तंत्रिका तंत्र : (मज्जासंस्था). बाह्य परिसरात व शरीराच्या विविध भागांत होणाऱ्या बदलांमुळे ज्या संवेदना उत्पन्न होतात त्यांचा समन्वय करून योग्य त्या शारीरिक क्रिया घडवून आणणे व अशा क्रियांवर नियंत्रण ठेवणे, हे कार्य करणाऱ्या शरीरातील यंत्रणेला तंत्रिका तंत्र म्हणतात. शरीराचे अखंडत्व, स्वास्थ्य आणि मूळ स्थिती टिकविण्याचा त्यामागे हेतू असतो. तंत्रिका तंत्रातील कोशिका (पेशी) विशिष्ट कार्यास योग्य अशाच असतात.

सर्व सजीवांमध्ये परिसरातील बदलाला योग्य अशी शारीरिक प्रतिक्रिया घडवून आणण्याची तरतूद असते. उदा., अती उष्णता टाळण्याचा प्रयत्न प्रत्येक प्राणी करतो, कारण तीमुळे शरीराची हानी होण्याचा संभव असतो. या सर्व प्रतिक्रियांचा हेतू स्वतःचे आणि त्या योगे प्रजातीचे अस्तित्व टिकविण्याचा असतो. ⇨ अमीबा किंवा ⇨ पॅरामिशियम  यासारख्या एक कोशिकीय (एकाच कोशिकेच्या बनलेल्या) प्राण्यांत परिसरानुवर्ती बदल घडवून आणणारी स्वतंत्र यंत्रणा नसते. परंतु या प्राण्यांच्या जीवद्रव्यातच (कोशिकेतील जीवनावश्यक जटिल द्रव्यातच) संवेदनक्षमता हा गुणधर्म असतो. बहुकोशिकीय वजटिल प्राणिशरीराकरिता निरनिराळ्या शरीरभागांचे सहकार्य अशा प्रतिक्रियांकरिता जरूर असल्यामुळे उद्दीपक आणि अनुक्रिया यांमध्ये नियंत्रक असणे जरूर झाले. बहुकोशिकीय प्राण्यामध्ये या नियंत्रणाकरिता दोन स्वतंत्र यंत्रणा असतात : (१) अंतःस्रावी ग्रंथी  व (२) तंत्रिकाजन्य यंत्रणा. प्राणिसृष्टीमध्ये जसजसा क्रमविकास (उत्क्रांती) होत गेली तसतशी तंत्रिकाजन्य यंत्रणेच्या रचनेतही वाढ होत गेली. पृष्ठवंशी (पाठीचा कणा असलेल्या) व सस्तन प्राण्यांत तिचे प्रगत व स्वतंत्र स्वरूपच बनले. ज्या प्राण्यांमध्ये स्वतंत्र तंत्रिका तंत्र असते त्या प्राण्यांचे असे तंत्र नसलेल्या प्राण्यांपेक्षा अधिक जटिल वर्तन होऊ शकते. अगदी कनिष्ठ प्राण्यात अत्यंत साधी रचना असलेल्या या तंत्राची क्रमविकासाबरोबर गुंतागुंत वाढत जाऊन ते अत्यंत क्लिष्ट व घोटाळ्याचे बनले. अनेक पिढ्यांमध्ये लाखो वर्षे होत गेलेला क्रमविकास या रचना बदलास कारणीभूत असल्यामुळे तंत्रिका तंत्र समजण्याकरिता या क्रमविकासाची थोडक्यात माहिती असणे आवश्यक आहे.

क्रमविकास : प्राणिशरीरात तंत्रिका कोशिका कशी उत्पन्न झाली, याविषयी अनेक सिद्धांत मांडले गेले आहेत. सुरुवातीच्या एका सिद्धांतानुसार अगदी साध्या तंत्रिका चापाचे (ज्यातून तंत्रिका संवेदना वाहून नेली जाते त्या मार्गाचे) अनुक्रमे ग्राहक, संवाहक आणि प्रभावकारक (ज्याच्या द्वारे संवेदनेचे वितरण होऊन स्नायूचे आकुंचन व ग्रंथींचे स्रवण या क्रिया घडवून आणल्या जातात तो तंत्रिकेचा टोकाचा भाग) हे तीनही विभाग एकाच कोशिकेत समाविष्ट झालेले असावेत. या कोशिकेला ‘तंत्रिका-स्नायू’ कोशिका असे संबोधण्यात आले परंतु अशी कोशिका असलेला एकही प्राणी आढळत नसल्यामुळे हा सिद्धांत मान्य झाला नाही. या सिद्धांतापेक्षा अधिक समंत सिद्धांतानुसार प्रभावकारक प्रथम उत्पन्न झाले असावेत. स्पंजामध्ये फक्त प्रभावकारकच आढळतात. त्यांच्या छिद्रांतून पाणी आत शिरते व बाहेर पडते. या छिद्रांभोवती स्नायू असून त्यांच्या आकुंचन-प्रसरणामुळे ती लहान मोठी होतात. या स्नायूंची हालचाल कोणतेही ग्राहक व संवाहक नसताना होते म्हणजे फक्त प्रभावकारकच (स्नायू) असतात. त्यापुढची पायरी म्हणजे ग्राहक व प्रभावकारक दोन्ही असणे. त्यानंतर चापाचा मधला दुवा म्हणजे संवाहक तयार झाला असावा. सर्व अपृष्ठवंशी व पृष्ठवंशी प्राण्यांच्या तंत्रिका तंत्राचा ‘तंत्रिका चाप’ हा पायाच असतो, असे म्हणता येईल.

तंत्रिका कोशिकांची उत्पत्ती बाह्यत्वचा किंवा शरीराच्छादनातून झाली असावी. कारण काही कनिष्ठ अपृष्ठवंशी प्राण्यांमध्ये त्या याच ठिकाणी आढळतात. याशिवाय तंत्रिका ऊतकाची (समान रचना व कार्य असलेल्या कोशिकांच्या समूहाची) उत्पत्ती भ्रूणातही बाह्यस्तरापासूनच झालेली आढळते. ज्या मूळ कोशिकेपासून तंत्रिका कोशिका बनते ती कोशिका प्रोटोझोआप्रमाणेच उद्दीपनक्षम आणि संवाहक गुणधर्मयुक्तच असावी. ही पूर्वगामी तंत्रिका कोशिका स्रावोत्पादकही असावी व तिच्यामध्ये असलेले गुणधर्म मूळ तंत्रिका कोशिकेत उतरले असावेत. विशिष्ट गुणधर्म असलेली तंत्रिका कोशिका प्रथम अगदी कनिष्ठ बहुकोशिकीय प्राण्यात तयार झाली असावी.

तंत्रिका कोशिकेविषयी सविस्तर माहिती पुढे दिली आहेच. येथे आवश्यक तेवढीच माहिती दिली आहे. तंत्रिका कोशिकेपासून दोन प्रकारचे प्रवर्ध (वाढी) निघतात : (१) आखूड व शाखायुक्त आणि (२) लांब. आखूड व शाखायुक्त प्रवर्ध कोशिका पिंडाकडे संवेदना वाहून नेतात म्हणून त्यांना अभिवाही प्रवर्ध म्हणतात. लांब प्रवर्ध संवेदना दूर वाहून नेतात म्हणून त्यांना अपवाही प्रवर्ध म्हणतात. अगदी कनिष्ठ प्राण्यामध्ये अभिवहन आणि अपवहन एकाच कोशिकेच्या प्रवर्धाद्वारे न होता त्याकरिता स्वतंत्र कोशिकाच तयार झाल्या. उदा., आंतरगुही (सीलेंटरेट प्राणी). पोरिफेरा या प्राण्यामध्ये अभिवाहक कोशिका परीसरीय बदलामुळे उत्पन्न होणाऱ्या संवेदना मिळताच त्या अपवाहक कोशिकेद्वारे स्नायूंना पोहोचवून योग्य हालचाल घडवून आणतात.


आ. १. अपृष्ठवंशी प्राण्यांतील तंत्रिका तंत्रे : (अ) हायड्रामधील तंत्रिका तंत्र : (१) तंत्रिका जाल (आ) चापट कृमीतील तंत्रिका तंत्र : (१) प्रमस्तिष्क गुच्छिका, (२) अनुदैर्घ्य तंत्रिका रज्जू (इ) संधिपाद प्राण्यातील तंत्रिका तंत्र : (१) पुढचा मेंदू, (२) मधला मेंदू, (३) मागचा मेंदू, (४) तंत्रिका गुच्छिका (ई) ॲनेलिडामधील तंत्रिका तंत्र : (१) प्रमस्तिष्क गुच्छिका, (२) तोंड, (३) ग्रासिकावेष्टित तंत्रिका दुवा, (४) ग्रसिकेखालील गुच्छिका, (५) अभ्युदरीय तंत्रिका रज्जू. (ग्रासिका म्हणजे घसा अभ्युदरीय म्हणजे पोटाकडील).

अपृष्ठवंशी प्राण्यांमध्ये दोन प्रकारची तंत्रिका तंत्रे आढळतात : (१) प्रसृत (पसरलेली) व (२) केंद्रीकृत. यांपैकी प्रसृत प्रकार प्रारंभिक व आदिम (आद्य) स्वरूपाचा आहे. क्रमविकासाबरोबरच केंद्रीकृत प्रकार तयार झाला. 

