707 - 1

पियानो : (पिआनो). स्वरपट्टी (कीबोर्ड) असलेलेएकपश्चिमीतंतुवाद्य. संपूर्णइटालियननाव ‘पिआनोफोर्ते’. पिआनोम्हणजेमृदूवफोर्तेम्हणजेमोठा, असायाचाअर्थआहे.

हातपट्ट्या, स्वरतारावत्यावरआघातकरूननादनिर्माणकरणाऱ्याछोट्या हातोड्या हे यावाद्याचेप्रमुखघटक. लहानमोठास्वरनिर्माणकरणे, स्वरघुमारालांबविणेकिंवाथांबविणेहेयावाद्यात साधतायेते. संपूर्णसंगीतनिर्मितीसाठीतसेचसंगीतसाथीसाठीवृंदवाद्यम्हणूनत्याचाउपयोगकरतायेतो. यावैशिष्ट्यांमुळेपाश्चात्त्य संगीतविश्वाततेफारलोकप्रियठरलेआहे.

पियानोचेआद्यरूपडल‌्सिमरयातंतुवाद्यातआढळते. तथापिआवाजनिर्मितीच्यापध्दतीतपियानोपूर्वीची, त्यासारखीचहातपट्ट्यांची वतंतुवाद्यप्रकारातीलनिराळीअशी ⇨ क्लॅव्हिकॉर्डव ⇨हार्पसिकॉर्डही वाद्ये आहेत.

क्लॅव्हिकॉर्डमध्ये स्पर्शपट्टीने तार कंपित व ध्वनित होते तर हार्पसिकॉर्डमध्ये छेडपट्टीने तारा छेडून आवाज निघतो. याउलट पियानोमध्ये हातपट्ट्या हळू किंवा जोराने आपटून त्यांना जोडलेल्या हातोड्यांनी स्वरमिलित तारांवर आघात केला जातो व त्या त्या आघातानुसार कमीअधिक प्रमाणात आवाज निर्माण करता येतो. तसेच आवाजाच्या गुणधर्मांत व जोरकसपणातही वैविध्य निर्माण करता येते.

बार्तोलोमेओक्रिस्तोफोरी (१६५५–१७३१) या इटालियनवाद्यकाराने ‘ग्राव्हिचेंबालोकोलपिआनोएफोर्ते’ या नावाचे आजच्या ‘ग्रँडपियानो’ प्रमाणेचहातपट्ट्यांचेवआघात-हातोड्यांचेएकवाद्यसु. १७०९मध्ये तयारकेले. हातपट्टीपूर्वस्थितीतआल्याबरोबरस्वरघुमाराबंदहोण्याचीव्यवस्थाहीत्या वाद्यातहोती. त्यानंतरजर्मनीमध्येसिल्बेरमानयावाद्यकारानेत्यातसुधारणाकेल्या. इंग्लडमध्ये१७६०च्या सुमारास त्झुम्पेवब्रॉडवुडयांनी ‘स्क्वेअर’ हालहानचौकोनीपियानो तयारकेला. तसेचहॉकिन्झववॉरनमयांनी ‘अप्राइट’ अथवा ‘कॉटेज’ हाउभावघरगुतीपियानोप्रचारातआणला. ऑस्ट्रियातीलश्टाइनवश्ट्राइकरयांनीहातपट्ट्यांच्यावापरातसुलभताआणली. फ्रान्समध्येएरारवप्लायेलयांचाहीयावाद्याच्याविकासासहातभारलागला. अमेरिकेतीलबॅबकॉकयानेपियानोरचनेतक्रांतिकारकसुधारणाघडवूनआणली. स्वरतारांसाठीसुरुवातीलावापरलीजातअसलेलीलाकडीचौकटवनंतरचीलोखंडीआधारपट्ट्याअसलेलीचौकटबदलूनत्याऐवजीत्यानेबीडाचीचौकटउपयोगातआणलीवजास्तजाडीच्यावताणाच्यातारांचावापरशक्यकेला. अमेरिकेमधीलचमायर, चिकरिंग, स्टाइनवेयांनीयावाद्याचाआवाजजोरकसवमोठाकरण्यासाठीत्यातअनेकसुधारणाकरूनअद्ययावतपियानोचीनिर्मितीकेली. यावाद्यप्रकारातीलवाद्यवृंदातवापरण्याच्या ‘ग्रॅँड’ (मोठा) किंवा ‘बेबी ग्रँड’ (ग्रँडपेक्षा लहान) पियानोमध्येस्वरताराह्या हातपट्ट्यांच्याचदिशेतआणिसमपातळीत असतात. तरस्क्वेअर (चौकोनी) पियानोमध्ये त्यात्यांच्याशीआडव्यापणसमपातळीतचअसतात. कॉटेज (घरगुती) अथवाअपराइट (उभा) यापियानोप्रकारांतत्याउभ्यावहातपट्ट्यांशीकाटकोनातअसतात, शिवायवाद्याचीउंचीनवाढवतायोग्यलांबीच्यातारावापरण्यासाठीतारांचेदोनसंचएकमेकांशी तिरकसलावलेलेअसतात. तारांच्याचौकटीखालीलध्वनिफलकामुळे स्वरजोरकसवाजतात. नादघुमाराचालूठेवण्यासाठीकिंवाथांबविण्यासाठीदोनपायपट्ट्याअसतात. आधुनिकपियानोतमंद्रस्वरासाठीएक–एक, मध्यस्वरासाठीदोन–दोनवतारस्वरासाठी तीन–तीनअशाताराअसतातवत्यातीलखर्जताराह्याघनभारवाढविण्यासाठीत्यावरतांब्याचीतारगुंडाळलेल्याअशाधातूच्याताराअसतात. मध्यसप्तकाखालीतीनमंद्रसप्तकेवदोनस्वरआणिवरतीनतारसप्तकेव ‘सा’ हास्वरहापियानोतीलस्वरांचाआवाकाआहे. दोन्हीहातांच्याबोटांनीहळूकिंवाजोरातआघातकरूनहेवाद्यवाजवितात. यावाद्यासाठीसर्वप्रथमसंगीतलोदोव्हीकोजूस्तिनीदापीस्तॉयायानेलिहिले. पुढेक्लेमेंटी, बेथोव्हनयांपासूनतेआजतागायतच्यासुप्रसिध्दसंगीतकारांनीत्यातभरटाकलीआहे. काही संगीतकारववाद्यकारहेसुप्रसिध्दवादकहीहोते. पाडेरेव्हस्कीहाहमेलपासूनच्यावादकपंरपरेतीलएकश्रेष्ठआधुनिकवादकहोते. यांत्रिकआणिविद्युत् पियानोमध्येआपोआपवपुन:पुन्हापूर्वनियोजितसंगीतवाजवितायेते. त्याच्यासुट्याव खंडीतस्वरांमुळेभारतीयशास्त्रीयसंगीतामध्येत्याचाउपयोगकेलाजातनाही.

गोंधळेकर, ज. द.