सोनगर्बी (व्हा. ल्यूकोझायलॉन) : (१) पानाफुलोऱ्यांसहित फांदी, (२) केसरदल, (३) किंजमंडल, (४) किंजपुट, (५) फळ.

सोनगर्बी : (शिरस क. होलेलाखी, सेनगेणी लॅ. व्हायटेक्स ल्यूकोझायलॉन कुल-व्हर्बिनेसी). हा लहान ते मोठ्या आकारमानाचा वृक्ष दख्खन द्वीपकल्पात सस.पासून सु. ९०० मी. उंचीपर्यंत बहुतेक सर्वत्र आढळतो. उत्तरेस त्याचा प्रसार झांशीपर्यंत असून बिहारच्या काही भागांतही तो आढळतो. तो मुख्यतः ओढ्या-नाल्यांच्या काठांवर वाढलेला आढळतो. त्याचे खोड आखूड व जाड असून माथा पसरट असतो. साल करडी व गुळगुळीत असते. पाने ३-५ दलांची असून दलांची तळाची जोडी इतर दलांपेक्षा बरीच लहान असते. फुले पांढरी असून त्यांवर किरमिजी केस असतात. ती सुवासिक असून पुष्पबंधाक्षीय़ विरळ गुलुच्छ-वल्लरीवर कक्षास्थ (बगलेतील) फुलोऱ्यावर येतात [ ⟶ पुष्पबंध]. अश्मगर्भी फळ (आठळीयुक्त) व्यस्त अंडाकृती व दोन सेंमी. लांब असून पिकल्यावर गर्द किरमिजी होते. इतर सामान्य शारीरिक लक्षणे ⇨ व्हर्बिनेसी (साग) कुलात वर्णन केल्याप्रमाणे असतात.

सोनगर्बीचे लाकूड करडसर पांढरे ते करडसर तपकिरी असते. ⇨ बनलगायच्या लाकडाप्रमाणे त्यातही फ्लॅव्होन हे द्रव्य असते. हे फ्लॅव्होन पाण्यात तात्काल विरघळते व त्यामुळे पाण्याला पिवळसर हिरवी छटा येते. मध्यकाष्ठ स्पष्टपणे दिसत नाही. लाकूड चमकदार, गुळगुळीत, एकसारख्या पोताचे, चिवट व मध्यम कठीण परंतु बनलगायच्या लाकडापेक्षा हलके असते. त्याचे विशिष्ट गुरुत्व ०·६१ आणि वजन ६२५ किग्रॅ. प्रति घ.मी. असते. ते कापण्यास व रंधण्यास सोपे असून गुळगुळीत होते. त्याचा वापर मुख्यतः बांधकामासाठी करतात. विशेषतः तमिळनाडूत ते बैलगाडीच्या चाकांसाठी वापरतात. लाकडातील लहान व नियमित छिद्रे आणि आकर्षक रंगामुळे ते विशेषेकरून शोभिवंत सजावटी सामान व इतर कामांसाठी वापरतात.

सोनगर्बीची साल व मुळे स्तंभक (आकुंचन करणारी) असून मुळांचा उपयोग ज्वरनाशक (ताप कमी करणारे) म्हणून करण्यात येतो. जुनाट पडसे व डोकेदुखी घालविण्यासाठी पानांचा धूर ओढतात. मध्य प्रदेश राज्यामध्ये तापात व पांडुरोगात सोनगर्बीची पाने घालून तापविलेल्या पाण्याचा उपयोग आंघोळीसाठी करतात. ताजी परिपक्व पाने शोथासाठी (दाहयुक्त सूज), वेदनाशामक आणि ऊतकद्रव्य (सूक्ष्मशारीरद्रव्य हिस्टामिन-एखाद्या गोष्टीला व्यक्तीने हात लावला, ती खाल्ली किंवा तिचा वास घेतला वा जखम झाल्यावर शरीराची प्रतिकूल प्रतिक्रिया होते. त्यावेळी शरीर निर्माण करते ते रासायनिक द्रव्य) निर्माण करणारी असतात.

जमदाडे, ज. वि.