719 - 1

पिस्तुलवरिव्हॉल्व्हर : एकशस्त्रप्रकार. पिस्तुलवरिव्हॉल्व्हरहीशस्त्रेतोफ (गन) यादारूगोळ्याचेक्षेपणकरणाऱ्याशस्त्रप्रकारातमोडतात म्हणूनत्यांनाइंग्रजीभाषेत‘गन’ व‘हँडगन’ असेहीम्हणतात. ही शस्त्रेसामान्यत: एकाहाताच्यामुठीतधरूनहाताळावी लागतात. आकस्मितहल्ल्यापासूनआत्मसंरक्षणकरण्यासाठीतसेचहातघाईच्या लढाईतत्यांचा उपयोगहोतो. एकापेक्षाअधिकगोळ्याएकापाठोपाठझाडण्यासाठीकेलेल्यायंत्रणेतीलफरकावरूनपिस्तुलवरिव्हॉल्व्हरअसेदोनप्रकारहोतात. यालेखातया दोन्हींसाठी पिस्तुलहीचएकसंज्ञासरसकटवापरण्यातआलीआहे. रिव्हॉल्व्हरमध्येगोळी ठासण्याचाकप्पा (चेंबर) एकास्वतः च्याआसाभोवतीफिरणाऱ्याचितीमध्येअसतो. एका चितीमध्येअसे सहा कप्पे असतात. पिस्तुलाच्यामुठीतचतेरागोळ्या असतातवचापदाबल्यावरत्यायाकप्प्यातठासल्याजातात. रिव्हॉल्व्हरमध्येचाप दाबल्यावरगोळीअसलेलाकप्पा नळीला लागतो वगोळी झाडली जाते. पिस्तुलातफिरतीचिती नसते. पिस्तुलआतास्वयंचलित झाले असूनगोळीठासणे, बारउडविणे, पुन्हागोळीठासणेआणि निकामीटोपणबाहेरटाकणे यात्याच्यासर्वक्रियाप्रचालकदारु-स्फोटामुळेउत्पन्नझालेल्यावायुदाबानेघडविल्याजातात. प्रचारातअसलेल्यापिस्तुलाचेवजन (गोळ्यासहित) एककिग्रॅ.पेक्षाथोडेअधिकअसतेवनळीचाआणिगोळीचाव्यासनऊमिमी. असतो. ३ते४मीटरअंतरावरूनकेलेलागोळीबारलक्ष्यालानिकामीकरतो. काही पिस्तुलांचापल्ला ५०ते५००मीटरपर्यंतहीअसूशकतो. तसेचत्यातूनपाहिजेत्याप्रमाणेथांबूनथांबूनकिंवा शीघ्रगतीनेपिस्तुलाचाचापएकदाचदाबूनगोळ्यांच्याभडिमारकरतायेतो. जर्मनीचीमाउसरवलुगरही अचूकलांबपल्ल्याची स्वयंचलितपिस्तुलेप्रसिध्दआहेत.

