स्वस्थवृत्त : ( आयुर्वेद ). आरोग्यसंपन्न व्यक्तींचे आरोग्य ( स्वास्थ्य ) कायम ठेवणे आणि रोगी असतील त्यांच्या विकृतीचे शमन करणे असे आयुर्वेदाचे द्विविध प्रयोजन आहे. आरोग्य त्रिविध आहे.(१) आरोग्य, (२) अति-आरोग्य व (३) संपूर्ण आरोग्य. ह्या तीनही प्रकारांचे खाली थोडयात स्पष्टीकरण दिले आहे. 

 

(१) आरोग्य : याला कल्य, सुख, स्वास्थ्य, धातुसाम्य, समदोषत्व आणि प्रकृती असे पर्यायी शब्द आहेत. ज्या शरीरात तीनही दोष, सातही धातू , सर्व मल आणि त्यांच्या क्रिया सम आहेत आत्मा, इंद्रिये आणि मन प्रसन्न आहेत शारीर स्नायू रेखीव आहेत सर्व इंद्रिये बळकट असल्याने सहसा रोगाचे आक्रमण होत नाही तहान, भूक, उन्ह, थंडी, परिश्रम सहन होऊ शकतात जठराग्नीची क्रिया व पचनशक्ती सम असते आवाज स्पष्ट असतो वर्ण चांगला ( श्याम ) असतो शरीर पुष्ट असते भोजनसमयी रुची चांगली असते योग्य वेळी गाढ झोप लागते विकृत स्वप्ने पडत नाहीत प्रसन्न मनाने जागही येते सर्वही अंगप्रत्यंगे निरोगी असून त्यांची लांबी, रुंदी, घेर इ. प्रमाणबद्ध असतात उदा., छाती २४ अंगुले विशाल व १२ अंगुले उंच, पोट १२ अंगुले, कमर १६ अंगुले विस्तीर्ण व घेर ५० अंगुले इत्यादी ( अंगुल म्हणजे हाताच्या मधल्या बोटाच्या मधल्या पेऱ्याची जास्तीत जास्त रुंदी ). याचप्रमाणे सर्व लहान-मोठ्या अवयवांचे प्रमाण जे शास्त्रकारांनी सांगितले आहे ते ध्यानी आणूनच आरोग्याची अंशांशात्मक कल्पना करावी.

(२) अति-आरोग्य : याला ‘ अतिकल्य ’ असेही म्हणतात. वरील लक्षणांसह असा मनुष्य अतिबलवान व परमसुखयुक्त असतो. तो आत्मविश्वासपूर्वक कोणतेही काम हाती घेणारा, संपूर्ण धातुसारवान पुरुष लक्षणांनी युक्त [⟶ दोषधातुमलविज्ञान ] असतो आणि पहिल्या प्रकारात वर्णिलेल्या अंगप्रत्यंगांच्या प्रमाणापेक्षा असलेला कमी-अधिकपणा सौष्ठवाला पोषकच असतो उदा., डोके, हनुवटी, पाठ ही मोठी ढुंगण, कमर, छाती ही अधिक पुष्ट हातापायांची बोटे, मांड्या, बाहू ही अधिक लांब जीभ, कपाळ, छाती ही अधिक विस्तीर्ण परंतु जननेंद्रिय व मान आखूड नखे व जीभ पातळ इ. लक्षणे अधिक आढळतात.

(३) संपूर्ण आरोग्य : याला योग, मोक्ष, निष्ठा ( दुःखाचा आत्यंतिक नाश ) असे पर्यायी शब्द आहेत. यात वरील दोन्ही प्रकारांची लक्षणे असून शिवाय आत्म्याच्या ठिकाणी मन स्थिर झालेले असते. कोणत्याही ऐहिक उपभोगाची इच्छा नसते. पूर्ण तृप्त असून सुखदुःखाची बाधा होत नाही. मनाचे रज व तम हे दोष नाहीसे झालेले असतात. धी, धृती व स्मृती सम असतात. त्याच्या हातून प्रज्ञापराध (बुद्धीच्या प्रमादाने घडलेले कृत्य ) होत नाहीत. दिव्य सामर्थ्य निर्माण झालेले असते. त्याला अष्टविध ऐश्वर्याची प्राप्ती झालेली असते. 

स्वस्थवृत्ताचा हेतू आयुष्य सुखी असणे व ते हितावह असणे असाही आहे. [⟶ आरोग्यविज्ञान ]. 

 

(१) सुखी आयुष्य : ज्याला शारीर व मानस रोगांची पीडा नाही, विशेषतः ज्याची अवस्था यौवनसंपन्न आहे बल, वीर्य, यश, पौरुष, पराक्रम ही दीर्घकाल कार्यक्षम असून ती आनुवंशिकत्वाने प्राप्त झालेली आहेत ज्याला कोठेही संचार करण्यास संकोच वाटत नाही प्रत्येक कार्यसिद्धीसाठी आवश्यक साधनसामग्री जो मिळवू शकतो इंद्रिये, इंद्रियार्थ ज्ञान आणि कला ही संपूर्ण अंशाने ज्याच्या ठिकाणी असतात अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाच्या व सुंदर अशा नानाविध विषयांचा जो सतत उपभोग घेतो त्याचे आयुष्य सुखी समजावे.

(२) हितावह आयुष्य : सत्यवादी, मनोनिग्रही, सावध, विचारपूर्वक कार्य करणारा, ज्ञान व कला यांचा सतत अभ्यासी, शांत स्वभावी, तपस्वी, ज्ञानी, क्षमाशील प्रीती, रोष, ईर्ष्या, उन्मत्तपणा व अहंकार यांना आपल्या स्वाधीन ठेवणारा धर्म, अर्थ आणि काम यांचा परस्परविरोध न येईल असे वागणारा वृद्धांची सेवा व पूजनीयांची पूजा करणारा विविध प्रकारचे दान करण्याची प्रवृत्ती असणारा भूतमात्रांचा हितेच्छुक, परधनाची इच्छा न करणारा अध्यात्म तत्पर राहून इह परलोकाकडे लक्ष ठेवणारा आणि धृती, स्मृती व बुद्धी चांगली असणारा मानव हा हितायुषी समजावा. 

याप्रमाणे आरोग्य, अति-आरोग्य प्राप्त होण्यासाठी व आपले आयुष्य सुखी अथवा हितावह होण्यासाठी विशिष्ट प्रकारच्या आहार आणि आचाराचे परिपालन नियमाने व निष्ठेने करावयास पाहिजे. अशा त्या आहार व आचाराचा प्रारंभ दररोजच्या सूर्योदयापासून होत असतो. म्हणून दररोज पाळावयाच्या आहार-आचारांना ‘ दिनचर्या ’ म्हटले आहे.  

प्रस्तुत नोंदीत ‘ स्वस्थवृत्त ’ या संबंधीची माहिती पुढील प्रकरणांत विषयानुक्रमाने दिलेली आहे आणि या प्रकरणांखाली आवश्यक तेथे महत्त्वाचे उपविषय दिलेले आहेत : (१) दिनचर्या, (२) आहारविधी, (३) शरीर प्रसाधन व संरक्षण, (४) निद्राविचार, (५) ब्रह्मचर्य, (६) ऋतुचर्या, (७) स्वाथ्य संपादन, (८) निवासस्थानादी विचार, (९) सद्वृत्त, (१०) सात्म्यासात्म्य विचार, (११) जनपदोध्वंस, (१२) जनपदोध्वंस प्रति-कार, (१३) देशविचार, (१४) औपसर्गिक रोग, (१५) कालमृत्यु--अकालमृत्यू , (१६) रोगानुत्पादन, (१७) मलवृद्धी व क्षय, (१८) आगंतुरोग, (१९) आहार-शयन-अब्रह्मचर्य, (२०) आचार रसायन. 

दिनचर्या :प्रातरुत्थान व मलमूत्रोत्सर्जन : ब्राह्ममुहूर्त म्हणजे सूर्योदयापूर्वीच्या ४ घटकांचा काळ अर्थातच पहाटे ४॥ ते ५॥ ही वेळ निरोगी मनुष्याने जागे होऊन दिनक्रम सुरू करण्यास योग्य अशी आहे. या वेळी उठून मलमूत्र प्रवृत्तीचे वेग आले असता ते विधी आटोपावेत. वेग आले नसतील, तर कुंथून मलमूत्रप्रवर्तन करू नये. मलमूत्र प्रवृत्तीनंतर मलमार्ग स्वच्छ करून दंत आणि मुखधावन करावे. वेगांना अवरोध किंवा त्यांचे मुद्दाम प्रवर्तन केल्याने रोग होतात. 

दंत व मुखधावन : तुरट, तिखट किंवा कडू यांपैकी कोणत्या तरी रसाच्या वनस्पतींच्या काड्यांचे दातवण अथवा चूर्ण दात घासण्यासाठी वापरावे. दातवणासाठी रुई, वड, बाभूळ, कडुनिंब इ. झाडांची काडी १२ अंगुले लांब व करंगळीच्या टोकाइतकी जाड, सरळ, गाठी-रहित, ताजी व न किडलेली असावी. तिचे एक टोक चावून मऊ कुंचलीसारखे करावे व त्या कुंचलीने हिरड्या दुखवणार नाहीत अशी दक्षता घेऊन दात घासावेत. यानंतर याच वनस्पतींच्या साली किंवा वड, उंबर, पिंपळ यांसारख्या क्षीरी वृक्षांची साल पाण्यात उकळून त्या पाण्याने अथवा साध्या पाण्याने पुष्कळसे गुळणे करावेत, याला गंडूष म्हणतात. याच काढ्यात अथवा साध्या पाण्यात तिळाचे तेल घालून गुळणे करणे अधिक हितावह होय. यामुळे दातांचे रोग होत नाहीत, तोंडाला चांगली रुची येते, आंबट खाल्ले तरीही दात आंबत नाहीत आणि मजबूत राहून लवकर पडत नाहीत. यानंतर संपूर्ण चेहऱ्यावर बराच वेळ थंड पाणी शिंपावे म्हणजे चेहरा प्रसन्न राहून हुशारी वाटते.

मधुर, अम्ल आणि लवण रसांची द्रव्ये नेहमीच्या दंतधावनात वापरू नयेत. मात्र ती दोष, दुष्टी अथवा निरनिराळ्या दोषांनी होणाऱ्या रोगांत वापरावी असे सुश्रुतमत आहे. विशिष्ट विकृतीत म्हणजे अतिदुर्बलावस्थेत तहान लागली असता किंवा थकवा आला असता किंवा मद्यपानाने ग्लानी आली असता, तसेच अजीर्ण, ओकारी, श्वास, खोकला, ताप, अर्दितरोग ( तोंड वाकडे होणे ), तोंड येणे, हृदयविकार, डोळे, डोके व कान यांचे रोग असतानाही रोगवर्धक गुणधर्माच्या मंजनाने दंतधावन वर्ज्य असावे.


