हिमानी क्रिया : हिमनदीच्या संक्रमणाद्वारे किंवा वाटचालीद्वारे भूपृष्ठाच्या कोणत्याही भागात फेरबदल होण्याला हिमानी क्रिया म्हणतात.हे फेरबदल मुख्यतः हिमनादेय झीज किंवा निक्षेपण म्हणजे भर (साचण्याची क्रिया) यांमुळे घडतात. एखाद्या भागात ज्या सर्वांत खालच्या मर्यादेपर्यंत हिमनदीचा विकास होतो, तिला हिमानी क्रियेची सीमा म्हणतात. अशा भागाला हिमानी क्रिया झालेला भूप्रदेश म्हणतात. अशा प्रकारे हिम-नदीची रचना, तिची वाहण्याची गती आणि काही कालांतराने मागे हटत जाऊन एका जागेवर स्थिर होणे या तिच्या क्रिया म्हणजे हिमानी क्रियाहोत.प्लाइस्टोसीन काळात ज्या वेळी बहुतेक खंडांचा जास्तीतजास्त भूभाग हिमाच्छादित झाला होता, त्या वेळी हिमानी क्रिया मोठ्या प्रमाणात व व्यापकपणे होत होती. एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभीच्या काळात हिमनद्यांनी जगाच्या एकूण क्षेत्रफळापैकी केवळ १४.९ द. ल.चौ. किमी. क्षेत्र व्यापलेले होते. त्यांपैकी मोठ्यात मोठी दोन हिमाच्छादित क्षेत्रे ही पृथ्वीच्या ध्रुवांजवळ असून त्यांपैकी एक अंटार्क्टिका आहे. अंटार्क्टिकावरील बर्फाचा थर सु. १.६ किमी. जाडीचा आहे. जगातील शुद्ध पाण्याच्या एकूण साठ्याचा फार मोठा भाग येथे आहे. अंटार्क्टिकाच्या किनाऱ्यावर प्रतिवर्षी ३०–६० सेंमी. हिम पडते. तसेच बर्फाचे प्रचंड थरावर थर साचतात. सपाट माथ्यावरील मोठमोठेहिमनग सुटून वा तुटून समुद्रात येतात. त्याचे क्षेत्रफळ सु. १५० घ. मी. पर्यंत असते.

 

पृथ्वीवरील दुसरे हिमाच्छादित क्षेत्र ग्रीनलंडजवळ आहे. ग्रीनलंडच्या मध्यवर्ती प्रदेशात काही बर्फाच्छादित ठिकाणी बर्फाची उंची ३,००० मी. पर्यंत आहे. त्याची जास्तीत जास्त जाडी २,००० मी. आहे, तर सरासरी जाडी १,५०० मी. आहे. बाकीचे शिल्लक असलेले सु. ७,००,००० चौ. किमी. क्षेत्र हिमनद्यांनी व्यापलेले आहे.

 

अंटार्क्टिका, ग्रीनलंड, अलास्का आणि कॅनडाच्या काही भागांत अद्याप खंडांतर्गत हिमानी क्रिया चालू आहेत. या प्रदेशांमध्ये शतकाहून अधिक काळापासून शेकडो मी. जाडीचा हिमसंचय होत आहे आणि सतत वर साचत असलेल्या हिमाच्या वजनाने सदर प्रचंड ढीग हळूहळू उतारावरूनपुढे सरकत असतो. हिमनदी ज्या भागातून वाहते तेथील खडक खरवडले गेल्यामुळे त्यांना झिलई व गुळगुळीतपणा आलेला असतो. हवामानातील बदलामुळे जेव्हा हिमनदी वितळण्यास सुरुवात होते, तेव्हा तेथे हिम-नदीच्या प्रवाहाबरोबर वाहत आलेले दगड, गोटे, गाळमाती इ. एकत्र साचल्यामुळे तयार होणाऱ्याहिमोढांचे घनफळ मोठे असते. पर्वतीय हिमानी क्रिया सध्या अनेक भागांत पहावयास मिळतात. हिमनदीचा उगमहिमगव्हरामध्ये झालेला असतो. या हिमनद्या स्वतःच्या वजनाने उताराच्या बाजूने वाहतात. सोबत आजूबाजूचे त्यांच्यात गोठलेले खडक गोळा करतात. पर्वतप्रदेशात उतारावरून हिमनदी वाहत असताना जर हवामान उबदार झाले, तर हिमनदी वितळत असते. त्या वेळी पर्वतीय प्रदेशात विविध प्रकारची भूस्वरूपे तयार होतात. जर हिमनदी महासागरास पोहचली, तर ती ‘यू’ आकाराची दरी तयार करते आणि तिची खोली समुद्रसपाटीच्या खाली असते. बर्फ वितळल्यानंतर तो खळगा समुद्राच्या सामाजिकशास्त्रे आणि भाषा या विद्याशाखांतर्गत वेगवेगळ्या विषयांचे २९ विभाग येथे आहेत. विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र राज्यभर पसरले असून त्यास ३२० महाविद्यालये संलग्न आहेत. पदवी, पदव्युत्तर पदवी, एम्.फिल, पीएच्.डी. इ. अभ्यासक्रमांच्या अध्यापनाची व मार्गदर्शनाची सुविधा विद्यापीठात आहे. कुलगुरू हा विद्यापीठाचा सवेतन सर्वोच्च प्रशासकीय अधिकारी असून राज्याचे राज्यपाल विद्यापीठाचे कुलपती असतात.

 

परिसरातील पूर्णवेळ नोकरी-व्यवसाय करणार्‍या व्यक्तिंसाठी व विशेषतः महिलांसाठी दूरस्थ शिक्षण उपलब्ध व्हावे, म्हणून विद्यापीठात दूरस्थ शिक्षण संचालनालय स्थापन करण्यात आले आहे (१९७०). नेहरू अभ्यास केंद्र, आदिवासी अभ्यासकेंद्र, विवेकानंद केंद्र, दीनदयाल उपाध्याय अध्यासन इ. विशेषेकृत अध्ययन केंद्रे विद्यापीठात आहेत. यांशिवाय हिमालयीन प्रक्षेत्रात सामरिक आणि पर्यावरणीयदृष्टीने अध्ययन आणि संशोधन करण्यासाठी विद्यापीठात एकात्मिक हिमालयीन अभ्यासकेंद्र स्थापन केले असून त्यास विद्यापीठ अनुदान आयोगाने मान्यता दिली आहे (२००२). विद्यापीठाच्या केंद्रिय ग्रंथालयात आजमितीस २,१०,००० पुस्तके असून ३४५ नियतकालिके येथे नियमित येतात.

 

भटकर, जगतानंद