एकबारीपिस्तुलाचीनिर्मितीइ. स. १५१७सालापूर्वीदक्षिणजर्मनीतीलन्यूरेंबर्गतेवायव्यइटलीतीलमिलानयादरम्यानच्याभागातझाली असावी. इटलीतीलपीस्तॉयायाग्रामनामावरूनकिंवा ‘पिस्ताला’ याबोहीमियाच्यामूठतोफे (हँडगन) वरून‘पिस्तुल’ हेनावप्रचारातआलेअसेम्हणतात, चक्र-कुलूप, श्नॅपहाउन्सआणि गारगोटी-कुलूपयापिस्तुलातूनगोळी उडविणाऱ्या यंत्रणेचा शोधसोळाव्या शतकापासूनअठराव्याशतकापर्यंतपूर्णझाला. लिओनार्दो दा व्हींचीवयोहानकायफुसयांनीपिस्तुलाच्याअंतर्गतरचनेचेपायाभूतकामकेले. पिस्तुल हे बाळगण्यासवहाताळण्याससुलभअसल्यानेसुरुवातीपासूनचविशेषलोकप्रियठरले. मध्ययुगातसरदारवर्गातीललोकतलवार, जंबियायांबरोबरचपिस्तुल बाळगूलागले. त्या काळातयूरोपमध्येखुनांचेप्रमाणवाढल्यामुळेकाहीराजांनी पिस्तुलावरबंदीघातलीहोती. पूर्वीपायदळातीलधनुर्धरवभालाईतयांनीघोडेस्वारांवरजोवचकबसविलाहोता, तोपिस्तुलाच्याप्रसारानंतरकमी झाला. पूर्वीच्या अश्वधनुर्धराची जागा पिस्तुलधारीघोडेस्वारांनी घेतली वपरत⇨घोडदळप्रभावीठरूलागेल. तलवार, छोटी बंदूकवदोनते तीनपिस्तुलेघेऊनघोडेस्वारपायदळावरहल्ला करीत. सोळाव्याशतकारंभीजर्मनीचाराजापाचवाचार्ल्सयाच्या सैन्यातीलपिस्तुलधारीघोडेस्वारांच्या१५ते १६रांगा एकापाठोपाठएकशत्रूवरधडकादेत. पायदळाशीनभिडतात्यावरदुरूनपिस्तुलातीलगोळ्याझाडूनते परतफिरतवपुन्हा गोळ्याठासूनधडाक्याचेचक्रचालू ठेवीतआणिशेवटी तलवारीचा हल्ला करूनपायदळाची कत्तलकरीत. दोरी ओढूनदुरूनपिस्तुलउडविण्याची क्लृप्तीही पुढे वापरातआली. याचीचपुढे‘बूबी सापळा’ (बेसावधमाणसाच्याएखाद्याहालचालीनेउदा., एखादीनिरुपद्रवीवाटणारीवस्तूहलविण्याने सहजस्फोटपावेलअशा रितीनेलपविलेलाबाँबवासुरुंग) यामध्येपरिणतीझाली. त्यानंतरअनेकनळ्यांचीपिस्तुले (रिव्हॉल्व्हरची प्राथमिकअवस्था) प्रचारातआली. अमेरिकेत हेपिस्तुलजुगारीलोकवासोन्याच्याशोधासाठीमोहिमेवरनिघालेले साहसी लोकयांना फारसोयीस्करवाटले. अमेरिकनप्रवासी सॅम्युएलकोल्टहा१८३०साली हिंदीमहासागरातप्रवासकरीतअसतानात्यालारिव्हॉल्व्हरबनविण्याचीकल्पनासुचलीवतिचापाठपुरावा करून१८३६सालीत्याने रिव्हॉल्व्हरतयारकेलाआणितो बाजारातआणला. अमेरिकेतीलआदिवासी रेडइंडियनजमातीचा विरोधचिरडण्यासाठी अमेरिकेतीलवसाहतवाल्यांनापिस्तुलविशेषउपयुक्तठरले. १८४७सालीअमेरिकनसैनिकांनाजगातप्रथमचसरसहापिस्तुलदेण्यातआले. १८५७साली हिंदुस्थानातझालेल्यास्वातंत्र्ययुध्दातअसेदिसूनआले, की हातघाईच्या लढाईतपिस्तुलनिरुपयोगीठरते, म्हणूनभारी गोळ्यांचे व१०मी.पर्यंतपल्लाअसणारेपिस्तुलप्रचारातआले. पुढेधातूंचीकाडतुसेप्रचारातआलीवपिस्तुलाचीकार्यक्षमतावाढली. १९४५नंतरकार्बाइन, सब्‌मशीनगन वस्वयंचलितबंदुकाप्रचारातआल्या. कित्येकराष्ट्रांतपिस्तुलाऐवजी वरीलप्रकारच्याबंदुकाचसैनिकीअधिकाऱ्यांनादिल्या जातात. रणगाड्यातीलसैनिक, वैमानिकवशस्त्रदुरुस्ती-पथकाचेसैनिकयांनापिस्तुलेदिली जातात. पिस्तुलालाबंदुकीप्रमाणेसंगीनलावीतनाहीत.

720 - 1 720 - 2 


720 - 3

आईन-इ-अकबरीततसेचरामचंद्रपंतअमात्यांच्या आज्ञापत्रात पिस्तुलाचाउल्लेखनाही. हिंदुस्थानातपिस्तुलासतमंचाम्हणतात. हिंदुस्थानातीलराजांच्यासैन्यातपिस्तुलनसे तथापि ११मार्च१७२९रोजी दिल्लीतझालेल्याएकादंग्यातमोगलसैनिकांनीतमंचा वापरल्याची नोंदआहे. इंग्रजांच्यासैन्यातअधिकारीपिस्तुलवापरीत. ऑलिंपिकक्रीडासामान्यतपिस्तुलाच्यानेमबाजीच्या स्पर्धा होतात. भारतीयरायफलसंघटनास्वतंत्रआहे. महू (मध्यप्रदेश) येथीलकॉलेजऑफकाँबॅटमध्येराष्ट्रीयनेमबाजीच्या स्पर्धा मधूनमधूनहोतात. [→नेमबाजी].

पहा : दारुगोळा बंदुकवरायफल.

संदर्भ : 1.Bellah, Kent Ed. Smith, W.H.B.Book of Pistols and Revalvers, Harrisburg (U.S.A.), 1965.

 2. Blackhore, H.L.Guns and Rifles of the World, London, 1965.

3. Pope,Dudley, Guns, London.1972.

दिक्षित, हे. वि.