अडुळसा: (अडुसा हिं. अडोसा, अरूशा बांसा गु. अरडुसो, अडुळसो क. अडुसोगे सं. वासक, अटरूष, अमलका इं. मलबार नट ट्री लॅ. ॲघॅटोडा व्हॅसिका, कुल-ॲकँथेसी). ही परिचित व उपयुक्त औषधी वनस्पती भारतात सर्वत्र आढळते श्रीलंका, मलाया, आग्नेय आशिया इ. प्रदेशांतही सापडते.

अडुळसा. (१) फांदी, (२) फुलोरा, (३) फूल.

साधारणतः उष्ण प्रदेशात १,००० मी. उंचीपर्यंतच्या प्रदेशात चांगली वाढते हिमालयाच्या खालच्या भागात सापडते. कोकणात व दख्खनच्या पठारावर शेताच्या कडेने कुंपणास लावतात. हे लहान क्षुप १.२ – २.४ मी. उंच वाढते. सामान्य शारीरिक लक्षणे  ॲकँथेसी कुलात वर्णिल्याप्रमाणे पाने साधी, मध्यम आकाराची व लांबट, खाली फिकट व वर गर्द हिरवी फुलोरे फांदीच्या टोकास व फुले (ऑगस्ट ते नोव्हेंबर) पांढरी व हिरव्या छदांनी [→फूल] अंशतः आच्छादलेली फळ (बोंड) लांबट व टोकदार असते.

 

अडुळशाची मुळे, खोडाची साल, पाने, फुले व फळे ही सर्व औषधांत विविध रोगांवर वापरतात. पाने खतासाठी व खोडाचा कोळसा बंदुकीच्या दारूसाठी उपयुक्त असतो. पानांत वासिसाईन हे अल्कलॉइड व ॲधॅटोडिक अम्ल असते. कफ, श्वास, कास व रक्तपित्त यांवर अडुळशाचा रस, मध व त्रिकटू (सुंठ, मिरी व पिंपळी) घालून देतात मुळी तादळाच्या धुवणातून उगाळून श्वेत-प्रदरावर (पांढऱ्‍या धुपणीवर) देतात. मुळांचा काढा सैंधव व मधाबरोबर श्वास-कासावर उपयुक्त पानांचा रस अतिसारात व संग्रहणीत गुणकारी असतो. याखेरीज हरप्रकारे इतर शारीरिक विकारांवर ही वनस्पती उपकारक ठरली आहे. आयुर्वेदीय पद्धतीने अडुळशापासून केलेली अनेक औषधे बाजारात आहेत.

 

अडुळसा, काळा: (रोल, पातेरी हिं. निली निर्गडी क. करिनेक्की गिडं सं. नील निर्गुंडी लॅ.जस्टीशिया जेंडारूस्सा कुल – ॲकँथेसी). हे लहान क्षुप ०·६ – १·२ मी. उंच असून मूळचे चीनमधले, परंतु आता भारतात बागेतून शोभेकरिता वाफ्याभोवती लावतात सावलीत चांगले वाढते. याचा वास उग्र व पाने साधी, लांबट खोड, फांद्या व देठ ही गर्द पिंगट असतात. फुले लहान, फिकट व शोभेच्या दृष्टीने फार गौण. सामान्य शारीरिक लक्षणे ॲकँथेसी कुलात वर्णिल्याप्रमाणे नवीन लागवड कलमांनी त्वरित होते. पाने कडू व उष्ण असून कावीळ व हगवण यांवर देतात. जुनाट संधिवातावर पाने व कोवळ्या पाल्याचा काढा गुणकारी आहे. ही वनस्पती ज्वरनाशी व वांतिकारक (ओकारी करणारी) आहे.

पाटील, शा. दा.