स्टाइन, गर्ट्रड : (३ फेब्रुवारी १८७४—२७ जुलै १९४६). अमेरिकन लेखिका. जन्म अमेरिकेतील ॲलगेनी येथे. तिचे बालपण व्हिएन्ना आणि पॅरिस येथे गेले. कॅलिफोर्निया राज्यातील ऑक्लंड येथेही नंतर तिचे काही काळ वास्तव्य होते. १८९३ मध्ये तिने रॅडक्लिफ कॉलेजमध्ये प्रवेश मिळवून मानसशास्त्राचा अभ्यास केला. विख्यात मानसशास्त्रज्ञ ⇨ विल्यम जेम्स (१८४२—१९१०) ह्यांच्याशी तिचा परिचय झाला. पुढे ‘जॉन हॉपकिन्झ मेडिकल स्कूल’ मध्ये काही वर्षे तिने वैद्यकाचा अभ्यास केला तथापि रॅडक्लिफ कॉलेजमधून आणि ‘जॉन हॉपकिन्झ मेडिकल स्कूल’ मधून तिने पदवी मिळविली नाही. १९०३ मध्ये आपला भाऊ लीओ ह्याच्यासह ती पॅरिसला गेली. लीओने कलासमीक्षक म्हणून कीर्ती मिळवली. १९१२ मध्ये लीओबरोबरचे तिचे संबंध कायमचे दुरावले. त्यानंतर ॲलिस बी. टॉक्लस ही १९०७ मध्ये तिला भेटलेली युवती तिची सहचरी आणि सचिव म्हणून राहू लागली आणि तिने तिला कायम साथ दिली.

गर्ट्रड स्टाइनपॅरिसमध्ये आल्यानंतर तिने तिच्या संपत्तीचा विनियोग तरुण कला- वंतांना मदत करण्यासाठी केला. अनेक प्रतिभावंत चित्रकारांबरोबर तिचे स्नेहसंबंध निर्माण झाले. त्यांत ⇨ पाब्लो पिकासो (१८८१—१९७३), ⇨ आंरी मातीस (१८६९—१९५४), झॉर्झ ब्राक अशांचा समावेश होता. पिकासोने १९०६ मध्ये तिचे एक व्यक्तिचित्र (पोटर्रेट) काढलेले आहे. अशा स्नेहसंबंधांमुळे पॅरिसमधले तिचे घर सर्जनशील कलावंतांसाठी एक दरबारच ठरले. शेरवुड अँडरसन आणि अर्नेस्ट हेमिंग्वे ह्यांच्यासारखे अमेरिकन साहित्यिक व्हर्जिल टॉमसनसारखे अमेरिकन संगीतकार लिटन स्ट्रेची, इडिथ सिटवेल ह्यांच्यासारखे ब्रिटिश साहित्यिक यांचीही हजेरी तेथे असे. गटर्रूडची कला-साहित्यविषयक मते आदरपूर्वक मानली जात. तिने एखाद्या लेखक-कलावंताबद्दल सहजपणे केलेल्या विधानांमुळेही संबंधित व्यक्तीच्या कीर्तीवर अनुकूल वा प्रतिकूल परिणाम होऊ शकत असे, असे म्हटले जात असे.