जिव्हा निर्लेखन : तोंडाच्या आतील व जिभेवरील घाण, विरसता ( बेचवपणा ), दुर्गंध जाऊन रुची वाढावी, तोंड स्वच्छ होऊन हलकेपणा वाटावा, जीभ, दात व घसा यांचे रोग होऊ नयेत म्हणून हळूहळू जीभ घासून मळ खरडून काढावा लागतो. यास ‘ जिव्हा निर्लेखन ’ म्हणतात. या कार्यासाठी  सोने, चांदी, तांबे इ. धातूंची पातळसर लवचिक पट्टी करून तिचा वापर करावा किंवा दंतधावनासाठी सांगितलेल्या काड्यांपैकी कोणत्याही वृक्षाची काडी उभी चिरून चपटी करावी व तिचा उपयोग करावा. [⟶ जीभ ]. 

अंजन : अंजनासाठी सुरमा वापरावा आणि आठवड्यातून एक वेळ डोळ्यात रसांजन घालावे म्हणजे स्राव होऊन डोळ्याला कफविकाराची भीती राहाणार नाही. तमा ( क्षय ), बलास ( कफ ) आणि सर्पविष यांवरही डोळ्यात अंजनाचा उपयोग करण्याविषयी अथर्ववेदात उल्लेख आहे. डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी अंजन उपयुक्त होय.

नस्य  : औषध हुंगणे किंवा औषधांनी सिद्ध केलेले तेल, तूप इ. स्नेह प्रकार नाकात घालणे याला ‘ नस्य ’ म्हणतात. नाकात घातलेला स्नेह तोंडात पोहोचू नये अशा प्रमाणबद्ध क्रियेला ‘ प्रतिमर्श नस्य ’ असे शास्त्रीय नाव आहे.

नस्याचे लाभ : नाक हे डोयावरील मार्गाचे प्रवेशद्वारच आहे. यामुळे नाकाच्या मार्गाने गेलेल्या औषधांचा परिणाम ऊर्ध्वभागातील अवयवांवर होतो आणि तेथे रोग होत नाहीत. खांदे, मुख, मान, छाती इ. अवयव दृढ, पुष्ट व सुंदर होतात. चेहऱ्यावरील वांग, सुरकुत्या इ. येत नाहीत, आलेल्या सुरकुत्या नष्ट होऊन चेहरा सुंदर होतो. याशिवाय अवस्थापरत्वे नस्याचे कफनाश, मुखदुर्गंध परिहार, थकवा व जडत्व नष्ट होऊन दृष्टी प्रसन्न होणे इ. लाभ होतात. [⟶ नस्य ]. 

धूमपान : शरीराच्या ऊर्ध्वभागात कफ आणि वातविकार होऊ नयेत आणि कालपरत्वे संचित झालेल्या दोषांचा परिहार व्हावा म्हणून औषधी धूर सेवन करणे या विधीला ‘ धूमपान ’ असे शास्त्रीय नाव आहे. इष्ट ती द्रव्ये सूक्ष्म वाटून त्यांचा एका काडीला लेप द्यावयाचा व तो वाळल्यावर आतील काडी काढून घ्यावयाची म्हणजे औषधी वात तयार होते. ती विशिष्ट पद्धतीच्या तयार केलेल्या यंत्रात ठेवून पेटवावयाची व येणारा धूर सेवन करावयाचा, अशी धूमपानाची पद्धती आहे. वातीला ‘ धूमवती ’ आणि यंत्राला ‘ धूमयंत्र ’ असे नाव आहे. धूमसेवन करण्यात तो नाकाने ओढावयाचा तसाच तोंडानेही ओढावयाचा असतो. सोडताना मात्र तोंडानेच सोडावा नाकाने सोडल्यास डोळ्यांना अपाय होण्याची भीती असते. 

जागरण झाले असेल अथवा मध, दूध किंवा स्नेहपान केले असेल अथवा राग, शोक इ. मानसिक परिणामांनी त्रस्त असताना धूमपान करू नये. गर्भिणी स्त्रीनेसुद्धा धूमपान करणे इष्ट नाही.

तांबूल सेवन : नागवेलीची पिकलेली पाने, कात, चुना व सुपारी ह्या वस्तूंचा साधारणतः तांबूल म्हणजे विडा होतो. यांशिवाय केशर, जायफळ, कापूर इ. १३ द्रव्यांचा मिळून विडा केला जातो, त्याला ‘ त्रयोदशगुणी तांबूल ’ म्हणतात. झोपून उठल्यावर, दोन्ही वेळच्या जेवणानंतर, सभा इ. प्रसंगी आणि मैथुनानंतर विडा खावा. तोंड स्वच्छ व दुर्गंधरहित होऊन चेहरा प्रसन्न होणे आणि थकवा नष्ट होणे हे मुख्यतः तांबूल सेवनाचे सुपरिणाम होत. विरेचन औषध घेतले असेल किंवा भूक लागली असेल, तर विडा खाणे वर्ज्य करावे. तसेच अधिक विडे खाणे हे सुद्धा दृष्टी, केस, दात आणि कानांना अपायकारक असून पचनविकृती आणि वायू व रक्तदुष्टीचे विकार करणारे असते. 

 

अभ्यंग : शरीराला तेल, तूप, चरबी इ. स्नेह द्रव्यांचे मर्दन करणे म्हणजे अभ्यंग होय. स्पर्श हा त्वचेचा धर्म आहे, वायू हा त्वचेच्या ठिकाणी राहून कार्य करतो, म्हणून त्या वायूचे रुक्षादी गुण वाढू नयेत यासाठी अभ्यंग अत्यावश्यक आहे. 

त्वचेला चिवटपणा येणे, सुरकुत्या न पडणे, केस पांढरे न होणे, दृष्टी मंद न होणे इ. लाभ अभ्यंगाने होतात, म्हणून दररोज अभ्यंग करणे हितावह आहे. निदान डोके व हातापायांचे तळवे यांत स्नेह जिरविणे आणि कानातही कोमट थेंब सोडणे हे न चुकता व्हावे. 

डोक्यावर विशिष्ट पद्धतीने स्नेह भरून ठेवण्याच्या कृतीला ‘शिरःपूरण’ म्हणतात. मस्तकातील इंद्रियांचे कार्य सुरळीत राहावे आणि त्वचाही सुंदर व्हावी म्हणून शिरःपूरणाचा उपयोग होतो. 

डोक्याप्रमाणेच कानातही कोमट तेल किंवा योग्य तो स्नेह भरण्याच्या कृतीला ‘ कर्णपूरण ’ नाव आहे. कानासंबंधी वातरोग, बहिरेपणा, मान व हनुवटी जखडणे इ. प्रकार होऊ नयेत या दृष्टीने कर्णपूरणाची आवश्यकता आहे. कर्णपूरण सूर्यास्तानंतरच करावे. 

पायांना अभ्यंग केल्याने त्यांचा खरखरीतपणा, स्तब्धता, रुक्षता, अतिचालण्याने आलेली बधिरता, पाय फुटणे, भेगा पडणे या गोष्टी घडत नाहीत. गृध्रसी वात व सिरा स्नायूंचा संकोच होण्याचे टळते. पाय सुकुमार व मजबूत होतात. 

पायांच्या ठिकाणी दोन सिरा आहेत. त्या नेत्रांकडे जातात व म्हणूनच पायांना लावलेला स्नेह त्या सिरांच्या मार्फत नेत्रांना पोहोचून हे सर्व लाभ घडतात. नेत्रातसुद्धा स्नेह घालण्याविषयी शास्त्राचा सल्ला आहे. 

अजीर्ण झाले, विरेचन किंवा वांतीचे औषध घेतले अथवा बस्ती घेतली असेल, तर अभ्यंग करू  नये केल्यास आम आणि अग्निमांद्याची पीडा होते. [⟶ मर्दन चिकित्सा ]. 


व्यायाम : शरीराचे स्थैर्य व बल वाढविणारी विशिष्ट व पद्धतशीर अशी शरीराची केलेली हालचाल म्हणजे व्यायाम होय. काबाडकष्टाच्या निमित्ताने होणारे श्रम किंवा केली जाणारी हालचाल या दृष्टीने व्यायाम नव्हे. 

शरीराला हलकेपणा येऊन त्या त्या अवयवांना कार्य करण्याची भरपूर शक्ती येणे, उत्साह वाटणे, जठराग्नी प्रदीप्त होणे आणि अवास्तव मेद झडून जाऊन सर्व अवयव रेखीव आणि सुटसुटीत होणे हे व्यायामा-पासून होणारे लाभ आहेत. 

नैसर्गिक बल चांगले असणाऱ्यांनी हेमंत, शिशिर आणि वसंत ऋतूंत स्निग्ध आहार सेवन करून शक्तीच्या निम्म्याने व्यायाम करावा. इतरांनी तर तो यापेक्षाही कमी करावा. विशेषतः वात तसेच पित्त प्रकृतीचे लोक, बाल, वृद्ध यांनी तो मुळीच करू नये अथवा अत्यल्प करावा.

व्यायाम, आहार इत्यादींच्या सेवनात देशकालादी बरोबरच वयाचाही विचार करावा लागतो. बाल्य, मध्यम आणि जीर्ण किंवा वृद्ध असे वय त्रिविध संभवते.

बाल्यवय : हे वयाच्या सोळाव्या वर्षापर्यंत मानले आहे. या वयात शारीरधातुघटक अपरिपक्व, शरीर सुकुमार आणि लेश सहन करण्यास असमर्थ असते.

मध्यमवय : हे वयाच्या सोळाव्या वर्षानंतर सत्तराव्या वर्षापर्यंत मानले आहे. या वयात पुन्हा अवस्था भेदाने वृद्धी, यौवन, संपूर्णता व थोडी हानी म्हणजेच उतरती कळा असे ४ भेद कल्पिले आहेत. विसाव्या वर्षापर्यंत वृद्धी, तिसाव्या वर्षापर्यंत यौवन, चाळीसाव्या वर्षापर्यंत सगळे धातू , इंद्रिये बलवान होऊन वीर्य संपूर्णता असते. त्यानंतर सत्तराव्या वर्षापर्यंत ते काहीसे कमी होत जाते.

