फ्यूमेरिक अम्‍ल : एक कार्बनी अम्‍ल. हे मॅलेइक अम्‍लाचा समघटक [रेणुसूत्र तेच पण संरचना भिन्न असलेले संयुग ⟶ त्रिमितीय रसायनशास्‍त्र] असून दोन्हीअम्‍लेद्विक्षारकीय [रेणूमध्ये दोन मूलके—रासायनिक विक्रियेत कायम राहणारे पण स्वतंत्र अस्तित्वात नसलेले अणुगट-(-COOH) असलेली] व अतृप्त (दोन कार्बन अणूंमध्ये एकापेक्षा जास्त बंध, येथे द्विबंध, असलेली) आहेत. फ्यूमेरिक अम्‍लाचे रासायनिक सूत्र C4H4O4 असून मॅलेइक अम्‍लाच्या या विपक्षरूप (अणुगट विरूद्धदिशांना असलेल्या) समघटकाचे संरचना सूत्र खालीलप्रमाणे दर्शवितात.

        फ्यूमेरिकअम्‍ल

पित्तपापडा (फ्यूमॅरिया ऑफिसिनॅलिस), अफूच्या कुलातील वनस्पती (ग्‍लाउसियम फ्‍लेव्हम) सारख्या काही वनस्पती, आइसलँड मॉस, शैवाक (दगडफूल), काही कवके (बुरशीसारख्या हरितद्रव्यविरहित सूक्ष्म वनस्पती) वगैरेंमध्ये फ्यूमेरिक अम्‍लआढळते. १८३२ साली आर्‌.विंक्लर यांनी फ्यू. ऑफिसिनॅलिस या वनस्पतीपासून हे प्रथम तयार केले व त्याला ‘फ्यूमेरिक ॲसिड’ हे नावही दिले. मॅलेइक अम्‍ल१५०ºसे.ला तापवून, ब्रोमोसक्स‌िनिक अम्‍लपाण्याबरोबर उकळून अथवा बेंझिनाचे उत्प्रेरकाच्या (विक्रियेत प्रत्यक्ष भाग न घेता तिचा वेग बदलणाऱ्यापदार्थाच्या) उपस्थितीत ऑक्सिडीकरण [⟶ऑक्सिडीभवन] करून हे मिळते. तसेच फुरफुरालाचे सोडियम क्लोरेटाने ऑक्सिडीकरण केल्यासही

फ्यूमेरिक अम्ल मिळते.

मॅलेइक अम्‍लहायड्रोक्‍लेरिक अम्‍लाबरोबर अथवा सोडियम हायड्रॉक्साइडबरोबर उकळून, तसेच साखर मळीचे किण्वन करून (आंब‌विण्याची क्रिया करून) फ्यूमेरिक अम्‍लाचे मोठ्याप्रमाणावर उत्पादन केले जाते व स्फटिकीकरणाने शुद्धफ्यूमेरिक अम्‍लमिळविण्यात येते.

फ्यूमेरिकअम्‍लाचे स्फटिक लोलकाकृतीसुईसारखे असून ते रंगहीन अथवा पांढरे असतात. त्याला वास नसून त्याचे वि.गु. १·६५असते. बंद नळीमध्ये त्याचा वितळबिंदू २८७ºसे. असून २००º से.ला. त्याचे संप्लवन होऊन (घन अवस्थेतून सरळ वायुरूप अवस्थेत बदल होऊन) मॅलेइक ॲनहायड्राइड व पाणी तयार होतात. ते पाण्यात व अल्कोहॉलमध्ये काही प्रमाणात विरघळते मात्र बेंझीनव क्‍लोरोफॉर्म यांच्यात ते विरघळत नाही. ते विषारी नाही.त्याच्या अल्कली (अम्‍लाशी विक्रिया झाल्यास लवण देण्याचा गुणधर्म असलेल्या) विद्रावाच्या विद्युत् विच्छेदनाने  (विजेच्या साहाय्याने रेणूचे तुकडे केल्याने) ॲसिटीलीन मिळते, तर त्याच्या क्षपणाने [⟶क्षपण] सक्सिनिक अम्‍लतयार होते.

  औद्योगिक दृष्ट्याफ्यूमेरिक अम्‍लमॅलेइक अम्‍लाएवढे महत्त्वाचे नाही मात्र फ्यूमेरिक अम्‍लनिसर्गात आढळते व त्याच्यापासून मॅलेइकॲनहायड्राइडतयारकरतायेतअसल्यानेफ्यूमेरिकअम्‍लालामहत्त्वआलेआहे. लॅकर, व्हार्निश, एनॅमलइत्यादींच्याउत्पादनातलागणारीरेझिनेतयारकरण्यासाठीतेवापरतात [⟶प्लॅस्टिकवउच्चबहुवारिके]. छपाईचीशाई, रंगलेपइत्यादींच्यानिर्मितीतहीतेवापरतात. तसेचतेविषारीनसल्यानेखद्यपदार्थांमध्येअम्‍लकारकम्हणूनत्याचाउपयोगहोतो (उदा., काहीपेयांतटार्टारिकअम्‍लाऐवजीतेवापरतात). याचीरेझिने, पॉलिएस्टरेवतंतुरूपकाचयांचावापरशीतकपाटे, मोटारी, जहाजे, फर्निचरइत्यादींमध्येकेलाजातो.

पहा : मॅलेइक अम्‍ल.

देशपांडे, ज. र.

Close Menu
Skip to content