प्रसृत पद्धती आंतरगृही प्राण्यात उदा., हायड्रात आढळते (आ. १ अ). या प्रकारात तंत्रिका कोशिका प्राण्याच्या सर्व शरीरावर बहुतकरून शरीरकवचालगत विखुरलेल्या असतात. तंत्रिका कोशिकांचे मोठे समूह, ज्यांना मेंदू म्हणता येईल, असे या प्राण्यात नसतात. फारच थोडे छोटे छोटे पुंज असतात व त्यांना तंत्रिका गुच्छिका म्हणतात. कोशिका व त्यांचे प्रवर्ध मिळून एक जाळेच बनलेले असते. कोशिकांमध्येही काही प्रकार उदा., स्रावोत्पादक, संवेदनाग्राही वगैरे असतात.

तंत्रिका तंत्राचा यापुढील क्रमविकास एकायनोडर्माटामध्ये आढळतो. या प्राण्यांच्या तोंडाजवळ ‘तंत्रिका वलय’ असते. बाहूकडे जाणाऱ्या तंत्रिका व कवचाखाली तंत्रिका जाल असते. तंत्रिका वलय आणि त्यापासून विकीर्णित झालेल्या (अरीय रीतीने विभागलेल्या) तंत्रिकांना मिळून केंद्रीय तंत्रिका तंत्र म्हणतात. क्रमविकासाची पुढील पायरी चापट कृमीमध्ये आढळते. या प्राण्यामध्ये द्विपार्श्चिक (मध्यरेषेच्या दोन्ही बांजूस) व सम प्रमाणित तंत्रिका तंत्र असून मेंदूही असतो (आ. १ आ).

पर्णचिपट (प्लॅनेरिया) संघाच्या चापट कृमीमध्ये मेंदू, अनुदैर्ध्य (लांबीच्या देशातील) तंत्रिका रज्जू व परिसरीय तंत्रिका तंत्र असते. या प्राण्यामध्ये संवेदनाग्राहक शरीरभर विखुरलेले असतात. त्यांना डोळे असून ते तंत्रिकांद्वारे मेंदूशी जोडलेले असतात. गोलकृमी, मृदुकाय (मॉलस्क) व संधिपाद (आर्थ्रोपॉड) प्राण्यांची तंत्रिका तंत्रे अधिक प्रगत असतात. त्यांच्यामध्ये केंद्रीकरणावर तसेच मेंदूवर अवलंबून असलेले तंत्रिका तंत्र विकसित झालेले आढळते.

अपृष्ठवंशी प्राण्यांमध्ये सर्वांत अधिक प्रगत झालेले तंत्रिका तंत्र शीर्षपाद (सेफॅलोपॉड) प्राण्यात आढळते. स्क्किड, कटलफिश, ऑक्टोपस, कीटक व कोळी या प्राण्यांचा समावेश या वर्गात होतो. या प्राण्यांमध्ये निरनिराळ्या शारीरिक क्रियांवर मेंदूचे नियंत्रण असते. याशिवाय त्यांच्या मेंदूमध्ये साहचर्य नियंत्रक उच्च केंद्रे असतात. या केंद्रांमुळे दोन पदार्थांच्या वेगळेपणाचे ज्ञान आणि स्मृती यांविषयी त्यांना माहिती मिळते. शीर्षपाद प्राण्यांचे डोळे पुष्कळ प्रगत झालेले असून त्यांचे पृष्ठवंशी प्राण्यांच्या डोळ्यांशी पुष्कळ साम्य असते.

संधिपाद प्राण्यामध्ये मेंदूचे तीन भाग पडलेले दिसतात : (१) पुढचा मेंदू, (२) मधला मेंदू आणि (३) मागचा मेंदू (आ. १ इ). प्रत्येक भागाकडे विशिष्ट शारीरिक कार्ये नियंत्रित करण्याचे काम असते. उदा., शरीराच्या डोळे व इतर संवेदनाग्राहकांकडून येणाऱ्या संवेदनांचे एकत्रीकरण करणे आणि हालचाल ही कार्ये पुढच्या मेंदूमुळे होतात, तर मागच्या मेंदूकडे अन्नग्रहण क्रिया व पचन क्रिया यांवरील नियंत्रणाचे कार्य असते. संधिपाद प्राण्यांच्या अंगावरील केस हे प्रमुख संवेदनाग्राहक असतात. स्पर्श, कंप, जलप्रवाह, ध्वनितरंग इत्यादींमुळे या केसांना संवेदना मिळतात. काही केस रयायनग्राही असतात. त्यामुळे पाण्यातील रसायने व त्यांचा गंध यांविषयी संवेदना मिळतात. नाकतोडा व रातकिडा या प्राण्यांमध्ये ध्वनितरंग संवेदना ग्रहण करणारे इंद्रिय अतिशय संवेदनाशील असते. त्वचा ऊतकापासून बनलेल्या या इंद्रियांच्या कंपनापासून निघणाऱ्या संवेदना मेंदूतील तंत्रिका कोशिकांपर्यंत पोहोचतात.


 आ. २. मधमाशीचे तंत्रिका तंत्रबहुतेक सर्व अपृष्ठवंशी प्राण्यांमध्ये स्रावोत्पादक तंत्रिका कोशिका असतात. कवचधारी प्राणी व संधिपाद प्राणी यांमध्ये अशा प्रकारच्या कोशिका अधिक प्रगत स्वरूपात आढळतात. या विशिष्ट कोशिका हॉर्मोनांच्या [→ हॉर्मोने] उत्पादनाचे कार्य करतात. अपृष्ठवंशी प्राण्यांमध्ये तंत्रिका कोशिकांचे पुंज तयार होतात. प्रथम हे पुंज स्वतंत्र असले, तरी पुढे त्यांपासून तयार झालेल्या दोन साखळ्या उदरभागापर्यंत गेलेल्या आढळतात. या साखळ्यांमधील कोशिका पुंजांचा संपर्क साधणारे बारीक तंतूही असतात. कीटकांच्या शरीरांत तंत्रिका तंत्र अशी संज्ञा वापरता येण्याजोगी रचना आढळते.

विंचू, कोळी व मधमाशी या प्राण्यांमध्ये शिरोभागी दोन भाग असलेला तंत्रिका पुंज असतो. त्याला द्विखंडात्मक मेंदू म्हणता येईल. या मेंदूपासून डोळे, तोंडाच्या भोवतालचे ताठ केस, ओठ येथपर्यंत तंत्रिका तंतू गेलेले असतात व ते या भागाकडून येणाऱ्या संवेदना मेंदूपर्यंत पोहोचवितात. मेंदूमुळे या प्राण्यातील श्वसनक्रिया, रक्तप्रवाह व पचन तंत्र यांवर नियंत्रण ठेवले जाते. मधमाशीमध्ये स्वतंत्र अभिवाही तंत्रिका असतात व त्यांच्या साहाय्याने तिला प्रकाश, गंध, रस, ध्वनी व स्पर्श या संवेदनांची जाणीव होते.

आ. ३. लँप्रीचा मेंदू : (१) प्रमस्तिष्क गोलार्ध, (२) मधला भाग, (३) मध्य मस्तिष्क, ४) निमस्तिष्क, (५) लंबमज्जा, (६) मेरुरज्जू.पृष्ठवंशी प्राण्यांमध्ये तंत्रिका तंत्र पुष्कळच प्रगत झालेले आढळते. या प्राण्यांमध्ये शरीराच्या मध्यरेषेवर पाठीकडच्या बाजूस तंत्रिका ऊतकाचा अक्षच तयार झालेला असतो. या अक्षामध्ये कोशिकायुक्त करड्या रंगाचा भाग बाहेरून व पांढरा तंतुमय भाग आतील बाजूस असतो. हा अक्ष दंडगोलाकार असून आत मध्यभागी जी पोकळी असते तिला मध्य नलिका म्हणतात.

पृष्ठवंशी प्राण्यांची भ्रूणातील वाढ होत असताना पाठीकडील भागात मध्यभागी पृष्ठरज्जू असतो. या पृष्ठरज्जूच्या दोन्ही बाजूंस ज्या कमानी असतात त्यांपासून अंतस्त्यांची (हृदय, मूत्रपिंड, आतडी वगैरे अवयवांची) उत्पत्ती होते. पचन अंतस्त्यांच्या मागे तंत्रिका रज्जू (पुढे जो मेरुरज्जू बनतो) तयार होतो. पृष्ठवंशी प्राण्यातील अगदी कनिष्ठ वर्गातील प्राणी चूषमुखी प्राणी (सिस्टोस्टोमा) असूनही माशापासून मानवापर्यंतच्या तंत्रिका तंत्रातील सर्व भागांची रचना त्यांच्यामध्ये आढळते.