वृद्धवय : सत्तराव्या वर्षानंतर धातू , इंद्रिये, बल, पौरुष, वीर्य, पराक्रम, ग्रहण, धारण, स्मरण व वचन यांचा क्षय होत जातो. त्वचेला सुरकुत्या, पांढरे केस, टक्कल इत्यादींनी युक्त शरीर होत जाऊन खोकला, श्वासादींनी पीडित होते. क्रमशः शारीरक्रिया करण्यास असमर्थ होत जाते व थोड्याही वादळी वाऱ्याने वा पाणी अगर पावसाने एखादे जुनाट घर कोसळावे तसे ते थोड्याही आपत्तीने कोसळते.

दोष दृष्ट्या विचार करता बालवय हे कफप्रधान, मध्यमवय पित्तप्रधान आणि वृद्धवय किंवा जीर्णवय वातप्रधान असते हा विचार करूनच प्रत्येक व्यक्तीने करावयाचा व्यायाम आणि घ्यावयाचा आहार यांचे प्रमाण निश्चित करणे इष्ट असते. [⟶ वयःस्थापन ]. 

शक्तीच्या निम्म्याने व्यायाम करावा असे वर सांगितले आहे. त्या अर्धशक्ती व्यायामाचे प्रमाण शास्त्रकारांनी सांगितल्याप्रमाणे जेव्हा तोंडाने श्वासोच्छ्वास करण्याची आवश्यकता वाटू लागेल आणि काख, कपाळ व हातापायाचे सांधे इ. ठिकाणी घाम येऊ लागेल तेव्हा व्यायाम अर्धशक्ती झाला असे समजून थांबवावा.ग्रीष्म आणि वर्षा ऋतूंत मनुष्यांचे नैसर्गिक बलच कमी असते, म्हणून बलवंतांनीही व्यायाम अर्धशक्तीहूनही कमीच करावा व अशक्तांनी तो मुळीच करू नये.

तहान लागली, भोवळ आली, नुकतेच जेवण झाले किंवा स्त्रीसमागमाने क्षीणता आली असेल, तर व्यायाम वर्ज्य करावा. 

क्षय, रक्तपित्त, खोकला, दमा, भोवळ इ. विकार अतिव्यायाम केल्याने होतात, म्हणून तो तसा करू नये. व्यायाम वाढवावयाचा असेल, तर तो क्रमाक्रमाने वाढवीत जावा. त्याचप्रमाणे तो एकदम न सोडता क्रमाक्रमानेच कमी करावा किंवा सोडावा. शिवाय देश, काल, बल, वय आणि आहार यांचाही बारकाईने विचार करून व्यायामाचे प्रमाण ठरवावे म्हणजे अपाय होण्याची भीती उरणार नाही. [⟶ व्यायाम ]. 

अंगमर्दन : व्यायामानंतर शरीराला सुख होईल अशा बेताने अंगमर्दन ( चंपी ) करून घ्यावे, म्हणजे थकवा नाहीसा होऊन प्रसन्नता वाटते व झोप चांगली येते. [⟶ मर्दन चिकित्सा ]. 

उद्वर्तन : अभ्यंगानंतर स्नानापूर्वी अंगाला उटणे लावण्याच्या क्रियेला उद्वर्तन म्हणतात. या क्रियेमुळे त्वचेचा तेलकटपणा जाऊन ती स्वच्छ व सुंदर होते, तिच्या ठिकाणी मेद असेल तर तो झडतो. या उटण्या-साठी वाळा, हळद, कचोरा, चंदन इ. सुगंधी, कडू व तुरट रसाची द्रव्ये वापरावीत. 

स्नान : अतिथंड किंवा अतिऊन पाण्याने स्नान करू नये. सामान्यतः शीतजल स्नान हे डोळ्यांना हितावह होय. अतिथंड पाणी हिवाळ्यात स्नानासाठी वापरणे वात आणि कफाचा उपद्रव करते. तसेच उन्हाळ्यात ऊन पाणी पित्त व रक्ताची दुष्टी करते. म्हणून स्नानाला भरपूर असे समशीतोष्ण पाणी वापरावे. डोयावरून स्नानासाठी ऊन पाणी वापरू नये. ते केस व डोळ्यांची शक्ती कमी करते. 

निद्रा, दाह, थकवा, घाम, कंडू , तहान, शरीराचा मल, डोळ्यांवर येणारी झापड यांना घालवून हृदयाच्या क्रियेला साह्य देणे, सर्व इंद्रियांना सावध ठेवणे, पुरुषत्व शक्ती वाढविणे, रक्ताची प्रसन्नता निर्माण करणे, मन प्रसन्न ठेवून उत्साह आणि बल वाढविणे आणि जठराग्नी प्रदीप्त करणे इत्यादींकरिता स्नान हे शरीर आणि मनाला हितावह होत असते.

डोळे येणे, पडसे, अजीर्ण, नुकतेच जेवण झालेले असणे आणि अर्दित इ. विकारात स्नान करणे हितावह नसते. [⟶ स्नान व स्नानगृहे].


उद्धर्षण व उत्सादन : स्नानाच्या वेळी मलापहरणासाठी करावयाचा विधी उद्धर्षण होय. उटण्यासाठी सांगितलेल्या द्रव्यांची कोरडी पूड अंगाला रगडणे, समुद्र फेस किंवा विटेचा तुकडा अथवा पूर्वी वज्री ह्या नावाची पितळ किंवा तांब्याची वस्तू किंवा गोल, गुळगुळीत,चपटा दगडही अंग घासण्यासाठी वापरीत, हे सर्व उद्धर्षणच होय. मेदस्वी लोक किंवा लठ्ठ शरीराच्या पहिलवानांसारख्याचा मेद कमी करण्यास उद्धर्षण विधी उपयुक्त ठरतो.

त्वचा मऊ, तुकतुकीत, सुंदर होऊन तिच्या ठिकाणी खाज, पुळ्या इ. होऊ नये म्हणून त्वचेला हलकेपणा येण्याकरिता उत्सादन क्रिया करावयाची असते. त्या दृष्टीने तीळ, बदामासारखी द्रव्ये दुधात वा पाण्यात वाटून तो पदार्थ त्वचेवर चोळावा. 

उद्धर्षण रुक्ष असते, तर उत्सादन स्निग्ध असते हा या दोहोंत फरक आहे. 

 

अनुलेपन : चंदन, कापूर इ. योग्य द्रव्ये स्नानानंतर अंगास उटीसारखी लावणे यास अनुलेपन म्हणतात. हिवाळ्यात केशर, अगरू यांसारख्या उष्ण द्रव्यांचा आणि उन्हाळ्यात चंदन, कापूर व वाळा यांसारख्या शीत द्रव्यांचा अनुलेपनासाठी उपयोग करणे श्रेयस्कर असते.

आहारविधी : स्नानानंतर स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून प्रसन्न मनाने आहार घेणे योग्य असते या वेळी अलंकार, सुगंधी फुले व त्यांच्या माळा अंगावर धारण करणे, सुगंधी धूप जाळणे इ. गोष्टी मनाच्या प्रसन्नतेस साहाय्यक ठरतात.

भोजन काळ : सकाळ व संध्याकाळ असे दोनच वेळा भोजन घेणे स्वास्थ्याला पोषक असते. एकभूक्त असणे हे सुखपरिणामकर असते, असे शास्त्रमत आहे. तथापि, पूर्वदिवशीच्या आहाराचे पचन होऊन मलमूत्रादी प्रवृत्ती चांगली झाली व भूकही सडकून लागली आहे, हे ध्यानी आणून आहार घेणे योग्य ठरते. एकदा काहीही खाल्ल्यानंतर तीन तासापर्यंत दुसरा आहार घेऊ नये आणि दोन जेवणांत सामान्यतः सहा तासांचे अंतर असावे. 

उत्साह, वर्ण, स्वर, दृष्टी मंद होणे, मन विषण्ण होणे, शरीर कृश होणे, थकवा बराच वाटून नीट बोलताही न येणे, हृदयात पीडा व चेहरा सुकणे इ. सर्व लक्षणांवरून भूक फार लागली आहे असे ओळखावे. तालू , ओठ, जीभ, गळा व गाल यांच्या ठिकाणी शुष्कता कान व डोळे दुर्बल झाल्यामुळे ऐकू व पाहू नयेसे वाटणे विषाद व मोह होणे स्मृती, अग्नी, मेधा, सुख व भाषण शक्ती कमी होणे आणि जीभ लांबल्या-सारखी होणे ही अत्यंत तहान लागल्याची लक्षणे होत. भूक लागली असता पाणी पिणे किंवा तहान लागली असता जेवण करणे या दोन्ही गोष्टी अपाय करणाऱ्या आहेत.

आहारमात्रा : पोटाचे ४ भाग कल्पून २ भाग अन्न व १ भाग पाणी सेवन करावे आणि वायूच्या संचारासाठी १ भाग रिकामा ठेवावा हीच खरी आहारमात्रा होय. याचा स्पष्ट अर्थ असाच होतो की, पोटाला तडस लागेतो जेवण न करता ते झाल्यावर बसणे, उठणे, बोलणे व श्वासोच्छ्वास क्रिया सहज करता येतील इतपत केलेला आहार हाच प्रमाणबद्ध किंवा योग्य मात्रेचा झाला असे समजावे.  

अन्नाच्या हलकेपणावर किंवा जडपणावरही आहाराची मात्रा अव-लंबून असते. उदा., साठे साळी, मूग इ. धान्य किंवा लावा, कपिंजला- सारख्या पक्ष्याचे अथवा ससा, हरिण यांसारख्या पशूंचे मांस हलके असले तरी अतितृप्ती होईपर्यंत त्यांचे सेवन करणे श्रेयस्कर होणार नाही. तसेच गहू , तांदूळ इत्यादींच्या पिठाचे लाडू वगैरेसारखे पदार्थ, दूध इत्यादींसह केलेली पक्वान्ने, उडदाचे पदार्थ, जलचर प्राणी ( उदा., मासे, कासव यांसारखे ) किंवा ज्यांना पाणी अधिक लागते अशा म्हैस यांसारख्या पशूंचे मांस हे पचनास जड असते. म्हणून त्यांचे सेवन अर्धी भूक ठेवून करणे हे त्यांचे योग्य प्रमाण समजावे.

काही पदार्थ तर सेवनातून संपूर्णतया वर्ज्य करणे इष्ट असते. उदा., अतिकृश किंवा रोगाने मेलेल्या प्राण्याचे मांस, डुक्कर, गाय व म्हैस यांचे मांस, मासे, दही, उडीद इत्यादींचे सतत सेवन करणे स्वास्थ्याला हानिकर असते.

सतत सेवन करण्याच्या दृष्टीने अगदी थोडयात सांगायचे तर साठे साळी, मूग, सैंधव, आवळे, आकाशातून पडणारे व भूमीचा स्पर्श न होऊ देता संग्रह करून ठेवलेले अंतरिक्ष अथवा दिव्य जल, तूप, जांगल प्राण्याचे मांस आणि मद्य हे पदार्थ योग्य होत असे म्हणता येते.

