रिस्तपूर्व दुसऱ्या शतकात रोमन लोकांनी या प्रदेशाचा रोमन प्रांत बनविला .  पुढे जर् ‌ मॅनिक टोळ्यांनी आक्रमण केले .  त्यापासून रोमन सैन्यानेच गॉलचे रक्षण केले .  ⇨  ज्यूलिअस सीझर  ( इ . स . पू .  १०२ – ४४ )  याने गॉल लोकांवर विजय मिळविला ( इ . स . पू .  ५८ – ५१ ).  जर्‌ मॅनिक प्रदेशात शिरून रोमन लोकांनी आपली सत्ता एल्ब नदीपर्यंत नेलेली होती  परंतु तिसऱ्या शतकात रोमन लोकांना ऱ्‍हा ईन नदीपर्यंत मागे यावे लागले .

  

  पुढे रानटी टोळ्यांनी गॉलवर हल्ले केले  परंतु त्यांना रोमन सत्तेबद्दल आदर होता व त्यांच्या अस्तित्वाला रोमची संमती घेत असत .  गॉलच्या लोकांनी लॅटिन भा षा आत्मसात केली व रोमन विधिसंहिता स्वीकारली .  या प्रदेशात गॅलो – रोमन ही संमिश्र संस्कृती उदयास आली .  इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात गॉलमध्ये ख्रिस्ती धर्माचा प्रवेश झाला .  व्हिसीगॉथ टोळीचा प्रमुख मूरिक  ( कार .  ४६६ – ८४ )  याने नकली रोमन सार्वभौमत्व ४७३ मध्ये झुगारून दिले आणि ल्वारच्या दक्षिणेकडील सर्व गॉल प्रांत आपल्या अ धि पत्याखाली आणला  परंतु याच वेळी फ्रॅंक लोक ऱ्‍हाईन नही ओलांडून इतर प्रदेशात पसरू लागले होते .  गॉल लोकांच्या बिशपने व्हिसीगॉथ टोळीऐवजी फ्रँक लोकांना त्यांचा राजा क्लोव्हिस  ( कार.  ४८१  –  ५११ )  याने ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्याबरोबर पाठिंबा देण्याचे ठरविले .  क्लोव्हिस याने ४८१ पासून आपल्या सत्तेचा विस्तार केला .  ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर त्याला कॅथलिक बिशप धर्मरक्षक मानू लागले .  इ . स .  ५११ मध्ये क्लो व्हिस याने मरोव्हिं जिअन वंशाची स्थापना केली आणि गॉलमध्ये फ्रॅंक राज्य स्थापले .  त्याचेच पुढे फ्रान्स या प्रदेशात रूपांतर झाले .

  

  क्लोव्हिसच्या मृत्यूनंतर  ( इ .  स .  ५११ )  आलेले राजे त्याच्या इतके समर्थ किंवा बलवान नव्हते .  रोमन विधिसंहिता आणि ख्रिस्ती धर्म हे राज्याचे ऐक्य टिकवू शकण्याइतके समर्थ नव्हते .  राजाची सत्ता दुबळी झाली होती . सरदार व बिशप यांचे हाती सत्ता वाढली .  लष्करी लोकांना महत्त्व आले .  अंतस्थ कलहामुळे सत्ता फार काळ टिकली नाही .

  

 पेपिन द शॉर्ट  ( कार .  ७१४ – ६८ )  याने मेरोव्हिंजिअन राजाला पदच्युत करून पोपची संमती मिळविली आणि आपल्या घराण्याची  ( कॅरोलिंजिअन )  सत्ता दृढमूल केली  ( इ .  स .  ७५१ – ५२ ).  त्याचा मुलगा ⇨  शार्लमेन  ( कार. ७६८ – ८१४ )  याने राज्यविस्तार करून मोठे साम्राज्य प्रस्थापित केले .  त्याने या प्रदेशाची सर्वांगीण प्रगती केली .  शार्लमेननंतरच्या कॅरोलिंजिअन राजांनी आर्थिक ,  सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांत विशेष असे काही केले नाही . परिणमतः त्यांचे साम्राज्य टिकू शकले नाही .  तत्कालीन दळणवळणाची साधने लक्षात घेता .  हे साम्राज्य अतिविस्तृत होते .  नौका व सैन्य यांच्या अभावी ते ते असुरक्षितही होते  शिवाय आपापसांतील विभाजनामुळे त्याचे तुकडे झाले .  राजाचे सार्वभौमत्व नाममात्र राहिले व खरी सत्ता सधन सरदारवर्गाच्या हाती गेली .  फ्रान्समधील ॲक्वि टेन ,  बर्गंडी आणि फ्लॅंडर्स या परगण्यांचे सरदार फारच प्रबळ झाले होते .  एका दृष्टीने ही मध्ययुगाच्या सुरुवातीची नांदीच होय .  राजाला मूर्धाभिषेक करण्याचा अधिकार पोप व धार्मिक गुरूंकडे असल्यामुळे चर्चचे हाती राजकीय सत्ता आली .  लष्करी व भूधारी अभिजनवर्गाचा उदय हे दुसरे वैशिष्ट्यही दिसू लागले .  भूधारी सैनिकांचा जो वर्ग उदयास उदयास आला, त्यातूनच पुढे सरंजामदारवर्गाची वाढ झाली. सतत लढाई  करणे व घराण्याची प्रतिष्ठा जपणे ,  या दोन गोष्टींवरच या वर्गाची मदार होती .