लँप्री या प्राण्यामध्ये तंत्रिका नलिका शरीराच्या लांबीएवढी लांब असते. तीपासून मेरुरज्जू व त्यापासून निघणाऱ्या पृष्ठीय (पाठीकडच्या) व अभ्युदरीय (पोटाकडच्या) तंत्रिका असतात. पुढच्या टोकाकडे नलिकेची भित्ती जाड असून हा भाग नाक, कान, डोळे आणि इतर संवेदनाग्राहकांशी जोडलेला असतो, हाच मेंदू होय. अगदी पुढच्या टोकावर दोन पिशवीसारखे फुगवटे असतात. ते पुढचा मेंदू किंवा प्रमस्तिष्क गोलार्धच होत. या गोलार्धात गंध तंत्रिका येऊन मिळतात. माशामध्ये हा भाग फक्त गंध संवेदना ग्रहणाचेच कार्य करीत असावा. गोलार्ध जोडीच्या मागे जो एकसंध भाग असतो, त्याला मध्यमेंदू म्हणतात. त्याच्या तळभागाशी ⇨ पोष ग्रंथी संलग्न  असते व पृष्ठभागावर ⇨ तृतीय नेत्रपिंड  जोडलेला असतो. मध्यमेंदूच्या मागे पुन्हा दोन फुगवटे असतात, त्यांना दृष्टिखंड म्हणतात. माशांच्या मेंदूतील हा भाग अतिप्रगत असतो. कारण त्यांच्यामध्ये इतर संवेदनांपेक्षा दृष्टि-संवेदना फार महत्त्वाची असते. दृष्टिखंडाच्या मागे पश्चमेंदू असतो. त्यात ‘निमस्तिष्क’ आणि ‘लंबमज्जा’ यांचा समावेश होतो. शरीर संतुलनाचे कार्य निमस्तिष्काकडे असते व तो कानाशी जोडलेला असतो. मेंदूचा जो भाग मेरुरज्जूशी समरस झाल्यासारखा असतो त्याला लंबमज्जा म्हणतात. या भागापासून मस्तिष्क तंत्रिका निघतात. या ठिकाणी विशिष्ट संवेदनांचे ग्रहण होते. त्यांपैकी रुचि-संवेदना महत्त्वाची असते. बहुतेक सर्व माशांमध्ये ही संवेदना फार उपयुक्त असते. मासा फक्त मुखानेच रुचि-संवेदना घेत नसून त्याच्या सबंध शरीरावर पसरलेल्या मस्तिष्क तंत्रिकांच्या द्वारे तो रुचि–संवेदना घेत असतो. लंबमज्जा भागातच श्वसन केंद्र असून श्वसनक्रिया नियंत्रणाचे कार्य माशापासून मानवापर्यंत सर्वच पृष्ठवंशी प्राण्यांमध्ये मेंदूचा हाच भाग करतो.


 कुत्रामासा (डॉगफिश) या शार्क जातीच्या माशाचा मेंदू चूषमुखी प्राण्यांच्या मेंदूपेक्षा मोठा असतो. त्यामध्ये दोन्ही बाजूंस गंधवाही खंड, दोन मस्तिष्क गोलार्ध, दोन दृष्टिखंड, लंबमज्जा आणि खालच्या बाजूस निमस्तिष्क असे वेगवेगळे भाग दिसतात. यांशिवाय दहा मस्तिष्क तंत्रिका असून पृष्ठवंशात (कशेरुक दंडात) चपट्या आकाराचे मेरुपृष्ठ (पुढे मेरुरज्जू नाव मिळालेले) असते. यावरून या प्राण्यात केंद्रीय तंत्रिका तंत्राचे सर्व भाग प्राथमिक स्वरूपात दिसतात.

बेडूक या उभयचर (पाण्यात व जमिनीवरही राहणाऱ्या) प्राण्यातील मेंदूच्या दोन गंधग्राही खंडांचा एकच कंद बनलेला असतो. या प्राण्यात दोन मोठे प्रमस्तिष्क गोलार्ध, दृष्टिखंड, मस्तिष्कसेतू, निमस्तिष्क, मध्यमस्तिष्क हे भाग स्पष्ट दिसतात.

क्रमविकासातील उभयचर प्राण्यांच्या वरचा टप्पा म्हणजे सर्पादि सरीसृप (सरपटणारे) प्राणी होत. या प्राण्यांच्या मेंदूची रचना जवळजवळ मानवी मेंदूसारखी असते. त्यांच्या मेंदूतील निमस्तिष्क बराच वाढलेला असल्यामुळे स्नायूंचा समन्वय आणि ध्वनिसंवेदनेचे ग्रहण अधिक प्रगत स्वरूपात असतात.

पक्ष्यांमध्ये निमस्तिष्क अधिक प्रगत असतो व म्हणून शरीर संतुलन आणि दृष्टिसंवेदना उत्तम असतात. मेंदूचा पुढचा भाग बराच वाढलेला असून जाड तंत्रिका ऊतकाचा गोळाच बनलेला असतो. त्यामध्ये अनेक लहान लहान तंत्रिका कोशिका विखुरलेल्या असतात. हा भाग केवळ गंधग्राही भाग न राहता काही कार्ये केंद्रित झाल्यामुळे मेंदूचा तो सर्वांत प्रभावी भाग बनतो. पक्ष्यांच्या सहजप्रेरित वर्तनरीती याच मेंदूभागावर अवलंबून असतात व त्या सस्तन प्राण्यांच्या परिवर्तनशील बुद्धिजन्य हालचालींपेक्षा फार निराळ्या असतात.

सस्तन प्राण्यांमध्ये पुढच्या मेंदूच्या छताचा भाग बराच प्रगत झालेला असतो. त्यावर बराच जाड करड्या रंगाचा थर असतो. या थराला प्रमस्तिष्क बाह्यक म्हणतात. तंत्रिका कोशिकांपासून बनलेल्या या थराद्वारे तंत्रिका तंत्राच्या सर्व कार्यावर नियंत्रण ठेवले जाते. सशाच्या मेंदूची वाढ बरीच प्रगत झाल्यामुळे त्यावर मानवी मेंदूप्रमाणेच पुष्कळ संवेलके व सीता (वळ्या व खळगे) दिसतात. निमस्तिष्काचे मधला एक व बाजूचे दोन असे तीन खंडही दिसतात.

कनिष्ठ प्राण्यांमध्ये संवेदना ग्रहणाचे कार्य निरनिराळ्या केंद्रांमध्ये विभागलेले असते. सस्तन प्राण्यांमध्ये ही केंद्रे प्रमस्तिष्क बाह्यकातच एकत्रित असतात. शरीराच्या डोळे, कान, त्वचा इ. संवेदना ग्राहकांकडून येणाऱ्या संवेदना बाह्यकापर्यंत पोहोचल्यानंतरच तिथे त्यांचे विवेचन आणि एकत्रीकरण होते. त्यानंतरच त्या प्राण्याच्या शरीराची एकूण प्रतिक्रिया घडते. वाघाची आरोळी कानी पडणे, वाघाचा विशिष्ट दर्प जाणवणे व वाघ दृष्टीस पडणे यानंतरच हरणाची त्यापासून लांब पळण्याची प्रतिक्रिया होते. या प्रतिक्रियेचे प्रेरक क्षेत्रही बाह्यकाच्या विशिष्ट भागातच असते व त्याला प्रेरक क्षेत्र म्हणतात.

सस्तन प्राण्यांतील सर्वोच्च प्राणी नरवानर (प्रायमेट्स) गणातील असून त्याचा मेंदू सर्वांत अधिक प्रगत असतो. या प्राण्यांमध्ये प्रेरक क्षेत्राच्या पुढेच पूर्व-प्रेरक क्षेत्र असते. या क्षेत्राचा संवेदनाग्राही किंवा प्रेरक क्रियांशी संबंध नसतो, परंतु हा भाग त्या प्राण्यांचे व्यक्तिमत्व आणि प्रचोदना (कोणतीही कृती करण्याची प्रेरणा) ठरवितो. मानवात हा भाग अतिशय प्रगत असल्यामुळे त्याचे कपाळ भरदार दिसते.


अतिप्राचीन काळातील रानटी मानवाच्या उपलब्ध कवट्यांवरून त्याच्या मेंदूविषयी काही अनुमान करण्यात आले आहे. त्याच्या मेंदूच्या विशिष्ट भागाची विशिष्ट प्रकारे वाढ होत गेली असावी त्यामुळे मानवात वाचेची उत्पत्ती झाली. मेंदूतील पुढच्या भागाच्या विशिष्ट रचनेमुळे वाक् स्नायूंचे नियंत्रण करणे शक्य झाले असावे. ध्वनी, प्रकाश व वाचा यांचा समन्वय करण्याकरिता मानवी मेंदूमध्ये संयोजक कोशिकांची उत्पत्ती या रानटी मानवात झालेली असावी.

आ. ४. काही पृष्ठवंशी प्राण्यांचे मेंदू : (अ) कॉड माशाचा मेंदू (आ) बेडकाचा मेंदू (इ) हंसाचा मेंदू (ई) ओरँगउटानचा मेंदू : (१) प्रमस्तिष्क गोलार्ध, (२) मधला भाग, (३) मध्य मस्तिष्क, (४) निमस्तिष्क, (५) लंबमज्जा.मनुष्याचा मेंदू वानराच्या मेंदूपेक्षा दुप्पट आकारमानाचा आणि वजनाचा असतो. त्यामध्ये इतर कोणत्याही प्राण्याच्या मेंदूपेक्षा संयोजी व समन्वयी तंत्रिका कोशिकांची फार मोठ्या प्रमाणावर वाढ झालेली असते. या कोशिका आणि त्यांचे प्रवर्ध मिळून तंत्रिका तंत्रातील सर्व कोशिकांचा एकमेकींशी संबंध प्रस्थापित झालेला असतो त्यामुळे शरीराचे अनेकविध व्यापार आणि विचारशक्ती यांची उत्पत्ती होते. मानवी मेंदूच्या पृष्ठभागावर अनेक वळ्या पडलेल्या असतात व दोन वळ्यांच्या दरम्यान खोलगट खाच असते. त्यांना अनुक्रमे संवेलक आणि सीता म्हणतात. मेंदूतील तंत्रिका कोशिकांची संख्या भरमसाट वाढली व त्या मानाने कवटीचा आकार फारसा वाढला नाही. या कारणामुळे जादा तंत्रिका कोशिका सामावून घेण्याकरिता संवेलकाशिवाय गत्यंतरच नव्हते. मेंदूच्या प्रमस्तिष्क गोलार्धातच संवेलके व सीता असून या भागातच स्मृती, विचार, कृती प्रेरणा यांची उत्पत्ती होते.