आतापर्यंत केलेल्या विवेचनाचा सूत्ररूपाने असाच अर्थ समजावयाचा की, स्वास्थ्य नित्य टिकून राहील आणि कोणत्याही नव्या विकाराला शरीरात प्रविष्ट होण्याला वाव मिळणार नाही असाच आहार घ्यावा.

आहार प्रकार : स्वास्थ्य रक्षणासाठी आहार घेण्यात वेळ, पद्धती, प्रमाण इ. बाबतींत दक्षता घ्यावी लागते. त्याचप्रमाणे आहारसेवनाच्या प्रकारातही जाणता वा अजाणता जे संभाव्य दोष असतात तेही कटाक्षाने टाळावयास पाहिजेत. अशा या संभाव्य दोषांचे (१) समशन, (२) अध्यशन आणि (३) विषमाशन असे तीन प्रकार असतात. त्यांचे थोडयात स्पष्टीकरण खाली दिले आहे. 

 

समशन : शाली इ. सारखे पथ्यकारक आणि त्याच वर्गातील राळा, वरी इ. अपथ्यकारक धान्ये किंवा असेच पथ्य आणि अपथ्यकारक इतर पदार्थ एकत्र शिजवून खाणे. 

अध्यशन : एकदा जेवण झाल्यावर योग्य काळ उलटण्यापूर्वीच पुन्हा खाणे.  

विषमाशन : अवेळी, प्रमाणाहून अत्याधिक किंवा अत्यल्प खाणे हे तीनही प्रकार फार मोठ्या व्याधी उत्पन्न करतात. याशिवाय आपणास न आवडणारे, अवष्टंभकारक, जळालेले, कच्चे राहिलेले, पचायला जड,रुक्ष, थंडगार, विदाही, शुष्क व अधिक पाण्याने गचगचित झालेले अन्न अहितकारक असते. तसेच शोक, क्रोध, लोभ, भय, चिंता इ. विकारांनी शरीर ग्रस्त असेल तर योग्य वेळी व योग्य प्रमाणात सेवन केलेले चांगले अन्नही पचत नाही. 


चतुर्विध जठराग्नी : आहाराचे पचन ज्या जठराग्नीच्या शक्तीवर अवलंबून असते तो जठराग्नी चतुर्विध संभवतो. त्याची ती स्थिती दोषांच्या विकृतीवर अवलंबून असते.  

विषमाग्नी : वाताने दुष्ट झालेला अग्नी विषम असतो. सेवन केलेले अन्न योग्य वेळी व योग्य प्रमाणात असूनही कधी चांगले पचते, तर कधी पचत नाही यांवरून ही विषम स्थिती ओळखता येते. 

तीक्ष्णाग्नी : पित्ताने दुष्ट झालेला अग्नी तीक्ष्ण असतो. अशा लोकांनी प्रमाणापेक्षा अधिक अन्न सेवन केले तरी ते सहज व लवकर पचते. अग्नीची हीच स्थिती अशीच वाढत राहिली, तर त्याला अत्यग्नीचे स्वरूप प्राप्त होते. वाताच्या दुष्टीमुळे जेव्हा अन्न नीट पचत नाही तेव्हा पोट फुगणे, शूळ, उदावर्त, अतिसार, पोटाला जडत्व, पोटात गुरगुर असा आवाज आणि मल प्रवृत्तीच्या वेळी कुंथावे लागणे ही लक्षणे उत्पन्न होतात. तसेच पित्तदुष्टीने अत्यग्नी असलेल्यांना अन्न पचल्यानंतर गळा, टाळू , ओठ कोरडे पडणे, पोटात दाह व अंग तापणे असे उपद्रव झालेले आढळतात. 

मंदाग्नी : कफाच्या दुष्टीने अग्नी मंद होतो. मंदाग्नी असलेल्या लोकांनी थोडेही अन्न सेवन केले, तरी ते पचण्यास फार वेळ लागतो आणि पोट व डोयाच्या ठिकाणी जडत्व, खोकला, श्वास ( दमा ), तोंडाला पाणी सुटणे, वांती व सर्व अवयव गळून गेल्यासारखे वाटणे असे उपद्रव संभवतात. 

या तीन प्रकारांव्यतिरिक्त जठराग्नीची आणखी एक स्थिती संभवते ती समाग्नीची होय व हीच स्थिती वरील तिन्हींपेक्षा श्रेष्ठ होय. कारण या समाग्नी असलेल्या व्यक्तीने योग्य काळी व योग्य प्रमाणात सेवन केलेले अन्न चांगले पचते. तीनही दोषांचे साम्य असणाऱ्या व्यक्तींचीच अशी स्थिती संभवते. ‘दोषानभिपन्न’ असे ह्या समाग्नीला दुसरे शास्त्रीय नाव असून वर सांगितलेल्या तीन प्रकारच्या अग्नींना ‘विक्रियापन्न’ असे म्हटले आहे. 

शरीरस्थ अग्नीला फुंकर घालून नित्य अस्तित्वात ठेवण्याचे कार्य प्राण, अपान आणि समान हे तीन वायू देहात करीत असतात. प्राण आणि अपान हे जठराग्नीला फुंकर घालण्याचे म्हणजे धमनाचे (फुंकणीचे) कार्य करीत असतात व समान वायू त्याला चालू ठेवतो. मात्र, हे तीनही वायू स्वस्थानी असून जर अविकृत म्हणजे दूषित झालेले नसतील तरच त्यांचे कार्य व्यवस्थित घडते. 

 

प्राणवायूचे कार्य मुखमार्गाने अन्नाचा आत प्रवेश करविणे अशा स्वरूपाचे असून अपान वायू संपूर्ण पचन झालेल्या अन्नातील मलभागाला शरीराबाहेर घालविण्याचे कार्य करीत असतो. समान वायू हा प्राणवायूने प्रविष्ट केलेल्या अन्नाचे कोठ्यात ग्रहण, नंतर त्याचे पचन, विवेचन म्हणजे त्यातील ग्राह्य आणि त्याज्य अर्थातच सारभूत आणि किट्ट किंवा मलभूत अंशांचे पृथक्करण करून सारभूत अंशांना योग्य अशा स्थानी शरीरात पोहोचविणे आणि मलभूत अंशाला बाहेर टाकण्यासाठी मलमार्गाकडे पाठविण्याचे कार्य करीत असतो. [⟶ दोषधातुमलविज्ञान ]. 

एकांत हितकारक आहारद्रव्ये : जी द्रव्ये शारीर घटकांशी सहज समरस होतात ती आहारद्रव्ये एकांत ( निश्चित ) हितकारी होत. अशा द्रव्यांचे नित्यसेवनही बाधक होत नाही. पाणी, तूप, दूध व भात ही अशी द्रव्ये होत. याच्या उलट अग्नी गुणाची, क्षार किंवा विषे ही एकांत अहितकर द्रव्ये म्हटली जातील. उदा., विष ( काही द्रव्ये परस्परमिश्रणानंतर विषतुल्य परिणाम करतात. उदा., समभाग तूप आणि मध ). सगळीच द्रव्ये सर्वांना एकांत म्हणजे एकसारखी किंवा नित्य वापरण्याने हितावह असत नाहीत. उदा., जी द्रव्ये वातप्रकृती मानवांना हितावह ती पित्तप्रकृतीच्या लोकांना हितावह नसून अहितकारी होतात उदा. लसूण. या दृष्टीने शास्त्र-कारांनी सर्वसाधारण हितावह असा आहारद्रव्यांचा निर्देश केला आहे. 

तांबड्या साळी, साठे साळी इ. साळींचे प्रकार गहू, जोंधळा, बाजरी, जव ही एकदल किंवा शूक धान्ये मूग, मसूर, हरभरा, तूर इ. द्विदल धान्ये मेथी, चाकवत, गिलकी, भेंडी, पडवळ इ. भाज्या तीळ, खोबरे, जवस यांसारखी तैलद्रव्ये बकरी, हरीण, डुक्कर यांसारख्या पशूंचे व कोंबडा, लावा, तित्तिरादी पक्ष्यांचे मांस गायीचे दूध, तूप इ. स्निग्ध पदार्थ लवण वर्गातील सैंधव आणि अम्ल वर्गातील डाळिंब, आवळे यांसारखी फळे ही प्रशस्त ( आरोग्यदायक ) होत. 

रात्री तूप व मधातून त्रिफळाचूर्ण सेवन करणे नेत्राच्या आरोग्याला हितावह आहे.

  

संयोगाने विषासारखा परिणाम करणारी द्रव्ये कोहळा, आंबट फळे, लवण, कुळीथ, पेंड, दही, तेल, जलचर प्राण्यांचे मांस, तांदळाचे पीठ, वाळविलेल्या कोरड्या भाज्या, शेळी व मेंढीचे मांस, मद्य, जांभूळ, चिलीचिम नावाचा मासा, घोरपड व डुक्कर यांचे मांस यांतील कोणतेही एक, दोन वा अधिक पदार्थ परस्पर मिश्र करून किंवा दुधाशी खाऊ नयेत. 

आहार समयी पावित्र्य : स्वयंपाक व भोजनाची जागा एकांत व निवांत असावी स्वच्छ असावी. स्वयंपाकाची तसेच जेवणासाठी आणि वाढण्यासाठी वापरावयाची भांडी अंतर्बाह्य स्वच्छ असावीत. स्वयंपाक करणारे व वाढणारे स्त्री-पुरुष नम्रतेने वर्तन करणारे कार्यकुशल, पवित्र आचार-विचारांचे, प्रेमळ आणि स्वच्छ राहणीचे असावेत. जेवणाऱ्यासाठी आणि त्याचबरोबर भोजनाचे ताट अथवा पान ठेवण्यासाठी उंच आसन किंवा पाट वगैरे असावे. 

आहारद्रव्य संस्कार : आहार रुचिकर आणि पचन सुलभ होण्याच्या दृष्टीने त्या त्या द्रव्याला अनुसरून भाजणे, उकळणे, शिजविणे, धुणे इतर सुगंधी व पाचक द्रव्याचे मिश्रण करणे इ. संस्कार करावे लागतात. 

