जयपूरघराणे : ख्यालगायनाचेएकमान्यवरघराणे. याचीसुरुवातउस्ताद ⇨ अल्लादियाखाँ (१८५५–१९४६) यांच्यापासूनझाली. जयपूरसंस्थानातीलउनियारागावीत्यांचेवास्तव्यअसल्यानेत्यांचेघराणेजयपूरह्यानावानेचओळखलेजाते.

मूलतःधृपद-धमारगायकीचीतालीमअसलेल्याउस्तादअल्लादियाखाँनीआपलाआवाजकाहीकारणानेबिघडल्याने, त्यातूनहीमांडतायेईलअशीनवीनप्रभावीख्यालगायकीनिर्माणकेली. यानव्यास्वरूपाचीप्रेरणात्यांनाग्वाल्हेरघराण्याचेपूर्वसूरीबडेमहम्मदखाँयांचेअनौरसपुत्रमुबारकअलीयांच्यागायनापासूनमिळाली, असेतेस्वतःचसांगतअसत.

यागायकीचीप्रमुखवैशिष्ट्येपुढीलप्रमाणेनोंदवितायेतील: अप्रचलितरागआणिप्रचलिततालपणविलंबितलययांचानियमितवापर. तानक्रियागुंतागुंतीचीवप्रभावीबांधणीची. याघराण्याचाएकंदरगायनातबांधेसूदपणाअसूनत्यातूनविलक्षणबौद्धिकप्रभावदिसूनयेतो.

याघराण्यातीलभास्करबुवाबखल्यांसारख्याश्रेष्ठगायकांनीहीउस्तादअल्लादियाखाँयांनागुरुस्थानीमानलेहोते. याघराण्याच्याइतरनामवंतगायकांतअल्लादियाखाँचेबंधूहैदरखाँवपुत्रमंजीखाँआणिभुर्जीखाँ, केसरबाईकेरकर, मोगूबाईकुर्डीकर, लक्ष्मीबाईजाधव, मल्लिकार्जुनमन्सूर, निवृत्तीबुवासरनाईक, किशोरीआमोणकरइत्यादींचासमावेशहोतो.

संदर्भ : १. देशपांडे, वा. ह. घरंदाजगायकी, मुंबई, १९६१.

   २. मारुलकर, ना. र. संगीतांतीलघराणी, पुणे, १९६२.

देशपांडे, वामनराव