आ. ५. निरनिराळ्या प्राण्यांतील तंत्रिका कोशिका : (अ) प्रेरक तंत्रिका कोशिका : (१) आंतरगुही प्राणी, (२) गांडूळ, (३) पृष्ठवंशी प्राणी (आ) संवेदी तंत्रिका कोशिका : (१) आंतरगुही प्राणी, (२) मृदुकाय प्राणी, (३) पृष्ठवंशी प्राणी.

शरीरातील वेगवेगळ्या भागांकडून कोशिका येणाऱ्या संवेदनाग्रहण करणे, योग्य कृती प्रेरणा देणे आणि तीवर नियंत्रण ठेवणे यांकरिता मेंदूमध्ये निरनिराळी केंद्रे आहेत. ही केंद्रे मानवी मेंदूत सर्वांत जास्त प्रगत झालेली आहेत. मानवी मेंदूच्या कोणत्या भागात कोणते कार्य चालते याविषयी बरेच संशोधन झाले असूनही काही भागांबद्दल निश्चित माहिती अजूनही उपलब्ध झालेली नाही.

क्रमविकासाबरोबर स्थूल रचनेत जसे बदल होत गेले तसेच बदल तंत्रिका तंत्राचा पाया असलेल्या तंत्रिका कोशिकेतही होत गेले. हे बदल आ. ५. मध्ये दाखविले आहेत.

आ. ६. भ्रूणातील तंत्रिका तंत्राची वाढ : (१) तंत्रिका पट्टीका, (२) तंत्रिका खाच, (३) तंत्रिका दुमड, (४) तंत्रिका शिखा, (५) तंत्रिका नलिका, (६) आदिम गुच्छिका.कोशिकारचना, कोशिकासंख्या यांमध्ये क्रमविकासाबरोबर जशी वाढ होत गेली तशीच ती तंत्रिकांचा आवेग (तंत्रिका उद्दीपित झाल्यावर तिच्या मार्गे वाहून नेला जाणारा विक्षोभ) वाहून नेण्याच्या वेगातही होत गेली. हा वेग दर सेकंदास खेकड्याच्या तंत्रिकेत १·५ ते ५ मी., बेडकाच्या तंत्रिकेत ३० मी., डॉगफिशच्या तंत्रिकेतच ३५ मी. आणि सस्तन प्राण्यातील वसावरणयुक्त (स्निग्ध पदार्थाचे आवरण असलेल्या) तंत्रिकेत १०० ते १२५ मी. असतो.

भ्रूणविज्ञान : (भ्रूणाची निर्मिती व त्याचा विकास यांचा अभ्यास करणारे शास्त्र). मानवी भ्रूणातील तंत्रिका तंत्राच्या विभेदनास (कार्य विभागणीनुसार होणाऱ्या रूपांतरास) तसेच त्याच्या विशिष्ट कार्यनिदर्शक खुणा दिसू लागण्यास भ्रूण काही दिवसांचा असल्यापासूनच सुरुवात होते. अंडकोशाच्या निषेचनानंतर (गर्भधारणेनंतर) केवळ अठराव्या दिवशीच भावी पाठीकडील बाजूच्या बाह्यस्तराची वाढ होऊन अनुदैर्घ्य जाड तंत्रिका पट्टिका तयार होते. या पट्टिकेची लांबी वाढते व तिच्या दोन्ही बांजूंच्या कडा आजूबाजूच्या बाह्यस्तरांपेक्षा उंच होतात. भ्रूणाच्या चौथ्या आठवड्यात या कडांपासून तंत्रिका दुमडी बनतात. या दुमडी मध्यरेषेकडे वाढून एकमेकींस भिडतात. या मीलनामुळे जो नळीसारखा भाग बनतो त्याला तंत्रिका नलिका म्हणतात.


तंत्रिका पट्टिकेच्या डोक्याकडील भागात भावी डोळे, कान व नाक यांच्या खुणा दिसू लागतात आणि त्यांना ‘आदिम’ डोळे, कान व नाक म्हणतात किंवा ‘दृष्टी स्तरपट’, ‘श्रक्ण स्तरपट’ आणि ‘घ्राण स्तरपट’ असेही संबोधितात.

तंत्रिका पट्टिकेपासून मानवाचे केंद्रीय तंत्रिका तंत्र तयार होते. तंत्रिका नलिकेतील पोकळी म्हणजेच भावी मेंदूतील मस्तिष्क विवरे आणि मेरुरज्जूतील मध्यवर्ती नाल होत.

वर वर्णिलेल्या क्रमानुसार होणारी वाढ सर्वच पृष्ठवंशी प्राण्यांच्या पाठीकडील बाजूस पोकळी असलेल्या वैशिष्ट्यपूर्ण तंत्रिका तंत्राच्या उत्पत्तीस कारणीभूत होते. तंत्रिका नलिकेची वाढ होत जाऊन ती बाह्यस्तराच्या त्वचा विभागातून अलग होते व पृष्ठभागापासून खोल जाते. याच सुमारास काही कोशिकांची स्तंभाकार वाढ होऊन ‘तंत्रिका शिखा’ तयार होतात. यांपासून भावी मेरुरज्जू तंत्रिकांचे काही भाग बनतात. तंत्रिका नलिकेचा डोक्याकडचा भाग विकसित होऊन तीन ‘प्राथमिक मस्तिष्क पुटिका’ तयार होतात. त्यांना पुढून मागे अनुक्रमे मेंदू, मधला मेंदू आणि मागचा मेंदू म्हणतात. ही अवस्था गर्भधारणेच्या पहिल्या महिन्याच्या शेवटास तयार झालेली असते. नलिकेच्या अरुंद राहिलेल्या पुच्छभागापासून मेरुरज्जू बनतो.

आ. ७. तीन प्राथमिक मस्तिष्क पुटिका व त्यांपासून बनणारे मेंदूचे भाग : पुढचा मेंदू : (१) प्रमस्तिष्क गोलार्ध, (२) पार्श्वमस्तिष्क विवर, (३) आंतरविवर छिद्र, (४) तिसरे मस्तिष्क विवर, (५) थॅलॅमस मधला मेंदू : (६) ऊर्ध्वस्थ उन्नतांग, (७) मध्य मस्तिष्क नाल, (८) अधःस्थ उन्नतांग मागचा मेंदू : (९) निमस्तिष्क, (१०) चौथे मस्तिष्क विवर, (११) लंबमज्जा, (१२) मेरुरज्जू व त्यातील मध्यनाल.केंद्रीय तंत्रिका तंत्राच्या कोशिकांची उत्पत्ती तंत्रिका नलिकेच्या वसनस्तरातून होते. या कोशिका थर नलिकेच्या पोकळीमधील भित्तीचे आच्छादन असतो. या कोशिकांची वाढ होऊन त्यांपासून दोन प्रकारच्या कोशिका बनतात : (१) आदिम तंत्रिका कोशिका आणि (२) आदिम तंत्रिका श्लेष्म कोशिका. या पूर्वगामी कोशिकांपासून अनुक्रमे तंत्रिका कोशिका व तंत्रिका श्लेष्म कोशिका बनतात. अगदी थोडे अपवाद सोडल्यास वसनस्तरातून अलग होऊन तंत्रिका तंत्राचा भाग बनल्यानंतर या आदिम कोशिकांचे इतर ऊतक कोशिकांप्रमाणे विभाजन होत नाही आणि त्यांच्या संख्येतही वाढ होत नाही.

भ्रूणावस्थेतील तंत्रिका नलिकेच्या टोकावरील बारीकशा आदिम मेंदूपासून गर्भधारणेच्या मध्यापर्यंत (सु. साडेचार महिने) गोल आकाराचा मेंदू तयार होतो. याच काळात मेंदूची विभागदर्शक वाढही होत असते आणि तो तीन जागी वक्र होतो. गर्भावस्थेच्या तिसऱ्या महिन्याच्या शेवटास मेंदूच्या आकाराची रूपरेषा स्पष्ट दिसू लागते परंतु मानवी मेंदूचा विशिष्ट आकार आणि विस्तार तारुण्यावस्थेच्या सुरुवातीसच परिपूर्ण होतात.

तंत्रिका नलिकेपासून संवेलके असलेला मेंदूचा जो भाग बनतो त्याला तीन जागी बाक असतात. याशिवाय प्रमस्तिष्क आणि निमस्तिष्क विभाग दर्शविणारी वाढ झालेली असते. मध्यमेंदू आणि निमस्तिष्क यांच्या बाजूस व वर प्रमस्तिष्क गोलार्ध वाढलेले असतात. मेंदूच्या पृष्ठभागावरील संवेलके आणि सीता स्पष्ट दिसतात.

पुढच्या भागापासून प्रमस्तिष्क बाह्यक, तंतुपट्ट (दोन प्रमस्तिष्क गोलार्धांना जोडणाऱ्या तंत्रिका जुडग्यांपैकी सर्वांत मोठे जुडगे) अधोमस्तिष्क गुच्छिका (प्रमस्तिष्क गोलार्धाच्या गाभ्यात तंत्रिका कोशिकांचे पुंज असलेले विशिष्ट भाग), पार्श्वमस्तिष्क विवर (प्रत्येक गोलार्धात असलेली पोकळ जागा जी मध्ये मस्तिष्क मेरुद्रव नावाचा स्वच्छ रंगहीन द्रव पदार्थ असतो) आणि तिसरे मस्तिष्क विवर, थॅलॅमस व अधोथॅलॅमस (अभिवाही मस्तिष्क केंद्र आणि त्याखालील केंद्रकांचा गट) तयार होतात.