आहारासाठी जो पदार्थ घ्यावयाचा त्याचा आहारात प्रत्यक्ष उपयोग करण्यापूर्वी संस्कार दृष्टीने अग्नीशी जितका घनिष्ट संबंध येईल तितका तो पदार्थ पचनसुलभ होतो. भाकरी, पोळी, फुलके यांना तवा, रानशेणीचा निखारा किंवा कोळशाच्या निखाऱ्यावर भाजल्याने ते पचनास अधिकाधिक हलके होतात परंतु उकडून वाफेवर शिजवलेले मोदक इ. पदार्थ किंवा उकडलेले व शिजविलेले कंद जड होतात यावरून ही कल्पना स्पष्ट होते. अग्निसंस्काराशिवाय आणखीही काही निराळे संस्कार खाद्यपेय पदार्थांवर करून आपण वापरीत असतो. परिणामाच्या दृष्टीने त्यांची काही उदाहरणे अशी ः (१) तांदूळ चांगले धुवून त्यात योग्य तेवढे पाणी घालून शिजविले व शिजताना येणारे पाणी काढून घेतले की तांदळाचा गुरू गुण जाऊन ते लघू होतात. (२) दही शोथ ( सूज ) उत्पन्न करणारे असताही ते सायीसहित घुसळून घेतल्यास सूजनाशक होते. हा मंथन संस्काराचा परिणाम. (३) वाळा, चंदन अथवा सुगंधी फुलांनी सुगंधित केलेले पाणी अगदी थोड्या प्रमाणात सेवन करूनही आल्हाद देते व तहान शमविते, हा सुगंधी द्रव्यांचा संस्कार होय. (४) पाडास आलेला आंबा गवत किंवा धान्यराशीत ठेवून योग्य कालावधीपर्यंत झाकल्याने तो पक्व, मृदू, मधुर आणि रसाळ होतो. हा गवत आणि धान्याचा संस्कार तसाच झाडावरही कालांतराने आंबा पक्व आणि मधुर होतो हा कालसंस्कार.(५) लोखंडाच्या पात्रात पाणी किंवा दूध ठेवून सेवन करणे पांडुरोगात हितावह होतेे, हा पात्र संस्कार. यांशिवाय फोडणी, तळण, इतर पदार्थांचे मिश्रण इ. अनेक संस्कार करून खाद्यपेयद्रव्ये उपयोगात आणली जातात. कोणत्याही द्रव्यातील प्रतिकूल गुण घालवून त्यात अनुकूल गुण निर्माण करणे हाच संस्काराचा हेतू आणि अर्थ आहे.  


विरुद्धाशन : परस्परविरुद्ध गुणधर्मांचे पदार्थ एकत्र करून खाणे याला विरुद्धाशन म्हणतात. ते अपायकारक असते म्हणून टाळणे इष्ट असते. त्याचे काही प्रकार खाली दिले आहेत. 

संयोग विरुद्ध : गोड व आंबट अथवा थंड व उष्ण गुणधर्मांचे पदार्थ एकत्र मिश्र करून खाणे रोगकारक होते. उदा., फळे व दूध तसेच मासे आणि दूध यांचे मिश्रण खाणे मुळा, लसूण यासारखे पदार्थ खाऊन दूध पिणे, तूप व मधाचे समप्रमाण मिश्रण इ. प्रकार संयोग विरुद्ध होत. असे सेवन घडल्याने षंढता, अंधत्व, विसर्प, कुष्ठ, संग्रहणी इ. विकारांची शयता असते. 

मानविरुद्ध : मध आणि पाणी किंवा मध आणि तूप समप्रमाणात मिश्र करून सेवन करणे तेल, तूप, चरबी इ. स्नेह द्रव्यांतील कोणतीही दोन स्नेहद्रव्ये किंवा मध आणि दोन स्नेह अथवा पाण्याबरोबर विशेषतः अंतरिक्षोदकाबरोबर कोणतेही दोन स्नेह समप्रमाणात मिश्र करून सेवन करणे वर्ज्य सांगितले आहे. 

कर्मविरुद्ध : चातक, मोर, लावा, तितर ह्या पक्ष्यांचे अथवा घोरपडीचे मांस एरंडाच्या किंवा दारूहळदीच्या विस्तवावर किंवा एरंड तेलात शिजवून खाणे, काशाच्या भांड्यात दहा दिवस ठेवलेले शिळे तूप सेवन करणे, मधाचे सेवन उष्ण द्रव्याबरोबर ऊन करून किंवा ग्रीष्म आणि शरद यांसारख्या उष्ण ऋतूत करणे, मांस किंवा आले शिजविलेल्या भांड्यात कोकमाची, तिळाच्या चटणीबरोबर मयाळ भाजी, डुकराच्या चरबीबरोबर बगळ्याचे भाजलेले मांस नारळासह खाणे अथवा भास पक्ष्याचे मांस लोखंडी सळईच्या टोकावर टोचून आणि विस्तवावर भाजून खाणे वर्ज्य सांगितले आहे. 

रस, वीर्य, विपाक विरुद्ध : मधुर आणि अम्ल हे दोन रस एकत्र मिश्र करून सेवन करणे रस आणि वीर्य या दोन्ही दृष्टीने विरुद्ध होते. मधुर आणि लवण किंवा मधुर आणि तिखट ह्या रसांचे पदार्थ एकत्र खाणे रस, वीर्य व विपाक ह्या तीनही दृष्टीने विरुद्ध होते मधुर आणि कडू हे मिश्रण रस व विपाक दृष्टीने विरुद्ध, मधुर आणि तुरट किंवा अम्ल आणि लवण हे रस दृष्ट्या, अम्ल आणि तिखट हे रस विपाक दृष्ट्या, आंबट आणि कडू किंवा अम्ल आणि तुरट हे रस, वीर्य, विपाक ह्या तीनही दृष्टीने, लवण व तिखट हे रस आणि विपाकाच्या दृष्टीने, लवण आणि कडू किंवा लवण आणि तुरट हे सुद्धा रस, वीर्य, विपाक अशा तीनही दृष्टीने, तिखट आणि कडू हे रस व वीर्याच्या आणि तिखट- तुरट किंवा कडू -तुरट हे मिश्रण रस दृष्ट्या विरुद्ध होते. 

स्वतःच्या मनावर ताबा नसणारा मनुष्य अशा कोणत्याही प्रकारे मिश्र आहार सेवन करील, तर शास्त्रीय दृष्ट्या विरुद्ध व परिणामी एखादा रोग, एका किंवा अनेक इंद्रियांच्या कार्यशक्तीचा नाश किंबहुना मृत्यूलाही तो कारणीभूत ठरू शकतो. 

रोगोत्पत्तीचे आणखी एक कारण : सेवन केलेले जे द्रव्य शरीरात पोहोचून दोष प्रकोप करील परंतु त्या प्रकुपित दोषांना शरीरातून ऊर्ध्व किंवा अधोमार्गाने बाहेर घालविणार नाही, तर असे ते द्रव्यही रोगोत्पादक होऊ शकेल. उदा., वांती व्हावी ह्या उद्देशाने गेळफळ किंवा विरेचनाकरिता निशोत्तर ही द्रव्ये दिल्यावर जर वांती किंवा विरेचन झालेच नाही, तर औषधी द्रव्यांचा हीनयोग झाल्यामुळे कुपित दोष आतच राहून निराळाच दुष्परिणाम रोगरूपाने घडल्यावाचून राहणार नाही.  

अशा विरुद्धाशनामुळे रोगोत्पत्ती झाल्यास त्या रोगाचे निरसन करण्यासाठी वमन किंवा विरेचन देणे अथवा शमन औषध द्यावे लागते.केव्हा केव्हा हिताहारशमनानेही उपशम करता येतो. [⟶आतुरचिकिर्त्सो]. 

आहार परिणमन : मऊ पदार्थ खाणे, द्रव पदार्थ पिणे, अर्धद्रव पदार्थ चाटणे व कडक पदार्थ चावून खाणे अशा चार प्रकारच्या आहाराला अनुक्रमे अशित, पीत, लीढ आणि खादित अशा संज्ञा आहेत. हा चतुर्विध आहार जठराग्नीत पोहोचतो, जठराग्नीद्वारे त्यावर पचनसंस्कार होतात, पुढे निर्माण होणाऱ्या रसरक्तादी धातूंचे अपक्व घटक त्यात असतात. नंतर अधिक पचन होऊन क्रमशः त्या धातूंची निर्मिती होत जाऊन शरीर बल वर्णयुक्त होऊन आयुष्यवर्धन होत असते. हे सर्वही होत असता आहाराचा प्रसादभूत म्हणजे शरीरपोषणास आवश्यक असा एक आणि अनावश्यक म्हणून त्याज्य असा मलरूप भाग वेगळा होत असतो. यांपैकी सार भागापासून धातू घटक, ओज, पंचेद्रिय द्रव्ये, शरीरसंधी, बंध आणि पिच्छादी अवयव यांचे पोषक घटक होतात आणि किट्ट किंवा मलरूप भागापासून स्वेद, मूत्र, पुरीष ( विष्ठा ), मलरूप वात, पित्त, कफ कान, डोळे, नाक, तोंड, केसांची मुळे व जननेंद्रिय यांचा मळ, डोयाचे केस, श्मश्रू म्हणजे दाढी व चेहऱ्यावरील केस आणि लोम म्हणजे त्वचेवरील सूक्ष्म लव तसेच नखे इ. वाढतात, अनावश्यक मलांना त्या त्या इंद्रियांद्वारे बाहेर टाकले जाते. हे सर्वही प्रसादरूप आणि किट्ट किंवा मलस्वरूप घटक वय आणि शरीराच्या वाढीबरोबर योग्य प्रमाणात देहात राहून सर्व धातूंचे साम्य राखले जाते. याचा सरळ अर्थ असा की, योग्य अशा चतुर्विध आहारामुळेच शारीरस्वास्थ्य टिकते आणि आहाराच्या अयोग्य सेवन प्रकारामुळे रोगोत्पत्ती होते. 

आहार सेवन विशेष विधी : (१) भोजन नित्य ताजे व ऊन असावे. (२) आहारात मधुरादी सहाही रसांचा समावेश ऋतुमानानुसार आणि स्वतःच्या प्रकृतीला अनुसरून त्या त्या रसाच्या न्यूनाधियाने करावा. मधुर रस मुख्य असावा. (३) भोजनास बसण्यापूर्वी घरातील बाल, वृद्ध, गुरुजन, आश्रित माणसे व पाळलेले पशुपक्षी यांना खानपान देऊन तृप्त करावे. (४) अन्न अतिथंड, शिळे, पुन्हा ऊन केलेले नसावे. (५) बाजारात विक्रीस असलेले किंवा अन्नसत्र इ. ठिकाणाचे अन्न सेवन करू नये.(६) भोजन अत्यंत घाईने किंवा फारच संथपणे करू नये. (७) जेवताना सर्व लक्ष जेवणाकडेच असावे. तसे ते नसेल तर अन्न नीट पचत नाही व रोग होतात. (८) जेवणात दही रात्री घेऊ नये. मुगाचे कढण, मध, साखर, आवळकाठी यांसारखे पदार्थ मिश्र करूनच दही सेवन करावे. दह्याचे नित्य सेवन व अधमुरे दही खाणे त्रासदायक व व्याधिकारक आहे. (९) भोजनातील आंबट पदार्थ मातीच्या अथवा काचेच्या पात्रात किंवा दगडी पात्रात घ्यावे. पिण्याचे पाणी व दूध यांसाठी तांब्याचे भांडे वापरणे चांगले.  

