पेंडगूळ : (पेंडकूल पनकूल, बकोरा हिं. रूक्मिणी, रजना क. गुडेद साल, किसुकरे सं. बंधुक, रक्तक इं. फ्लेम ऑफ द वुड्स लॅ इक्सोरा कॉक्सिनीया कुल-रूबिएसी). फुलझाडांपैकी ह्या वनस्पतीच्या इक्सोरा वंशात एकूण सु. ४०० जाती असून त्यांपैकी सु. ३० जाती भारतात आढळतात. पेंडगूळ हे सु. एक मी. उंचीचे झुडूप मूळचे ईस्ट इंडीजमधले असून श्रीलंकेत व भारतात जंगली अवस्थेत आढळते येथे त्याचा प्रसार मुख्यतः प. किनारपट्टीवर असून शिवाय बागेत शोभेकरिता लावतात. पाने साधी, समोरासमोर, फिकट, खरबरीत, बिनदेठाची, चिवट, लांबट, टोकदार, दीर्घवृताकृती किंवा अंडाकृती, ५-१० सेंमी. लांब असतात उपपर्णे अंतरावृतीय (दोन देठांमध्ये), लांब, ताठर व टोकदार फुले फांद्यांच्या टोकाकडे दाट चवरीसारख्या फुलोऱ्यावर [वल्लरीय चामरकल्पावर → पुष्पबंध] वर्षभर येतात, तथापि पावसाळ्यात अधिक ती गर्द शेंदरी, क्वचित पिवळट असतात. मृदुफळ गोलसर बारीक, वाटाण्याएवढे, किरमिजी व खाद्य असून बी खोलगट असते. इतर सामान्य लक्षणे⇨रूबिएसी कुलात (कदंब कुलात) वर्णिल्याप्रमाणे असतात. नवीन लागवड बियांपासून करतात, बागेत ही वनस्पती कुंपणाकडेने लावतात.

पेंडगुळाचे लाकूड कठीण व टिकाऊ असून हत्यारांच्या दांड्यांस उपयुक्त असते. मुळांचा औषधी उपयोग उचकी, ज्वर, परमा, अग्निमांद्य (भूक मंदावणे), आमांश, अतिसार इ. विकारांत करतात. जठररस व पित्त स्रवण्यास चालना देण्याकरिता व ओटीपोटातील वेदना कमी होण्यास मुळे उपयुक्त असतात. मुळे शामक (शांत करणारी), स्तंभक (आकुंचन करणारी) व पूतिरोधक (जखम चिघळू न देणारी) असल्याने जखमांवर आणि डोकेदुखीवर लावतात. खोकला, आमांश, पांढरी धुपणी, शूलार्तव (मासिक पाळीच्या वेळी होणाऱ्या वेदना) इत्यादींवर फुले उपयुक्त असतात. साल किंवा फुले यांचा काढा नेत्रविकारांवर व जखमा धुण्यास वापरतात. पाने अतिसारावर उपयुक्त असून आमांशात फुले तुपावर भाजून ती जिरे आणि नागकेसराबरोबर चुरतात आणि खडीसाखर व लोणी यांच्याबरोबर देतात. मुळात जहाल वासाचे तेल, टॅनीन, वसाम्ले इ. असतात. (चित्रपत्र ५८).

राईकुडा : (माकडी सं. नेवाली इं. टॉर्चवुडा ट्री लॅ. इक्सोरा पर्व्हिफ्लोरा, इक्सोरा आर्बोरिया). पेंडगुळाच्या वंशातील ही दुसरी जाती एक लहान सदापर्णी वृक्ष असून तो भारतात सर्वत्र आढळतो. शिवाय बागेत शोभेकरिता लावतात याची साल जाड व लालसर तपकिरी रंगाची असते. लहान फांद्या थोड्या चपट्या व गुळगुळीत असून पाने

पेंडगुळापेक्षा मोठी असतात. जानेवारी-एप्रिलमध्ये अनेक लहान पांढऱ्या व सुवासिक फुलांचे झुबके (गुलुच्छ वल्लरी) फांद्यांच्या टोकास येतात. मृदुफळ काळे, गोल, काहीसे द्विभक्त व वाटाण्याएवढे असते बी एका बाजूस सपाट व दुसरीकडे गोलसर असते. फुले दुधात कुस्करून माकड (डांग्या) खोकल्यावर देतात. साल उकळून रक्तन्यूनता (पांडुरोग, रक्तक्षय) व दुर्बलता यांवर देतात. संथाळ लोक मूत्ररोगावर (लघवी पिवळी किंवा लालसर झाल्यास) फळे व मुळे उपयोगात आणतात हे लोक फळे खातात व पाने गुरांना चारतात. याचे लाकूड कठीण, जड व पिंगट असते घासून व रंधून ते गुळगुळीत होते

कातीव व कोरीव कामास चांगले असते. किरकोळ सजावटी सामानास वापरतात. ते जळणास व चुड्यांस (मशालीसाठी) वापरतात. काटकुरा : (लोखंडी लॅ. इक्सोरा नायग्रिकॅन्स). इक्सोरा वंशातील ही तिसरी जाती पश्चिम घाट, कोकण व द. भारत आणि आसामातील टेकड्या येथे सामान्यपणे आढळते. हे सदापर्णी झुडूप किंवा लहान वृक्षासारखे असते ते शोभिवंत दिसते. फांद्या, पाने व फुलोरे सुकल्यावर काळे पडतात. पाने लंबगोल—आयत अगर भाल्यासारखी व पातळ असून फुले पांढरी व सुवासिक असतात पानांचा उपयोग आमांशावर करतात.

पहा : रूबिएसी.

हर्डीकर, कमला श्री. परांडेकर, शं. आ.