मध्यभागापासून प्रमस्तिष्क वृंतक (मस्तिष्क सेतूकडे जाणारे पांढऱ्या रंगाचे तंत्रिका तंतूंचे जुडगे), ऊर्ध्व उन्नतांग (मध्यमेंदूच्या पृष्ठीय भागावरील वरचे दोन उंचवटे), अधःस्थ उन्नतांग (वरील उंचवट्याच्या खालील दोन उंचवटे) व मस्तिष्कनाल (सु. १५ मिमी. लांबीची तिसऱ्या आणि चौथ्या मस्तिष्क विवरांना जोडणारी नळी) हे भाग बनतात.


मागच्या भागापासून निमस्तिष्क (लहान मेंदू–प्रमस्तिष्क गोलार्धाच्या खाली असलेला मेंदूचा भाग), मस्तिष्क सेतू (बर्हिगोलाकार मेंदूच्या तळाशी असलेला, पांढरे तंत्रिका तंतू व काही कोशिका पुंज असलेला भाग), लंबमज्जा (मस्तिष्क सेतू व मेरुरज्जू यांमधील काही महत्त्वाची केंद्रे असलेला भाग) आणि चौथे मस्तिष्क विवर हे भाग तयार होतात.

बऱ्याच खोल जाणाऱ्या काही सीता (उदा., मध्यवर्ती सीता– प्रत्येक मस्तिष्क गोलार्धाच्या वरच्या व मध्यवर्ती ठिकाणी दिसणारी सीता शूक सीता– प्रत्येक मस्तिष्क गोलार्धाच्या अभिमध्य भागावर दिसणारी खोल सीता) गर्भावस्थेच्या पाचव्या महिन्यापासून दिसू लागतात. बहुतेक सर्व संवेलके व सीता सातव्या महिन्यात तयार झालेल्या असतात. प्रौढावस्थेत दिसणाऱ्या मेंदूच्या स्वरूपाचा मेंदू वयाच्या दुसऱ्या वर्षापर्यंत तयार होतो.

आ. ८. सस्तन प्राण्यातील प्रारंभिक मेंदू व त्याचे विभाग : (१) प्रमस्तिष्क गोलार्ध, (२) थॅलॅमस, (३) तृतीय नेत्र पिंड, (४) प्रमस्तिष्क वृंतक, (५) ऊर्ध्वस्थ उन्नतांग, (६) अधःस्थ उन्नतांग, (७) निमस्तिष्क, (८) कप्पी तंत्रिका, (९) मस्तिष्क सेतू, (१०) लंबमज्जा, (११) अधोजिव्ह तंत्रिका, (१२) साहाय्यक तंत्रिका, (१३) प्राणेशा तंत्रिका, (१४) जिव्हा-ग्रसनी तंत्रिका, (१५) श्रवण तंत्रिका, (१६) आनन तंत्रिका, (१७) अपवर्तनी तंत्रिका, (१८) त्रिमूल तंत्रिका, (१९) नेत्रप्रेरक तंत्रिका, (२०) पोष ग्रंथी, (२१) अधोथॅलॅमस, (२२) दृक् तंत्रिका, (२३) डोळा, (२४) गंध तंत्रिका.

गर्भावस्थेच्या दुसऱ्या महिन्यापासूनच तंत्रिका तंत्र क्रियाशील झाल्याचे आढळते. गर्भधारणेच्या सातव्या आठवड्यानंतर गर्भाच्या वरच्या ओठाची जागा उद्दीपित केल्यास गर्भाचे डोके मागे जाते. तिसऱ्या महिन्यात डोके, शरीर, हात व पाय यांमधील पुष्कळ प्रतिक्षेपी क्रिया (अनैच्छिक निश्चल, अनुकूलनीय अशी शरीराची संवेदनाजन्य प्रतिक्रिया) घडवून आणता येतात.

 मेरुरज्जू व मेरुरज्जू तंत्रिका यांची भ्रूणातील वाढ : तंत्रिका नलिकेचा अरुंद भाग व तंत्रिका शिखा यांपासून मेरुरज्जू व मेरुरज्जू तंत्रिकांचा काही भाग बनतो. तंत्रिका नलिकेतील आधार ऊतकापासून अलग झालेल्या आदिम तंत्रिका कोशिकांपासून मेरुरज्जू तंत्रिका कोशिका बनतात. या कोशिकांचे काही भाग-कोशिका पिंड व अभिवाही प्रवर्ध-मेरुरज्जूच्या करड्या भागातच राहतात परंतु त्यांचे अक्षदंड अलग वाढून मेंदूतील वा मेरुरज्जूतीलच निरनिराळ्या केंद्रापर्यंत जातात. काही अक्षदंड मेरुरज्जूतून बाहेर पडतात आणि त्यांच्या जुडग्यापासून मेरुरज्जू तंत्रिका बनतात. जुडग्यातील अक्षदंड शरीरातील ऐच्छिक स्नायूपर्यंत जातात.

तंत्रिका नलिकेच्या याच भागातील काही आदिम तंत्रिका कोशिकांपासून अनुकंपी तंत्रिका तंत्राच्या (स्वायत्त तंत्रिका तंत्रापैकी एका भागाच्या) तंत्रिका कोशिका बनतात. आदिम तंत्रिका श्लेष्मकोशिकांपासून तंत्रिका ऊतकातील तारका कोशिका, ऑलिगोडेंड्रोग्लिया वगैरे प्रकारच्या कोशिका बनतात. या कोशिका तंत्रिका तंत्राच्या दोन्ही (करड्या व पांढऱ्या) भागांत आढळतात.

तंत्रिका शिखांमधील आदिम तंत्रिका कोशिकांपासून मेरुरज्जू तंत्रिकांच्या संवेदनाग्राही तंत्रिका गुच्छिका तयार होतात. या गुच्छिकेतील प्रत्येक तंत्रिका कोशिकेपासून लांब वाढलेला परिसरीय अक्षदंड निघून तो एखाद्या संवेदना ग्राहकापर्यंत गेलेला असतो. त्याच कोशिकेपासून निघालेला मध्यवर्ती अक्षदंड मेरुरज्जूच्या करड्या भागापर्यंत जातो. तंत्रिका शिखांमधील काही कोशिकांपासून विशिष्ट गुणधर्म असलेल्या ‘तंत्रिकाच्छद कोशिका’ बनतात व त्यांपासून तंत्रिकांचे आवरण तयार होते. हे आवरण वसायुक्त असल्यास त्यात वसावरण म्हणतात. भ्रूणाच्या मध्यस्तरीय कोशिकांपासून तंत्रिका तंत्रातील संयोजी आधात्री ऊतक व रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्या तयार होतात.


 प्रेरक तंत्रिका कोशिकांचे अक्षदंड मेरुरज्जूच्या अभ्युदरीय भागातून बाहेर पडून आदिम स्नायुजन कोशिकांशी (ज्यांच्यापासून स्नायुतंतू विकसित होतात अशा भ्रूण कोशिकांशी) अनुबंधित संबंध प्रस्थापित करतात. स्नायुजन कोशिकांच्या वाढीबरोबरच हा अनुबंधित संबंध टिकून राहण्याकरिता अक्षदंडही वाढतो. वाढत्या अक्षदंडाबरोबर तंत्रिकाच्छद कोशिकांचे वसायुक्त आवरण असते. हे अक्षदंड मिळूनच परिसरीय तंत्रिका (प्रेरक) बनतात व त्यांनाही वसावरण असते. भ्रूणातील सर्व आदिम स्नायुजनांना तंत्रिका पुरवठा होईलच अशी खास व वैशिष्ट्यपूर्ण योजना असते. एखाद्या स्नायुजनाकडे जरूरीपेक्षा जादा अक्षदंड जाऊ लागल्यास त्यांचा स्वीकार होत नाही. याउलट ज्यांना अक्षदंड मिळाले नाहीत त्या स्नायुजन कोशिका त्यांना आपल्याकडे आकर्षित करतात. संगणक शास्त्राच्या (गणितकृत्ये करणाऱ्या यंत्रांसंबंधीच्या शास्त्राच्या) भाषेत सांगावयाचे झाल्यास तंत्रिका तंत्राच्या वाढीचा कार्यक्रम स्नायुजन ठरवितात.

केंद्रीय तंत्रिका तंत्रातील सर्व पोकळ जागा (दोन पार्श्व विवरे, तिसरे विवर व चौथे विवर आणि मध्यवर्ती नाल) आदिम तंत्रिका नालापासून बनतात. मस्तिष्क तंत्रिकांच्या एकूण १२ जोड्या असून त्या मेंदूच्या अंत्यमस्तिष्क, पारमस्तिष्क, मध्यमस्तिष्क, पश्चमस्तिष्क आणि लंबमज्जा अशा पाचही भागांतून निघतात. मेरुरज्जू तंत्रिकांच्या एकूण ३१ जोड्या त्या शरीराच्या निरनिराळ्या खंडांना पुरवठा करतात. प्रत्येक तंत्रिका आपल्या खंडातील स्नायू व त्वचेस पुरवठा करते.

तंत्रिका नलिकेतील काही कोशिका आणि तंत्रिका शिखांमधील काही कोशिका यांपासून स्वायत्त तंत्रिका गुच्छिकांमधील कोशिका तयार होतात. त्यांच्यापासूनच ⇨ अधिवृक्क ग्रंथीच्या मध्यकातील कोशिका आणि रंजकाकर्षी (क्रोमियम लवणांचे आकर्षण असलेल्या व त्यांच्यामुळे अभिरंजित होऊन म्हणजे रंगविल्या जाऊन तपकिरी पिवळ्या दिसणाऱ्या) कोशिकाही बनतात. भ्रूणीय अवस्थेपासूनच अधिवृक्क ग्रंथी आणि स्वायत्त तंत्रिका तंत्र यांचा संबंध प्रस्थापित झालेला असतो. स्वायत्त तंत्रिका गुच्छिका ज्या कोशिकांपासून बनतात, त्यांपैकी काही भटकत कशेरुकाजवळ (मणक्याजवळ) जाऊन त्यांपासून अनुकंपी तंत्रिका गुच्छिकांची साखळी बनते. याच भटकत्या कोशिकांपैकी भ्रूणाच्या मस्तिष्क स्तंभभागातून आणि त्रिकास्थीय (पाठीच्या कण्यातील कंबरेच्या भागातील पाच मणक्यांच्या जोडण्यामुळे बनलेल्या त्रिकोणी हाडापासूनच्या) भागातून निघणाऱ्या कोशिकांपासून परानुकंपी तंत्रिका तंत्राच्या गुच्छिका बनतात.