पेयद्रव्ये : पाणी : भोजनात दूध, ताक, कढी, सार, फळांचे रस, मांसरस इ. पदार्थ पातळ असतात, त्यामुळे पाणी कमी प्यावे किंवा मुळीच न घेतले तरी भागू शकेल परंतु हवेतील उष्णता, खाद्यपेय पदार्थांचा तिखट-पणा, रुक्ष किंवा नावडते पदार्थ खाताना पाणी अधिक घ्यावेच लागते. तथापि, एकंदरीत जेवतानाच थोडे थोडे पाणी मधूनमधून जरूरीप्रमाणे पिणे हितावह असते. जेवणाच्या आधी पाणी पिणे कृशता आणणारे असते, तर जेवणाच्या शेवटी पाणी पिणे स्थूलता वाढविते, म्हणून प्रकृती व काळाचा विचार करून पाणी गरजेनुसार वर सांगितल्याप्रमाणे जेवण चालू असताच घेणे बरे. त्या योगे शरीर सम राहते. पावसाळ्यासारख्या दिवसांत अथवा पाणी गढूळ, दूषित असेल तर ते खूप उकळून, गाळून, थंड करून घेणे चांगले. मिळेल तर नारळाचे पाणी घेणे चांगले ( अधिक विस्तार पुढे ‘ अनुपान ’ आणि ‘ जनपदोध्वंस ’ या प्रकरणांत आहे ). पाणी हे जीवन असल्यामुळे कोणत्याही परिस्थितीत ते संपूर्ण बंद करणे श्रेयस्कर नसते, म्हणून विशिष्ट प्रसंगी योग्य संस्कारयुक्त असे पाणी घ्यावे. 

दूध : गाय, शेळी अथवा म्हैस ह्या तिन्हीं पैकीच कोणत्या तरी प्राण्याचे दूध सर्वसामान्यपणे वापरण्यात येते. यांशिवाय मेंढी, घोडी, गाढवी, सांडणी व हत्तीणीच्या दुधाचेही गुणधर्म शास्त्रात वर्णिले आहेत, परंतु त्यांचा उपयोग अगदी अपवाद स्वरूपात किंवा औषधी स्वरूपातच केला जातो. 


सकाळचे दूध कफकर, पचायला जड, अवष्टंभक आणि थंड असते. याचे कारण संपूर्ण रात्रीचे शीत असे सोमगुण त्यात वाढतात, शिवाय गुरांना व्यायामही नसतो. ती स्वस्थ बसून किंवा उभ्यानेही आराम घेत असतात हेच होय. परंतु संपूर्ण दिवसभर सूर्यप्रकाश मिळतो, रानाची मोकळी हवा मिळते, चरताना ताजे खाद्य मिळते व रानात हिंडण्याच्या निमित्ताने व्यायामही घडतो यामुळे अपराण्ह काळी म्हणजे तिन्ही सांजाच्या वेळी काढलेले दूध हे वाताचे अनुलोमक, थकवा घालविणारे आणि डोळ्यांना हितावह होते. त्यातल्या त्यात धारोष्ण दूध हे अमृतोपम असते. सेवनीय म्हणून ते अधिक चांगले मानले जाते. दूध पुष्कळसे उकळून आटवून घेणे हे पचनास जड व थंड असते. म्हणून ज्यांची पचनक्रिया चांगली आहे त्यांच्या देहाची ते पुष्टी करते. 

सामान्यतः गायीचे दूध इतर सर्व प्राण्यांच्या दुधापेक्षा श्रेष्ठ व शक्ति-वर्धक आहे. बकरीचेही दूध तसेच असून क्षयरोग्यांना ते विशेष हितावह असते. याचे कारण बकऱ्यांचा देह लहान, त्यांचे खाणे कडू, तिखट इ. सर्व रसांच्या वनस्पतींचे असते त्या पाणी कमी पितात आणि चरताना हिंडण्याचा, उड्या मारण्याचा व्यायामही त्यांना भरपूर घडत असतो हे होय. बकरीचे दूध सर्व व्याधिनाशक असते अशी त्याची प्रशंसा आहे. म्हशीचे दूध गाय आणि शेळी या दोघांच्याही दुधाच्या सर्वतोपरी उलट गुणधर्मांचे असते. [⟶पथ्यापथ्य]. 

ताक : दह्यात अर्धे पाणी मिसळून घुसळल्यावर आलेले लोणी काढून घेतलेले असे फार घट्ट किंवा पातळ नसलेले, मधुर, अम्ल व तुरट  रसाचे ताक असावे. लोणी मुळीच न काढलेले, अर्धवट लोणी काढलेले आणि संपूर्ण लोणी काढलेले असे ताकाचे तीन प्रकार संभवतात. तीनही रसयुक्त ताक सर्व प्रकृतीत हितावह असते. 

ताक सेवनाचे नियम : (१) थंडीचे दिवस व अग्निमांद्य असता ताक अवश्य घ्यावे. (२) वात प्रकृतीच्या लोकांनी आंबट ताक सैंधव घालून घ्यावे. (३) पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी ते साखर घालून घ्यावे. (४) कफ प्रकृतीच्या लोकांनी सुंठ, मिरे, पिंपळीपूड घालून घ्यावे. (५) परंतु अशा मिश्रणाचे ताक उन्हाळ्यात घेऊ नये. (६) ताक फार घट्ट किंवा अगदीच पातळ असू नये.(७) दाह वाटत असता ताक घेणे योग्य नाही.  

अनुपान : खाद्यपदार्थाबरोबर अथवा ते खाल्यानंतर त्या खाद्य-पदार्थाचे परमाणू विरळ व्हावेत, मऊ व्हावेत व सहज पचावेत म्हणून जो द्रव पदार्थ सेवन करावयाचा त्याला अनुपान असे म्हणतात. उदा., (१) जव, गहू इत्यादींपासून बनविलेले व विदाही पदार्थ खाताना थंड पाणी, (२) पिष्टमय व दुर्जर पदार्थांना ऊन पाणी, (३) साठे साळीसाठी दूध, (४) मांसयुक्त पदार्थांना मद्य, (५) स्थूल माणसांनी मध, पाणी सेवन करणे ही सर्व अनुपाने होत. परंतु गवई, वक्ते, घोकून पाठांतर करणारे विद्यार्थी यांनी ते ते कार्य चालू असता, संपल्याबरोबर व जेवणानंतर पाणी पिऊ नये. जेवणानंतर घेतलेले पाणी आहारातील स्नेह नष्ट करून रोगोत्पत्तीस कारणीभूत होते. अशा लोकांनी मधुर व स्निग्ध द्रव्यांनी सिद्ध केलेले कोमट दूध घेणे हितावह असते. माठातील पाणी अथवा बर्फयुक्त खाद्यपेय पदार्थही अग्निनाश करून कफाच्या विकृतीला पोषक होत असल्याने शयतो टाळावे. 

अपवाद : इतके सगळे असले तरी ज्यांचे नैसर्गिक बळ चांगले आहे, जे सपाटून कामही करतात, ज्यांचा जठराग्नी वेळी-अवेळी व जाडे भरडेही अन्न सहज पचविण्याइतका प्रखर आहे तसेच ज्यांचे पोट मोठे आहे अशा लोकांनी खानपानाचे हे नियम क्वचित मोडले तरी त्यांच्या स्वास्थ्याला ते बाधक होत नाहीत. [⟶ आहार व आहारशास्त्र आहार व औषधि]. 

शरीर प्रसाधन व संरक्षण : प्रसाधन शब्दाचा अर्थ शृंगारणे असा आहे. स्वतःच्या मनाच्या प्रसन्नतेसाठी आणि संबंधित जनांच्याही मनात चांगली भावना उत्पन्न व्हावी, तिरस्कार उत्पन्न होऊ नये या दृष्टीने वस्त्रालंकारादींनी शरीर सुशोभित करावयाचे असते. स्वास्थ्याशीही त्याचा घनिष्ठ संबंध आहे. म्हणून त्याचे काही प्रकार शास्त्रात त्यापासून होणाऱ्या लाभासह वर्णिले आहेत. त्याचप्रमाणे घरात व घराबाहेरही शरीर सुरक्षित राहावे म्हणूनही काही प्रसाधन करावयाचे असते. यातील काही प्रकारांचे वर्णन थोडयात खाली दिले आहे. 

वस्त्रधारण : रक्षोघ्न म्हणून वस्त्राचा सर्वप्रथम गुण सुश्रुताने वर्णिला आहे. त्याचा अर्थ सूक्ष्मजीव सृष्टीचे घातक आक्रमण त्याचप्रमाणे भूतप्रेतादी पीडा न व्हावी हा गुण वस्त्रांनी शरीर झाकण्यात आहे. ही वस्त्रे नित्य स्वच्छ, त्या त्या ऋतूच्या हवामानाचे दुष्परिणाम टाळणारी, सभ्यतेला साजेशी असावीत. त्यात भडकपणा नसावा आणि गरजेपेक्षा ती शरीरावर अधिक वापरूही नयेत, असे करण्यात मनाची प्रसन्नता राहून वर उल्लेखिलेले उद्देश साधतात. [⟶ वस्त्रे ]. 

गंध व पुष्पमाला धारण : चंदन, केशर, कस्तुरी इ. सुगंधित असे गंध कपाळी लावणे तसेच अत्तर इ. सुगंधी पदार्थ, सुगंधी पुष्पमाला हुंगण्या-साठी पुष्पांचे गुच्छ धारण करणे, आयुष्याला हितकर, तुष्टी व पुष्टिदायक, इतरांच्या मनात आदर निर्माण व्हावा, जंतूंचा संसर्ग बाधू नये या दृष्टीने हितावह असते आणि शरीर व मनाची अवकळा घालविते.  

रत्ने व अलंकार धारण : अनुकूल परिस्थिती असेल त्या प्रमाणात शरीरावर हिरे, माणिक, मोती इ. रत्ने आणि सोने, चांदी व तांबे यांपैकी कोणत्या तरी धातूंचे अलंकार अंगावर धारण करणे हे सुद्धा शुभ, जंतुनाशक, मनाला प्रसन्नता देणारे, प्रीतिसंपादनास पोषक व ओजोवर्धक आहे. [⟶ जडजवाहिर रत्ने ]. 

