जयस्वाल, काशीप्रसाद : (२७नोव्हेंबर१८८१–४ऑगस्ट१९३७). प्रसिद्धभारतीयप्राच्यविद्यापंडितवकायदेपटू. झालडा (मानभूमजिल्हा) येथेएकाश्रीमंतव्यापारीकुटुंबातजन्म. शालेयशिक्षणमिर्झापूरयेथे. ऑक्सफर्डविद्यापीठातूनएम्. ए. वटेम्पलइन्मधूनबॅरिस्टरहोऊन१९१०मध्येतेभारतातपरतले. प्रथमपासूनत्यांचाकलक्रांतिकारीचळवळीकडेहोताआणिहरदयाळवसावरकरयांच्याशीत्यांचेघनिष्ठसंबंधहीहोते. त्यामुळेकलकत्ताविद्यापीठातीलनोकरीत्यांनासोडावीलागली. म्हणूनत्यांनीप्रथमकलकत्त्यासवपुढेपाटणायेथीलउच्चन्यायालयातवकिलीससुरुवातकेलीवपाटण्यातचतेस्थायिकझाले (१९१४). यावेळीत्यांनीकाँग्रेसमध्येप्रवेशकेला. राजेंद्रप्रसाद, मझरूलहक, सय्यदहसनइमामवगैरेबिहारीपुढाऱ्यांशीत्यांचानिकटचासंबंधआला. तथापिउर्वरितआयुष्यत्यांनीवकिलीआणिइतिहाससंशोधनयांतचव्यतीतकेले.

प्राचीनभारतीयगणराज्याचीजगालाओळखव्हावी, म्हणूनत्यांनीप्रथमकाहीस्फुटलेखलिहिलेवनंतरहिंदूपॉलिटी   हाअत्यंतअभ्यासपूर्णग्रंथलिहिला (१९२४). यानंतरत्यांनीहिस्टरीऑफइंडिया१५०ए. डी. टू३५०ए. डी. हाग्रंथलिहिला (१९३३). बौद्धधर्मतसेचबौद्धकाळयांचासर्वांगीणवसखोलअभ्यासकरूनयासंबंधीजर्नलऑफदबिहारअँडओरिसारिसर्च सोसायटीतूनलेखलिहिले. याचसुमारासत्यांनीराजनीतिरत्नाकर  आर्यमंजुश्रीमूलकल्प  हेमूळग्रंथराहुलसांस्कृत्यायनयाविद्वानसंशोधकइतिहासकाराच्यामदतीनेसटीपसंपादितकेले. अधिकअभ्यासाकरितात्यांनीउत्तरभारत, नेपाळवगैरेप्रदेशांचेदौरेकेलेवबौद्धसाधनांचापूर्णतःउपयोगकरूनइंपीरियलहिस्टरीऑफइंडिया (१९३४) हाअत्यंतचिकित्सकवमौलिकग्रंथलिहिला. ‘हिंदू लॉ’चात्यांचाव्यासंगफारमोठाहोता. टागोरविधिव्याख्यानमालेतमनुस्मृति  याज्ञवल्क्यस्मृति  यांवरत्यांनीदिलेलीबाराव्याख्यानेत्याचीसाक्षदेतात. तीपुढे१९३४मध्येपुस्तकरूपानेप्रसिद्धझाली. खारवेलाचाहाथीगुंफालेखउजेडातआणण्याचेबहुतेकश्रेयजयस्वालांनाचद्यावेलागेल. इतिहाससंशोधनासाठीपाटणावस्तुसंग्रहालयआणिबिहारवओरिसासंशोधनसंस्थास्थापण्यातत्यांचाफारमोठावाटाहोता. जवळजवळअखेरपर्यंततेयासंस्थांच्याजर्नलचेसंपादकहोते. याशिवायपाटलिपुत्र  याहिंदीसाप्ताहिकाचेहीतेसंपादनकरीत.

त्यांचेअनेकस्फुटलेखभारतवभारताबाहेरीलइंग्रजीनियतकालिकांतूनप्रसिद्धझाले. नेपाळच्याभेटीनंतरत्यांनीक्रॉनॉलॉजीअँडहिस्टरीऑफनेपाळफ्रॉम६००बी. सी. टू८००ए. डी. हेपुस्तकलिहिले. त्यांच्याकार्याचागौरवपाटणाविद्यापीठानेत्यांनाडॉक्टरेटहीपदवीदेऊनकेला (१९३६). भारतीयनाणकशास्त्रसंस्थावइंडियनओरिएंटलकॉन्फरन्सयांचीअध्यक्ष्यपदेहीत्यांनालाभली (१९३३). एवढेचनव्हे, तरनाणकशास्त्रसंस्थेनेत्यांनाएकविशेषपारितोषिकदिले.

जयस्वालएककट्टरहिंदूवराष्ट्रवादीहोते. हिंदूविधीसंबंधीतेअधिकारीगणलेजात. त्यांनीभारताच्याप्राचीनइतिहासाचेसंशोधनकरूनप्राचीनइतिहासवसंस्कृतीयांचीखरीओळखभारतीयांनावजगालाकरूनदिली. त्यांचीअनुमानेआणिमतेयांबाबतनंतरच्याइतिहासकारांतमतभेदआहेत. तथापित्यामुळेजयस्वालांच्याकार्याचीमहतीयत्किंचितहीकमीहोतनाही. दीर्घआजारानंतरपाटणायेथेत्यांचेनिधनझाले. त्यांच्यास्मरणार्थके. पी. जयस्वालसंस्थाकाढण्यातआली. तीतभारतविद्याविषयकसंशोधनचालते.

देशपांडे, सु. र.