आ. ९. त्रेचाळीस दिवसांच्या (१६ मिमी.) मानवी भ्रूणातील स्वायत्त तंत्रिका तंत्र : (१) कर्ण गुच्छिका, (२) लोमशकाय गुच्छिका, (३) जतुकतालू गुच्छिका, (४) अधोहनू गुच्छिका, (५) प्राणेशा तंत्रिका, (६) अनुकंपी गुच्छिका साखळी.

अनुकंपी तंत्रिका तंत्राची वाढ एखाद्या वृद्धि-घटकावर अवलंबून असावी असे काही प्राण्यांवरील प्रयोगांवरून आढळते आहे. मानवी भ्रूणामध्ये अशा वृद्धि-घटकाच्या अस्तित्वाबद्दल अजून अनिश्चितता आहे परंतु भ्रूणातील स्वायत्त तंत्रिका गुच्छिकांचा वाढीवर परिणाम करणारा एखादा घटक असावा, असे मानण्याइतपत पुरावा उपलब्ध झालेला आहे.

जन्मानंतर होणारी मानवी मेंदूची वाढ : जन्मानंतरच्या पहिल्या दोन वर्षांत मेंदूची जलद व भरीव वाढ होते. पूर्ण गर्भकालानंतर जन्मलेल्या नवजात अर्भकाच्या मेंदूचे वजन ३५० ग्रॅ. असते. एका वर्षानंतर ते १,००० ग्रॅ. व तारूण्यावस्थेच्या सुमारास १,३०० ग्रॅ. भरते. ही वाढ अस्तित्वात असलेल्या तंत्रिका कोशिकांची आकारवाढ, नव्या तंत्रिका श्लेष्म कोशिकांचे उत्पादन आणि तंत्रिका तंतूंचे वसावरणभवन या कारणांमुळे होते. ही विशिष्ट तिहेरी वाढ मानव प्रजातीचे वैशिष्ट्य असून तीवरच तिचे मोठा मेंदू असलेली प्रजाती हे अस्तित्व अवलंबून आहे. अर्भकाचा जन्म होतो त्या वेळी जीवन जगण्यास पुरेल एवढी मेंदूची वाढ झालेली असते तरीही तो मातेच्या अस्थिवेष्टित प्रसवमार्गातून कवटीच्या संरक्षणात्मक आच्छादनासहित सहज बाहेर पडण्याएवढा लहान असतो. गर्भावस्थेतच मेंदूची यापेक्षा अधिक वाढ झाली असती, तर प्रसूती नेहमीप्रमाणे सहज झालीच नसती.

तंत्रिका कोशिका आणि तंत्रिका श्लेष्म कोशिकांची वाढ गर्भकालात निरनिराळ्या वेळी होत असते. जन्मापूर्वी सर्व तंत्रिका कोशिका आधार ऊतकापेक्षा अलग बनलेल्या असतात. जन्माच्या वेळीच आयुष्यभर पुरतील एवढ्या तंत्रिका कोशिका तयार असतात. एकट्या प्रमस्तिष्क बाह्यकातच जवळजवळ १०१० कोशिका असतात. त्यांपैकी काहींची क्रियाशीलता वाढत्या वयाबरोबर कमी होत जाते. एका अंदाजाप्रमाणे वयाच्या विशीपासून सत्तरीपर्यंत दररोज जवळजवळ ५०,००० कोशिकांचा ऱ्हास होत असावा. या पन्नास वर्षांच्या काळात १० टक्के तंत्रिका कोशिका निरुपयोगी बनतात. ७५ वर्षे वयापर्यंत मेंदूचे वजन /१० ने कमी होते व मेंदूच्या रक्त प्रवाहात / घट होते.


 शिशुवयातील पहिली एक–दोन वर्षे ज्या वेळी तंत्रिका कोशिका पक्व होत असतात ती प्रौढावस्थेतील बुद्धिमत्ता तयार होण्याकरिता अतिशय महत्त्वाची असतात. या वयात या कोशिकांची वाढ नीट न झाल्यास अव्युत्क्रामक (बदल न होऊ शकणारी) विकृती उत्पन्न होते. फिनिल कीटोन्यूरिया (पीकेयू = फिनिल ॲलॅनीन या ॲमिनो अम्लाचे टायरोसिनात रूपांतर न झाल्यामुळे फिनिल कीटोन मूत्रातून बाहेर टाकला जाणारा रोग) या आनुवंशिक रोगात तंत्रिका ऊतकाला आवश्यक ती ॲमिनो अम्ले न मिळाल्यामुळे मेंदूची वाढ नीट होत नाही. ज्या मुलांना अन्नातून ॲमिनो अम्ले नीट मिळत नाहीत, त्यांच्या मेंदूची वाढही नीट होत नाही अशी मुले मंदबुद्धी असतात.

मानवी तंत्रिका तंत्र

आ. १०. मानवी तंत्रिका तंत्र : (१) मेंदू, (२) कवटी, (३) तृतीय नेत्र पिंड, (४) परानुकंपी (मस्तिष्कीय विभाग) तंत्रिका तंत्र जेथून निघते तो भाग, (५) अनुकंपी तंत्रिका तंत्र जेथून निघते तो भाग, (६) परानुकंप (त्रिक विभाग), (७) अनुत्रिक तंत्रिकामूल, (८) त्रिकास्थी (पुढची बाजू), (९) पाचवा कटीय कशेरुक (पुढची बाजू), (१०) बारावा वक्षीय कशेरुक (पुढची बाजू), (११) सातवा ग्रैव (मानेतील) कशेरुक (पुढील बाजू), (१२) पोष ग्रंथी, (१३) ललाटास्थी.वर्णनाच्या सुलभतेकरिता मानवी तंत्रिका तंत्राचे पुढील विभाग पडतात. (१) केंद्रीय तंत्रिका तंत्र : (अ) मेंदू (मस्तिष्क), (आ) मेरुरज्जू. (२) परिसरीय तंत्रिका तंत्र :(अ) मस्तिष्क तंत्रिका, (आ) मेरुरज्जू तंत्रिका.(३) स्वायत्त तंत्रिका तंत्र : (अ) अनुकंपी तंत्रिका तंत्र, (आ) परानुकंपी तंत्रिका तंत्र.

केंद्रीय तंत्रिका तंत्र : तंत्रिका तंत्रातील सर्वांत अधिक तंत्रिका कोशिका व तंतू ज्या भागात एकत्रित रचलेल्या आहेत, त्याला केंद्रीय तंत्रिका तंत्र म्हणतात. मेंदू व मेरुरज्जू यांमध्ये तंत्रिका कोशिका व तंत्रिका तंतू यांचे प्रमाण एवढे अधिक आहे की, विशिष्ट कोशिकांच्या संयोजी ऊतक आधारावर त्यांचा गोळाच बनलेला असतो. ज्या ठिकाणी तंत्रिका कोशिकांचे प्रमाण अधिक असते, त्या भागाला ‘करडा’ भाग आणि जेथे तंतूंचे प्रमाण अधिक असते त्याला ‘पांढरा’ भाग म्हणतात. तंतूवरील वसावरणामुळे हा रंग शरीराबाहेर काढल्यानंतरच्या ताज्या अवस्थेत पांढरा दिसतो. केंद्रीय तंत्रिका तंत्र हे नाव फक्त रचनात्मक फरक दर्शविण्यापुरतेच उपयुक्त आहे. कारण तंत्रिका तंत्राचा परिसरीय भाग व केंद्रीय भाग यांचा शरीरक्रियाविज्ञान दृष्ट्या घनिष्ट संबंध असतो. याशिवाय ज्या कोशिकांपासून निघणाऱ्या तंतूंचे मिळून परिसरीय तंत्रिका तंत्र बनते त्यांपैकी अनेक प्रत्यक्ष केंद्रीय भागातच विखुरलेल्या असतात. केंद्रीय तंत्रिका तंत्राकडून येणारे संदेश ग्रंथी, स्नायू आदींपर्यंत पोहोचविण्याच्या कार्याकरिता परिसरीय तंत्रिका तंत्राची आवश्यकता असते. तसेच परिसरीय तंत्रिका तंत्राच्या अपवाही व अभिवाही भागांचा एकमेंकाशी संबंध प्रस्थापित होण्याकरिता केंद्रीय तंत्रिका तंत्राची गरज असते.

(अ) मेंदू : माणसाचा मेंदू डोक्याच्या कवटीच्या आत सुरक्षित असलेला तंत्रिका तंत्राचा एक आवश्यक आणि महत्त्वाचा भाग आहे. दोन वृक्कांपैकी (मूत्रपिडांपैकी) एक वृक्क वा संपूर्ण जठर गमविल्यास किंवा हृदयाच्या जागी दुसरे हृदय बसविले, तरी माणसाच्या व्यक्तित्वात बदल होत नाही परंतु मेंदूचे प्रतिरोपण यदाकदाचित शक्य झाल्यास माणसाचे व्यक्तित्व अजिबातच बदलून जाईल.