नख व केशप्रसाधन : नखे आणि केस सामान्यतः पाच दिवसांनी कापून स्वच्छ ठेवावीत. स्त्रियांनी केसाची स्वच्छता राखणे, त्यांची निरनिराळ्या प्रकारे आकर्षक रचना करून ते बांधणे व पुष्पमाला-दींनी शृंगारणे आवश्यक आहे, असा अथर्ववेदा त उल्लेख आहे. [⟶ केशभूषा सौंदर्यप्रसाधने ]. 

पादत्राण : कोठेही जाताना पायांना सुखावह असे पादत्राण वापरावे. पादत्राणे वापरण्याने काटे, खडे इ. बोचून त्रास होणे टळते, शिवाय ते डोळ्यांना हितावह पायांना भेगा पडणे, फुटणे व अन्य रोग यांपासून संरक्षण मिळते. पादत्राणाशिवाय वावरणाऱ्याला आरोग्य व आयुष्याची हानी आणि नेत्ररोगाची पीडा होण्याची भीती असते. [⟶ पादत्राणे पादभूषणे ]. 

छत्रधारण : छत्र म्हणजे छत्री. वृष्टी, वायू, धूळ, ऊन्ह यांपासून संरक्षण आणि शरीराचा वर्ण, दृष्टी ओजरक्षण करणारे आहे. [⟶ छत्री].  

दंडधारण : दंड म्हणजे काठी. आपणावर चाल करून येणारी कुत्रा, बैल इ. जनावरे, विंचू , साप इ. सरपटणारे प्राणी तसेच आपला शत्रू यांच्यापासून रक्षण व त्यांचा प्रतिकार करणे थकल्यामुळे किंवा उंचसखल जागेवरून जाताना शरीराचा तोल सांभाळणे म्हातारपणी शरीराला आधार म्हणून काठी हाती असणे उपयुक्त आहे. शिवाय ती हाती असल्याने धैर्य, उत्साह, स्थैर्य व आत्मविश्वास निर्माण होतो. 


शिरस्त्राण : डोयाला संरक्षण म्हणून जे वापरावयाचे ते शिरस्त्राण होय. पागोटे, फेटा, टोपी इ. स्वरूपाचे शिरस्त्राण असते. ऊन्ह, वारा व धूळ यांच्यापासून डोयाचे संरक्षण, शिवाय वरून एखादा पदार्थ पडून आघात होणे अथवा घाण इ. पडून डोयास त्रास होऊ नये म्हणून उपयुक्त. [⟶ शिरस्त्राण ]. 

देवतादी पूजन : देवतांचे पूजन, अतिथींचा अन्नवस्त्रादींनी सन्मान व सत्कार, विद्वानांचे व वृद्धांचे पूजन आणि सन्मान, सत्कार ह्या गोष्टी इहलोकी आयुष्यात यश देणाऱ्या, धनधान्य समृद्धीकर असून मृत्यूनंतर स्वर्गलोकी सद्गती प्राप्त करून देणाऱ्या आहेत असे मानले जाते.  

व्यवसाय : धर्माने ज्याचा निषेध केला नाही, असा व्यवसाय करून उपजीविका करावी. चित्त शांत ठेवावे. नित्य शिकण्याची आवड ठेवून मिळेल तो सद्गुण स्वीकारण्याचा प्रयत्न करावा, म्हणजे सुख व समाधान प्राप्त होते. 

निद्राविचार : स्वास्थ्यासाठी आहाराप्रमाणेच निद्रेचीही आवश्यकता असते. आयुष्यातील सुख-दुःख, पुष्टी, सबलत्व-अबलत्व, पौरुषत्व--नपुंसकत्व, ज्ञान-अज्ञान, जगणे-मरणे ह्या गोष्टी निद्रेच्या आधीन आहेत. 

निद्रा कशी येते ? कफदोष आणि तमोगुण हे निद्राजनक आहेत. शारीर व मानसिक श्रमांनी मन आणि इंद्रिये थकतात आणि क्रमशः आपापले इंद्रियार्थ ( विषय ) इंद्रियाधिष्ठाने व इंद्रिय प्राणवह स्रोतसे यांपासून परावृत्त होऊन स्वस्थानी येतात आणि झोप लागते. 

शय्या : झोपण्यासाठी खाट अथवा पलंगाची उंची गुडघ्याइतकी व रुंदीही पुरेशी तसेच त्यांवर पुरेशी लांब, रुंद व मऊ गादी, स्वच्छ चादर, उशी आणि पांघरण्यासाठी ऋतुमानाला अनुसरून सुती, रेशमी वा लोकरी चादर, शाल, कांबळे इ. असावे. 

खाट किंवा पलंग वात प्रकृतीसाठी बेलाच्या, पित्त प्रकृतीसाठी वडाच्या आणि कफ प्रकृतीसाठी टेंभुर्णी किंवा बिब्याच्या लाकडांनी बनविणे चांगले. झोपण्याची जागा एकांत, पुरेशा हवा-प्रकाशाने युक्त, स्वच्छ आणि समपातळीची असावी. झोपताना पूर्व किंवा दक्षिण दिशेला डोके असावे. गुरुजन किंवा वडील माणसांकडे पाय करून झोपू नये व झोपताना देव चिंतन करावे, वाईट गोष्टींचे चिंतन करू  नये. 

निद्राप्रमाण : सामान्यतः सर्वसाधारण आणि स्वस्थ प्रकृतीच्या लोकांना यामद्वय म्हणजे सहा ते आठ तास झोप आवश्यक असते. बाल, वृद्ध, अधिक कष्टाची कामे करणारे आणि रोगी यांना यापेक्षा अधिक झोपेची आवश्यकता असते. स्वस्थ प्रकृतीच्या लोकांनी झोप रात्रीच घ्यावी. इतरांनी रात्री तशीच दिवसाही झोप घेण्यास अडचण नाही. अतिनिद्रा किंवा जागरण वर्ज्य करून झोप बेताचीच घ्यावी अशी शास्त्राज्ञा आहे.  

दिवसा झोप : स्वस्थांनी दिवसा झोप घेतल्यास कफ व पित्त हे दोष वाढतात परंतु जागरण झाले असल्यास दुसऱ्या दिवशी जागरणाच्या काळाच्या निम्मे इतका वेळ जेवणापूर्वीच दिवसा झोप घेतल्यास त्रास होत नाही. ग्रीष्म ऋतू म्हणजे उन्हाळा असता दिवसा झोप घेणे बाधत नाही. विशेषतः अशी झोपसुद्धा पडून न घेता बसून घ्यावी. गायक, अध्ययन करणारे, मद्यपी, ओझी वाहणारे किंवा अधिक कष्टाची कामे करणारे, पायी प्रवास करणारे, स्त्री सेवनामुळे थकलेले, कृश झालेले असताना तसेच क्रोध, शोक, भीती यांमुळे मानसिक ग्लानी आली असल्यास दिवसा झोप घेणे बाधत नाही. स्वस्थांनी तर रात्री जागरणही करू नये. कारण त्या जागरणाने शरीरात रुक्षता वाढते. वर सांगितल्या-प्रमाणे बसून झोप घेणे याला आसीन प्रचलायित म्हणतात. 

निद्रानाशकर आहार-विहार : वमन, विरेचन, उपवास ह्या शारीरिक कारणांनी वात वाढल्यामुळे तसेच भीती, चिंता व क्रोध ह्या मानसिक कारणांनी चित्तक्षोभ होऊन निद्रानाश होतो. शय्या सुखावह नसली तरीही झोप येत नाही. सत्त्वगुणाधिय असलेले व योगाभ्यासी लोकांनी तमोगुण जिंकलेला असतो, म्हणून त्यांनाही झोप फारशी लागत नाही तरी सुद्धा त्यामुळे त्यांना पीडा होत नाही, म्हणून त्यांना निद्रानाश हा विकार आहे असे म्हणता येत नाही. 

सुखनिद्राकर आहार-विहार : दूध, उसाचा रस आणि यांपासून केलेले पदार्थ, मद्य अशा वस्तूंचे सेवन, अभ्यंग, डोयावर तेलमर्दन, कानात तेल घालणे, अंग रगडून घेणे, स्त्रियांचे आलिंगन आणि मनाला प्रसन्नता आणणारे विषय हे झोप आणण्यास मदत करतात.

मांसाहारी लोकांनी निद्रानाश झाल्यास बिळात राहणाऱ्या साळ,घोरपड , ससा, अजगर, साप, उंदीर, मुंगूस अशा प्राण्यांच्या मांसाचा रस किंवा कोंबडा, बदक, मोर, तितर, कबूतर यांसारख्या विष्किर म्हणजे पायांनी उचकटून वेचून खाणाऱ्या पक्ष्यांच्या मांसाचा रस घ्यावा. 

झोप घेणे व जागरण करणे ह्यांस अपवाद : दिवसा वा रात्री झोप घेणे हे ज्यांनी आत्मसात केले म्हणजे सवयीने पचनी पाडले आहे, त्याचप्रमाणे अनेक कारणास्तव ज्यांना जागरण घडणे अपरिहार्य आहे त्यांनी दिवसा झोप घेतलीच पाहिजे आणि जे दिवसा झोप घेत असतील त्यांनी रात्री जागणे हेच उचित होय. असे केल्याने दिवसा झोपण्याचे वा रात्री जागण्याचे दोष बाधक होत नाहीत. [⟶ झोप]. 


ब्रह्मचर्य : आहार आणि निद्रा यांच्याप्रमाणेच स्वास्थ्याला ब्रह्मचर्य पालन अत्यावश्यक आहे. प्रायः व्यवहारात ब्रह्मचर्य पालन म्हणजे स्त्री- समागमापासून अलिप्त असा केला जातो. तथापि, शास्त्रीय दृष्ट्या सर्व इंद्रियांचा संयम म्हणजे त्या त्या इंद्रियांना आपापले विषय सेवन करण्याच्या अतिरिक्त प्रवृत्तीपासून अलिप्त ठेवणे असा अर्थ आहे व तसा संयम घडल्यावाचून ब्रह्मप्राप्ती होणे म्हणजे आत्मज्ञान होणार नाही. येथे मात्र व्यवहार दृष्ट्या जो स्त्रीसमागम असा मर्यादित अर्थ आहे त्यासंबंधीच विचार करावयाचा आहे. आहार आणि निद्रा यांप्रमाणेच ब्रह्मचर्याचेसुद्धा युक्तीने पालन झाले म्हणजे शरीराचे बल, वर्ण, सुख आणि दीर्घायुष्य यांचा लाभ होतो. स्त्रीच्या ऋतुकाळातील सोळा दिवसांपैकी पहिले ४ दिवस सोडून आणि काही तिथी व पर्वकालाचे दिवस वर्ज्य करून स्त्रीसमागम करणे हे ब्रह्मचर्यच होय. ब्रह्मचर्यपालन अथवा अब्रह्मचर्य यांचा हाच अर्थ होय. [⟶ ब्रह्मचर्य ]. 

