शीख सत्ता, भारतातील : हिंदुस्थानातील पंजाब प्रदेशात केंद्रस्थान असलेल्या शिखांच्या धार्मिक-राजकीय सत्तेची बीजे शीख धर्माच्या इतिहासात आढळतात. अकबरानंतरच्या मोगल बादशहांनी शीख धर्म व समाज यांवर अनन्वित अत्याचार केले. जहांगीराने शीख पंथ मोडून काढण्याचा निर्धार करून पाचवा गुरू ⇨अर्जुनदेव (कार. १५८१–१६०६) यास हालहाल करून ठार मारले. त्याच्या निर्घृण हत्येनंतर शीख इतिहासाला कलाटणी मिळाली आणि शिखांची सत्ताकांक्षा जागृत होऊन हा भक्तिमार्गी धर्म पुढील काळात क्षात्रधर्मी झाला. अर्जुनदेवानंतर गुरुपदी आलेल्या हरगोविंद (कार. १६०६–४४) यांनी घोडदळ व तोफखाना उभारून लष्करी सज्जता केली. शाहजहानने जहांगीराचे धोरण अंमलात आणून शिखांविरुद्ध, विशेषतः हरगोविंदांवर अनेकवार हल्ले केले. ते हल्ले गुरूंनी परतवून लावले पण असे युद्धप्रसंग वारंवार उद्भवल्यास आपला निभाव लागणार नाही, हे ओळखून त्यांनी अमृतसर येथील मुख्यालय दूरच्या पहाडात किरतपूर येथे नेले आणि लष्करी तयारी करण्यास वेळ मिळावा म्हणून काही वर्षे सबुरीने काढली. पुढे नववे गुरू ⇨तेगबहादुर (कार. १६६४–७५) गुरुपदी आले. त्यावेळी शीख समाजात फूट पडली. काही शीख मोगलांना मिळाले. संघटनेच्या कार्यासाठी तसेच गुरुदक्षिणेच्या रूपाने निधी गोळा करण्यासाठी गुरू तेगबहादुर यांनी नेमलेले प्रतिनिधी (मसंद) स्वार्थी, भ्रष्ट व छळवादी ठरून तेच तेगबहादुरचे शत्रू बनले. तेव्हा त्यांनी तीर्थयात्रेद्वारा धर्मप्रसाराचे कार्य हाती घेतले. त्यांच्या समन्वयी भूमिकेमुळे पुष्कळ मुसलमानही शीख झाले, साहजिकच औरंगजेबाने त्यांना पकडून त्यांचा शिरच्छेद केला. त्यांचे पुत्र व दहावे गुरू ⇨गोविंदसिंग (कार. १६७५–१७०८) यांनी पितृवधाचा बदला घेण्याचे ठरवून शीख समाजाला खालसा पंथाची दीक्षा दिली.