वर्णनाकरिता मेंदूचे पाच विभाग करतात : (१) अंत्यमस्तिष्क, (२) पारमस्तिष्क, (३) मध्यमस्तिष्क, (४) पश्चमस्तिष्क, (५) लंबमज्जा.

अंत्यमस्तिष्क, पारमस्तिष्क व मध्यमस्तिष्क मिळून जो भाग होतो त्यास प्रमस्तिष्क म्हणतात. पश्चमस्तिष्कामध्ये मस्तिष्क सेतू व निमस्तिष्क यांचा समावेश असतो. मध्यमस्तिष्क, मस्तिष्क सेतू व लंबमज्जा मिळून बनलेल्या भागाला मस्तिष्क स्तंभ म्हणतात. थॅलॅमस आणि अधोथॅलॅमस या पारमस्तिष्कात असलेल्या भागांचाही समावेश मस्तिष्क स्तंभातच करतात.


अंत्यमस्तिष्क द्विपार्श्विक असून प्रत्येक अर्ध्या भागास प्रमस्तिष्क गोलार्ध म्हणतात. प्रत्येक गोलार्धाचे वर्णनाकरिता चार खंड कल्पून प्रत्येक खंडाला त्याच्या लगतच्या कवटीच्या हाडाचे नाव दिले आहे: ललाटास्थीजवळचा खंड ललाट खंड, शंखास्थीजवळचा (कानशीलाकडचा) शंखक खंड, पार्श्वास्थीजवळचा पार्श्वललाट खंड आणि सर्वांत मागे पश्चकपालास्थीजवळचा पश्चकपाल खंड. दोन प्रमस्तिष्क गोलार्धांच्या मध्ये जी खोल अनुदैर्घ्य फट असते, तिला अनुदैर्घ्य विदर म्हणतात.

प्रमस्तिष्काच्या बाह्य पृष्ठभागावर अनेक वळ्या दिसतात. दोन वळ्यांच्या मधील खाचांना सीता व प्रत्येक वळीला संवेलक म्हणतात. प्रमस्तिष्काचा उभा व आडवा छेद तपासल्यास खालील रचना दिसते.

सर्वांत बाहेरच्या बाजूस करड्या रंगाचा एक पट्टा दिसतो. त्याला प्रमस्तिष्क बाह्यक म्हणतात. या भागात महत्त्वाच्या तंत्रिका कोशिका असतात. या करड्या पट्ट्याखाली जो शुभ्र रंगाचा भाग असतो तो वसावरण असलेल्या तंत्रिका तंतूंचा (कोशिका प्रवर्धांचा) बनलेला असून त्याला श्वेतद्रव्य म्हणतात. गोलार्धांच्या गाभ्यात व प्रमस्तिष्क विवरांच्या तळाशी करड्या रंगाचे काही पुंज असतात. प्रत्येक गोलार्धात असे पाच पुंज असून त्यांना (१) थॅलॅमस, (२) अधोथॅलॅमस, (३) पुच्छाभ केंद्रक, (४) गोलाकृती पांडुर केंद्रक आणि (५) कवच केंद्रक अशी नावे आहेत. (४) व (५) मिळून मसुराकार केंद्रक बनते. गोलार्धाच्या गाभ्यात जी पोकळ जागा असते, तिला पार्श्वमस्तिष्क विवर म्हणतात. या विवरात मस्तिष्क–मेरुद्रव असतो.

आ. १२. प्रमस्तिष्क गोलार्धातील (डाव्या) महत्त्वाची क्षेत्रे : (१) प्रेरक क्षेत्र, (२) संवेदनाग्राही क्षेत्र, (३) पूर्व-प्रेरक क्षेत्र, (४) श्रवण क्षेत्र, (५) दृष्टिक्षेत्राचा काही भाग, (६) पार्श्वसीता, (७) ललाट खंड, (८) मध्यसीता, (९) पार्श्वललाट खंड, (१०) पश्चकपाल खंड, (११) शंखक खंड.प्रमस्तिष्क गोलार्धाच्या बाह्यकावर मध्यभागी वरून खाली जाणारी खोल सीता असते, तिला मध्यसीता म्हणतात. मध्यसीतेच्या पुढच्या भागातील तीन-चार संवेलके मिळून जे क्षेत्र बनते, त्याला प्रेरक क्षेत्र म्हणतात. या क्षेत्रातील कोशिका प्रेरक कोशिका असून त्या स्नायूंच्या हालचालीवर नियंत्रण ठेवतात. मध्यसीतेच्या मागील भागात संवेदनाग्राही क्षेत्र असते. या ठिकाणी शरीराच्या सर्व भागांतून येणाऱ्या संवेदनांचे ग्रहण होते. दृष्टिसंवेदना व श्रवण संवेदना यांकरिता खास क्षेत्रे आहेत. बाह्यकाच्या इतर भागात स्मृती, विचार व विवेकबुद्धी यांची केंद्रे असावीत असे मानतात. उजवा हात नेहमी वापरणाऱ्यामध्ये डाव्या प्रमस्तिष्क गोलार्धाच्या प्रेरक क्षेत्राच्या पुढेच वाचा क्षेत्र असते, याच क्षेत्राला ब्रॉका क्षेत्र (पी. पी. ब्रॉका या फ्रेंच शस्त्रक्रियाविज्ञांच्या नावावरून) असेही म्हणतात. डावखोऱ्या व्यक्तींमध्ये हे क्षेत्र उजव्या प्रमस्तिष्क गोलार्धात असते.

प्रमस्तिष्क गोलार्धाच्या तळभागाशी वर वर्णन केलेली जी पाच केंद्रके आहेत त्यांना अधोमस्तिष्क गुच्छिका असेही म्हणतात. त्यांमध्ये काही महत्त्वाची नियंत्रण केंद्रे असतात.

गोलार्धाचा जो भाग शुभ्रवर्णी दिसतो, त्यातील तंत्रिका तंतू प्रमस्तिष्कातील (एकाच बाजूच्या) केंद्रकांचा तसेच दोन्ही गोलार्धांचा एकमेकांशी संबंध जुळवितात. तळभागी दोन्ही गोलार्ध जोडणारा जो जाड भाग असतो, खंड त्याला तंतुपट्ट म्हणतात. याशिवाय पांढऱ्या भागात अनेक तंतू विखुरलेले असून ते इतर भागांशी संबंध प्रस्थापित करतात.

 प्रत्येक गोलार्धातील पोकळीला पार्श्वमस्तिष्क विवर म्हणतात. केंद्रीय तंत्रिका तंत्रात एकूण चार मस्तिष्क विवरे असून उजवे व डावे पार्श्वमस्तिष्क विवर तिसऱ्याशी, तिसरे चौथ्याशी व चौथे अवजालतानिका अवकाशाशी (याच्या स्पष्टीकरणार्थ ‘मस्तिष्कावरणे’ हा परिच्छेद पहावा) छिद्राद्वारे जोडलेली असतात (आ. १३).


आ. १३. मस्तिष्क विवरे : (१) तिसरे मस्तिष्क विवर, (२) पार्श्वमस्तिष्क विवर, (३) मन्रो रंध्र, (४) मस्तिष्क सेतू कुंड, (५) लुश्का रंध्रे, (६) बृहत् कुंड, (७) माझँडी रंध्र, (८) चौथे मस्तिष्क विवर, (९) सिल्व्हिअस नाल किंवा मस्तिष्क नाल, (१०) प्रमस्तिष्क गोलार्ध, (११) निमस्तिष्क.

निमस्तिष्क : प्रमस्तिष्क गोलार्धांच्या मागे आणि खाली असलेल्या, मस्तिष्क स्तंभाला तीन वृंतक जोड्यांनी जोडलेल्या, पृष्ठभागावर पुष्कळ लहान लहान घड्या असलेल्या मेंदूच्या भागास निमस्तिष्क म्हणतात यालाच लहान मेंदू म्हणतात. प्रमस्तिष्क गोलार्धाप्रमाणेच त्याचे बाह्यक करड्या रंगाचे असून आतील गाभ्यात पांढरे व करडे पुंज आढळतात. त्याचे मध्यरेषेच्या दोन्ही बाजूंस दोन खंड असून मध्यभागी एक खंड असतो. मधल्या भागाला मध्यखंड म्हणतात. प्रत्येक खंडाला निमस्तिष्क गोलार्ध म्हणतात. गाभ्यामध्ये तीन करडे पुंज असतात त्यांना निमस्तिष्क केंद्रके म्हणतात. यांपैकी सर्वांत मोठ्या केंद्रकाला दंतुर केंद्रक म्हणतात. गोलार्धाच्या बाह्यकात विशिष्ट प्रकारच्या तंत्रिका कोशिका असतात आणि त्या फक्त निमस्तिष्कातच आढळतात. त्यांना पुर्‌किन्येकोशिका (जे. ई. पुर्‌किन्ये या जर्मन शरीरक्रियावैज्ञानिकांच्या नावावरून) म्हणतात. आ. १४. निमस्तिष्क : (ऊर्ध्वदर्शन). (१) मध्यखंड, (२) व (३) निमस्तिष्क गोलार्ध.