व्यवाय योग्य वय : व्यवाय म्हणजेच स्त्रीसमागम किंवा मैथुनक्रिया. वयाच्या २०—२५ व्या वर्षी पुरुष आणि १६ व्या वर्षानंतर स्त्री मैथुन-क्रियेस योग्य ठरतात आणि ही पात्रता पुरुषाची ७० व्या आणि स्त्रीची ५० व्या वर्षापर्यंत असू शकते.  

व्यवाय विषयक नियम : (१) हेमंत व शिशिर ऋतू ह्या चार महिन्यांत स्वस्थ प्रकृतीच्या मानवांचे नैसर्गिक बलही चांगले असते.तेव्हा वाजीकरण योग [⟶ वयःस्थापन वाजीकरण ] म्हणजे मैथुन-शक्ती वाढविणाऱ्या औषधांचे व पौष्टिक आहारांचे सेवन करून यथेष्ट काम सेवन करावे. (२) वसंत आणि शरद ऋतूत तशी स्थिती नसली तरी नैसर्गिक हवामान प्रसन्नतेचे असते. या दृष्टीने ह्या चार महिन्यात व्यवाय ३-३ दिवसांनी करण्यास अडचण नाही. (३) परंतु ग्रीष्म आणि वर्षा ऋतूंचे ५ महिने नैसर्गिक बल तर कमी असतेच परंतु वायुमानही उष्ण असल्यामुळे व्यवाय कर्मात १५-१५ दिवसांचे अंतर ठेवणे उचित असते. (४) शुभ्रवस्त्र परिधान, सुगंधी पदार्थ व माळांचे धारण आणि स्त्री-पुरुषांची मने परस्पर अनुकूल व प्रसन्न असणे इष्ट असते. (५) समागमाच्या दिवशी पुरुषाने दूध, तूप युक्त आहार आणि मधुर व स्निग्ध औषधिसिद्ध दूधतुपाचे सेवन करावे आणि स्त्रीने तेल व उडीद युक्त आहार व उपचार घ्यावेत. (६) निरोगी शरीर प्रकृती : मनाची प्रसन्नता, सुगंधी द्रव्ये, वस्त्रे, माळांचा उपयोग, सुखावह शय्या आणि प्रमाणबद्ध आहार ह्या सर्व गोष्टी मैथुनापूर्वी अनुकूल असणे सुपरिणामकारी असते. (७) प्रत्यक्ष मैथुन क्रियेत स्त्री-पुरुषांनी आपली शरीरे समस्थितीत ठेवावी. (८) भूक, तहान लागली असता, जेवण नुकतेच झाले असता अथवा मल-मूत्रादी वेग आले असता मैथुन-क्रियेस प्रवृत्त होणे इष्ट नाही. (९) व्यवायानंतर स्नान, आटीव किंवा साखरयुक्त दूध, उसाच्या रसाचे पदार्थ, थंड वारा, मांसरस सेवन करणे आणि झोप घेणे ह्या गोष्टी हितावह होतात. [⟶लैंगिक वर्तन लैंगिक शिक्षण ]. 

नपुंसकत्व : प्रिय असलेल्या व आपल्या मनाप्रमाणे वागणाऱ्या स्त्रीशी समागम करण्याचे विचार मनात येतात परंतु जननेंद्रियाच्या शैथिल्यामुळे जो पुरुष स्त्रीसमागम करू शकत नाही, कदाचित समागम घडलाच तर ज्याची श्वासोच्छ्वास क्रिया वाढते, सगळ्या अंगाला घाम सुटतो व ती क्रिया व्यर्थ ठरते आणि ज्याचे शुक्र म्हणजे वीर्य बीजयुक्त नसते तो पुरुष नपुंसक समजावा. ह्या अवस्थेलाच लैब्य असेही शास्त्रीय परिभाषेत म्हटले जाते.  

नपुंसकत्वाचे प्रकार : नपुंसकत्वाचे बरेच प्रकार शास्त्रातून वर्णिले आहेत त्यांपैकी काहींचा उल्लेख उदाहरणासाठी खाली केलेला आहे.

बीजोपघातज क्लैब्य : शुक्र क्षीण व गुणरहित असते म्हणून शोक, चिंता वगैरे मानसिक दोषांमुळे, अतिरिक्त विषय सेवनाने आणि अतिशीत व रुक्ष भोजनामुळे शुक्रात दुष्टी झाली आहे आणि मैथुन सामर्थ्य नष्ट झाले आहे अशा पुरुषाच्या नपुंसकावस्थेला हे नाव आहे. [⟶ वीर्य शुक्राणु ]. 

ध्वजभगसंभव क्लैब्य : हे लैब्य लवणक्षारादी भोजन, अत्यल्पवयी स्त्रीशी गमन, जननेंद्रियावर शस्त्र, दात, नख, काष्ठ इत्यादींचा आघात, वीर्यस्खलन होत असता वीर्याच्या गतीचा अवरोध यामुळे जननेंद्रिय शिथिल झाल्याने येते.  

जरासंभव क्लैब्य : वृद्धावस्थेस पोचलेल्या व्यक्तीचे सप्तधातू क्षीण होत जाऊन बल, वीर्य व इंद्रियेही दुर्बल झाल्याने हा प्रकार संभवतो. 

शुक्रक्षयसंभव क्लैब्य : शोक, क्रोध, भय, ईर्षा इ. विकारांमुळे, रुक्ष आणि न मानवणारा आहार सेवन केल्याने व अति स्त्रीसमागमामुळे क्रमशः रसादी धातू क्षीण होत होत अंगी शुक्राचाही क्षय झाल्याने हा प्रकार संभवतो. 

याशिवाय द्विरेता, पवनेंद्रिय इ. प्रकार चरकाने व आसेय, सौगंधिक इ. प्रकार सुश्रुताने वर्णन करून त्यांची लक्षणेही सांगितली आहेत. 

मानस क्लैब्य : स्त्रीसमागमाची प्रबल इच्छा असूनही स्त्रीकडून अनुकूल असे हावभाव व साथ न घडली किंवा स्त्री नावडती वा द्वेष्टी असली तर मनोभंग होऊन लैब्य येते, तोही एक विशिष्ट असा नपुंसक प्रकार आहे. [⟶ शरीर व मन ]. 

नपुंसकतेवर सामान्य उपचार : मनाला प्रिय असे खानपान, प्रिय गोष्टींचे स्मरण, प्रिय वस्तूंचा स्पर्श, नवयौवना प्रिय स्त्रीचा सहवास, तांबूल सेवन, मद्य-अत्तरे-पुष्पमाला धारण, मनोहर उद्यानात संचार, मनाला त्रास न होऊ देणे, मधुर रसात्मक स्निग्ध व दुधातुपाचे सिद्ध योग, वृष्यवटिका इ. आणि शास्त्रोक्त विधीने रसायन प्रयोग करावे. 

वृष्यय योग : मधुर, स्निग्ध, जीवनशक्तीला हितावह, पौष्टिक, पचायला हलके आणि मनाला प्रसन्नकर व हर्षोत्पादक द्रव्यसेवन आणि अशाच प्रसंगांचे आयोजन ह्या सर्व प्रक्रियांना ‘ वृष्य ’ म्हटले आहे. 

वृद्धापकाळ, चिंता, परिश्रम, लंघन, अतिस्त्रीसेवन, भीती, शोक इत्यादींमुळे ज्यांचे शुक्र क्षीण झाले आहे, अशांच्या शरीरमनोबल-वृद्धीला वृष्य योग उपयुक्त होत. परंतु मनावर ताबा न ठेवू शकणारे, आळशी, व्यसनी, दरिद्री अशा व्यक्तींना यथायोग्य वृष्य योग सेवन शय होत नाही आणि मानसिक दोषांमुळे त्यांचा योग्य तो परिणामही होत नाही. शुक्राची उत्पत्ती व पुष्टी करून संबंधित अवयवांना पर्याप्त बल प्राप्त व्हावे म्हणूनच वृष्य योग सेवन करावयाचे असतात. [⟶ वंध्यत्व ]. 


ऋतुचर्या : हवामानानुसार संपूर्ण वर्षाचे प्रत्येकी दोन महिन्यांप्रमाणे सहा विभाग संभवितात. त्या प्रत्येक विभागाला ऋतू म्हटले आहे.  

ऋतूंची गणना व नावे : (१) शिशिर ( माघ-फाल्गुन ), (२) वसंत ( चैत्र-वैशाख ), (३) ग्रीष्म ( ज्येष्ठ-आषाढ ), (४) वर्षा ( श्रावण–भाद्रपद ), (५) शरद ( आश्विन-कार्तिक ) व (६) हेमंत ऋतू ( मार्गशीर्ष–पौष ). यात वसंत-ग्रीष्म ( उन्हाळा ), वर्षा-शरद ( पावसाळा ) आणि हेमंत-शिशिर ( हिवाळा ) असे तीन काळ प्रामुख्याने अनुभवास येतात. 

गुणरूपाने भेद : शिशिर, वसंत आणि ग्रीष्म ह्या ऋतूंत सूर्य उत्तर दिशेकडे मार्गक्रमण करीत असतो. किरणांच्या प्रखरतेने वायू अत्यंत तीक्ष्ण, उष्ण आणि रुक्ष स्वभावी होतो. ह्यामुळे ह्या कालखंडात मनुष्याचे प्रतिदिनी बलहरण होत असते. म्हणून या काळाला आदानकाल म्हटले आहे. ह्या सहा महिन्यांचा कालखंड म्हणजे ‘ उत्तरायण ’ होय. 

वर्षा, शरद, हेमंत हा सहा महिन्यांचा कालखंड ‘ दक्षिणायन ’ होय. ह्या काळात सूर्याची गती दक्षिणेकडे वळते व त्याच्या किरणांची प्रखरताही कमी भासते. चंद्राचे सौम्य भाव वाढतात मेघवृष्टीने व थंड वाऱ्यांनी पृथ्वीचा पृष्ठभाग शांत होतो आणि ह्यापूर्वी कमी झालेली शक्ती जणू प्रतिदिनी परत मिळते. म्हणून याला ‘ विसर्गकाल ’ म्हटले आहे. 

पुढील भाग पहाण्यासाठी येथे क्लिक करा

Close Menu
Skip to content