  

 फ्रान्सचा ह्यू कॅपेट  ( कार .  ९८७ – ९६ )  या ड्यूकची राजा म्हणून निवड करण्यात आली  ( ९८७ ).  चर्चच्या पाठिं ब्यामुळे राजसत्तेची प्रतिष्ठा बरीच वाढली .  सरदारांनी राजाचे विरोधात कृती   केली नाही .  नंतरच्या कापे स्यँ राजांत सहावा लूई  ( कार .  ११०८ – ३७ )  याची कारकीर्द मध्यवर्ती सत्ता दृढ होण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरली. सातव्या लूईने  ( कार .  ११३७ – ८० )  थोडाचा राज्यविस्तार केला .  त्याचा मुलगा फिलीप ऑगस्टस (कार. ११८०-१२२३) याने हे धोरण पुढे चालविले. ऑगस्टस याने ब्रिटनी ,  नॉर्मंडी ,  आंजू ,  टोरेन वगैरे प्रदेशांतून इंग्रजांना हाकलून दिले .  प्रशा सनात सुधारणा केल्या .  आर्थिक बाबींचे महत्त्व ओळखून फ्रेंच व्यापाऱ्यांना परदेशा तील पत परत मिळवून देण्यास त्याने पुष्कळ साहाय्य केले .  पैसा ,  प्रशासन आणि सैनिक ही शासनाची तीन साधने त्याने राज्याला उपलब्ध करून घेतली .  अभिलेखा गारही त्याने स्थापन केले .  शहराच्या सुधारणेवरही त्यांने बरेच लक्ष दिले .  पॅरिस येथे विद्यापीठ स्थापन केले .

  

    ऑगस्टसनंतर तीन वर्षे आठव्या लूईची कारकीर्द झाली .  त्यानंतर नववा लूई  ( कार .  १२२६ – ७० )  हा न्यायी आणि धर्मपरायण राजा गादीवर आला .  त्याने फ्रान्सच्या राज्यव्यवस्थेत महत्त्वाचे बदल केले .  न्यायदानासाठी पॅरिस येथे त्याने कायम न्यायालयाची  ( पार्लमेंट )  स्थापना केली .  त्याच्या कारकीर्दीत प्रशासन लोकांच्या कल्याणासाठी राबविण्यात येत असे .  त्याचे निधनसमयी फ्रान्सची अर्थव्यवस्था सुदृढ अवस्थेत होती .  फ्रान्सची प्रतिष्ठाही इतर देशांत वाढली होती .  बऱ्याच बाबतींत त्याने फिलिप ऑगस्टसचे धोरण पुढे चालविले होते .  संरजामदारवर्गाबद्दल आदर बाळगावयाचा  पण त्याचे दोष सहन करावयाचे नाहीत ,  हे त्याचे धोरण होते . आचरणामध्ये  ऋ षितुल्य विशुद्धतेवर त्याचा भर असल्यामुळे त्याला सॉ लूई असे संबोधण्यात येई .  त्याच्या वारसांचा हक्क केवळ विनातक्रार मान्य करण्यात आला  एवढेच नव्हे तर ईश्वराचा प्रत्यक्ष प्रतिनिधी म्हणून लोक त्याच्याकडे पाहू लागले. स्वाभाविकच या कारकीर्दीत सर्वं क ष राजसत्तेची वाढ होत गेली .