थ्री लाइव्ह्ज (१९०९) हे तिचे पहिले पुस्तक. ह्यातील तीन शोकात्म कथांतून विषय आणि शैली ह्यांकडे पाहण्याचा तिचा प्रायोगिक दृष्टिकोण प्रत्ययास येतो. तीन स्त्रियांच्या ह्या कथा असून त्यांची अभिव्यक्ती तिच्या कलाविषयक भूमिकेशी सुसंगत अशी आहे. तिच्या मते प्रत्यक्ष वर्तमानात पूर्णपणे असणे, हे कलेचे काम आहे आणि हे साधण्यासाठी ती वापरीत असलेल्या तंत्राची तुलना तिने चित्रपटाशी केली आहे. चलत्चित्रपटात एकामागून एक पुढे सरकणार्‍या दोन चित्रप्रतिमा ( फ्रेम्स ) अगदी एक-सारख्या अशा कधीच नसतात. तरीही त्यांचा क्रम एका वाहत्या सातत्याचा अनुभव देतो. त्याचप्रमाणे वाक्ये अंशतः पुनरावृत्त करून अशा प्रत्येक वाक्याबरोबर निवेदनाचा विषय अंशतः पुढे नेता येतो आणि त्यांच्या अखंड मालिकेतून पाहणारा एक जिवंत क्षण असंदिग्धपणे आणि सुव्यवस्थित आकारात आपण अनुभवतो आहोत असे वाटते. हे तंत्र थ्री लाइव्ह्ज मध्ये आपल्याला दिसते. तिच्या द मेकिंग ऑफ अमेरिकन्स (१९२५) मध्येही ते दिसते. ह्या पुस्तकात मानसशास्त्र आणि अमेरिकनांची मानसिक घडण ह्या विषयांबद्दलची तिची ओढ दिसून येते. मात्र सर्व-सामान्य वाचकांना दुर्बोध वाटावे, असे हे लेखन आहे. चित्रकलेत कलावंताला जे स्वातंत्र्य घेता येते, ते साहित्यिकाला त्याच्या निर्मितीत घेता आले पाहिजे, असे तिला वाटे. टेंडर बटन्स (१९१५) मध्ये असे स्वातंत्र्य घेण्याचा तिचा प्रयत्न आहे. घनवादी चित्रकारांच्या शैलीने शाब्दिक व्यक्तिचित्रे घडविण्याची तिची धडपड आहे. टेंडर बटन्सवर अतिवास्तववादी अभिव्यक्तिपद्धतीचाही प्रभाव आहे.

ऑटोबायॉग्रफी ऑफ ॲलिस बी टॉक्लस (१९३३) हे स्वतः गटर्रूडचेच आत्मचरित्र असले, तरी ते तिने सचिव ॲलिस हिचे आत्मचरित्र असल्याचे दाखविले आहे. त्याला वाचकांचा उत्तम प्रतिसाद मिळाला.

गटर्रूडचे अन्य काही ग्रंथ असे : काँपोझिशन ॲज एक्स्प्लनेशन (१९२६ आपल्या लेखनप्रणालीबद्दल तिने ऑक्सफर्ड आणि केंब्रिज विद्यापीठांत दिलेली व्याख्याने ), फोर सेंट्स इन थ्री ॲक्ट्स (१९३४, संगीतिका हिचे संगीत व्हर्जिल टॉमसनने दिलेले आहे ), एव्ह्रीबडीज ऑटोबायॉग्रफी (१९३७ अमेरिकेतील तिच्या व्याख्यानदौर्‍यांचा वृत्तांत ), पिकासो (१९३९), वॉर्स आय हॅव सीन (१९४५ दुसर्‍या महायुद्धात जर्मनांनी फ्रान्स व्यापला, त्या काळातील तिच्या फ्रान्समधील जीवनाचा वृत्तांत ) आणि ब्रूसी अँड विली (१९४६ दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात फ्रान्समध्ये असलेल्या अमेरिकन सैनिकांच्या व्यक्तिगत आणि सामाजिक प्रश्नांविषयी ).

पॅरिस शहरी ती निधन पावली.

संदर्भ : 1. Bridgman, Richard, Gertrude Stein in Pieces, १९७१.

2. Brinnin, Malcome, The Third Rose : Gertrude Stein and Her World, १९५९.

3. Mellow, James R. Charmed Circle : Gertrude Stein and Company, १९७४ reissued, १९८२.

4. Neuman, Shirly Nadel, Ira B. Ed. Gertrude Stein and the Making of Literature, १९८७.

5. Stewart, Allegra, Gertrude Stein and the Present, १९६७.

6. Sutherland, Donald, Gertrude Stein : A Biography of her work, १९५१.

7. Weinstein, Norman, Gertrude Stein and Literature of the Modern Consciousness, १९७०.

कुलकर्णी, अ. र.

Close Menu
Skip to content