या कोशिकांचा काय (शरीर) चंबूच्या आकाराचा असून अनेक अभिवाही प्रवर्ध असून त्यांचे एकमेकांशी संबंध प्रस्थापित करणारे जाळेच बनलेले असते. पांढरा भाग बाह्यकातून बाहेर जाणाऱ्या, बाह्यकाकडे येणाऱ्या व केंद्रकातून निघणाऱ्या पांढऱ्या तंत्रिका तंतूंचा बनलेला असतो. प्रमस्तिष्क गोलार्ध बाह्यक, थॅलॅमस, लाल केंद्रक

आ.१५. निमस्तिष्काच्या वृंतक जोड्या : (१) कायचतुष्क, (२) निमस्तिष्क, डाव्या गोलार्धाचा काही भाग, (३) चौथे मस्तिष्क विवर, (४) अधःस्थ वृंतक, (५) ऊर्ध्वस्थ वृंतक, (६) मध्यवृंतक, (७) मेरुरज्जू.

(मध्यमस्तिष्कातील ०·५ सेंमी. व्यास असलेला तंत्रिका कोशिकांचा समुच्चय या ठिकाणी कापलेला भाग ताज्या अवस्थेत लाल दिसतो त्यावरून हे नाव), मस्तिष्क सेतू, मध्यमस्तिष्क, लंबमज्जा आणि मेरुरज्जू यांच्याशी निमस्तिष्क जोडलेले असते. दंतुर केंद्रकाशिवाय उरलेल्या दोन केंद्रकांना एंबोलीफॉर्म (पाचरीच्या आकारचे) केंद्रक आणि फॅस्टिजियल केंद्रक (अणकुचीदार आकाराचे केंद्रक किंवा छत केंद्रक) म्हणतात. दंतुर केंद्रक व छत केंद्रक यांच्यामध्ये एंबोलीफॉर्म केंद्रक पाचरीसारखे असते, पैकी फॅस्टिजियल केंद्रक अंतर्कर्णातील शरीर संतुलनविषयक भागाशी संबंधित असते [→ कान]. निमस्तिष्काचा ऐच्छिक हालचालींशी संबंध असावा. हालचालींच्या वेळी निरनिराळ्या स्नायूंमधील सहकार्य घडवून आणण्याचे कार्य ते करते. हे कार्य अबोध (म्हणजे जाणीव न होता) चालू असते.

आ. १६. थॅलॅमस आणि मस्तिष्क स्तंभ : (पश्चदर्शन). (१) तंतुपट्ट, (२) तृतीय नेत्र पिंड, (३) थॅलॅमस, (४) कायचतुष्क, (५) ऊर्ध्वस्थ निमस्तिष्कीय वृंतक (छेदलेला), (६) मध्य निमस्तिष्कीय वृंतक (छेदलेला), (७) लंबमज्जा (८) चौथ्या मस्तिष्क विवराचा तळभाग.

मस्तिष्क स्तंभ : मध्यमस्तिष्क, मस्तिष्क सेतू व लंबमज्जा मिळून बनलेल्या भागास मस्तिष्क स्तंभ म्हणतात. या भागातच चौथे मस्तिष्क विवर आणि त्याला तिसऱ्या विवरास जोडणारा मार्ग असतो. मध्यमस्तिष्कात करडे पुंज असतात. त्यांपैकी ‘लाल केंद्रक’ अंडाकृती व मोठे असून तिसऱ्या मस्तिष्क तंत्रिकेचे (नेत्रचालक तंत्रिकेचे) आणि चौथ्या मस्तिष्क तंत्रिकेचे (कप्पी तंत्रिकेचे) केंद्रकही त्यात असतात आणि ते लहान असतात. विवरांना जोडणाऱ्या मार्गाच्या पश्चभागी जो भाग असतो, त्याला छतपट्टी म्हणतात. ही छतपट्टी चार उंचवट्यांची बनलेली असून त्यांना कायचतुष्क म्हणतात. यांपैकी वरच्या जोडीला ऊर्ध्वस्थ उन्नतांग व खालचीला अधःस्थ उन्नतांग म्हणतात. लाल केंद्रक प्रमस्तिष्क गोलार्ध बाह्यक, रेखित पिंड (पुच्छाभ केंद्रक, कवच केंद्रक आणि गोलाकृती केंद्रक मिळून होणारा अधोमस्तिष्क गुच्छिकांचा भाग), थॅलॅमस निमस्तिष्क आणि मेरुरज्जू यांच्याशी जोडलेले असते.

मस्तिष्क सेतूचा पुष्कळ भाग तंत्रिका तंतूंचा बनलेला असून त्यामधून काही तंत्रिका मार्ग जातात. त्यांशिवाय पाचव्या मस्तिष्क तंत्रिकेच्या (त्रिमूल तंत्रिकेच्या) संवेदी भागाचे केंद्रक, सातव्या मस्तिष्क तंत्रिकेचे (आनन तंत्रिकेचे) केंद्रक व सहाव्या मस्तिष्क तंत्रिकेचे (अपवर्तनी तंत्रिकेचे) केंद्रकही त्यात असतात. प्रमस्तिष्क गोलार्ध व निमस्तिष्काशी हा भाग संबंधित असून त्याच्या गाभ्यातील काही करड्या पुंजांना मस्तिष्क सेतू केंद्रके म्हणतात.


लंबमज्जा हा भाग मेरुरज्जूच्या वरच्या टोकाशी संलग्न असतो. शंक्काकृती असा हा भाग वरून खाली निमुळता होत जातो. त्याच्या खालच्या अर्ध्या भागाच्या पोकळीत असून नाल तो मेरुरज्जूच्या मध्यनालाशी जोडलेला असतो. वरच्या अर्ध्या भागात याच नालाचे आकारमान मोठे होऊन चौथे मस्तिष्क विवर बनते. लंबमज्जेच्या अग्रभागी दोन उभे तंत्रिका तंतूंचे जुडगे असतात. त्यांना प्रसूच्या (पिरॅमिडे) म्हणतात. त्यांमधून प्रमस्तिष्क–मेरुरज्जू तंत्रिका मार्ग (प्रसूचीय तंत्रिका मार्ग) जातात. या मार्गातील काही तंतू विरुद्ध बाजूकडे जातात व काही त्याच बाजूने खाली मेरुरज्जूत उतरतात. विरुद्ध बाजूकडे जाणाऱ्या तंतूंमुळे ‘प्रेरक व्यत्यास’ (प्रसूच्या एकमेकींना ओलांडतात ती जागा) तयार होतो. प्रेरक व्यत्यासाच्या वर संवेदी तंत्रिका तंतूंचे जे व्यत्यसन होते, त्याला संवेदी व्यत्यास म्हणतात. लंबमज्जेमध्येच काही करडे पुंज असतात. तनू केंद्रक, शंक्काकृती केंद्रक, यांशिवाय आठव्या, नवव्या, दहाव्या, अकराव्या व बाराव्या मस्तिष्क तंत्रिकांची (श्रवण तंत्रिका, जिव्हा–ग्रसनी तंत्रिका, प्राणेशा तंत्रिका, साहाय्यक तंत्रिका आणि अधोजिव्ह तंत्रिका यांची) केंद्रकेही असतात. तंत्रिका तंत्रातील काही जीवनावश्यक केंद्रकेही लंबमज्जेत असतात. हृदयासंबंधीचे केंद्रक, श्वसनासंबंधीचे केंद्रक आणि रक्तवाहिनी प्रेरक (रक्तवाहिन्यांच्या भित्तीचे प्रसरण व आकुंचन यांवर नियंत्रण ठेवणारे) केंद्रक यांचा त्यांत समावेश होतो.

(आ) मेरुरज्जू : लंबमज्जेनंतर खाली असलेल्याआ. १७. मेरुरज्जूचे आडवे छेद : (अ) ग्रैव (मानेतील) विवर्धन : (१) मध्य नाल, (२) करडा भाग, (३) पांढरा भाग (आ) छातीचा भाग (इ) कटी भागातील विवर्धन (ई) मेरुअंत्य (खालच्या टोकाजवळील) शंकू., कशेरुक नालाचा वरचा दोन तृतीयांश भाग व्यापणाऱ्या केंद्रीय तंत्रिका तंत्राच्या दंडगोलाकार, दोरीसारख्या भागास मेरुरज्जू म्हणतात. मेरुरज्जूचा बाह्यभाग तंत्रिका तंतूंच्या जुडग्यांचा बनलेला असून गाभा करड्या द्रव्याचा बनलेला असतो. मध्यभागी असलेल्या पोकळीस मेरुनाल म्हणतात. मेरुरज्जूची ही रचना प्रमस्तिष्क गोलार्धाच्या अगदी विरुद्ध असून ती मेरुरज्जूच्या आडव्या छेदात स्पष्ट दिसते. हे छेद निरनिराळ्या पातळ्यांवर घेतल्यास त्यांची जाडी व रचनेतील फरक तसेच करड्या व पांढऱ्या भागांच्या प्रमाणातील फरक दिसतात (आ. १७).

आ. १८. मेरुरज्जूचा तुकडा : (१) अग्र स्तंभ, (२) पश्च स्तंभ, (३) पश्च तंत्रिका मूल, (४) पार्श्व स्तंभ, (५) अग्र तंत्रिका मूल, (६) करडा भाग, (७) पांढरा भाग.छेदामध्ये करडा भाग इंग्रजी H अक्षरासारखा किंवा पंख पसरलेल्या फुलपाखरासारखा दिसतो. H च्या पुढील दोन भागांना अग्र शृंगे आणि मागील दोन भागांना पश्च शृंगे म्हणतात. सभोवतालच्या पांढऱ्या भागाचे तीन भाग वर्णितात : (१) अग्र स्तंभ (दोन अग्र शृंगांमधील), (२) पश्च स्तंभ (दोन पश्च शृंगांमधील) आणि (३) पार्श्व स्तंभ (करड्या भागाच्या बाजूस असलेला). सबंध मेरुरज्जू दोन पार्श्व भागांत अपूर्ण विभागलेला असतो. ही विभागणी अग्रभागी असलेल्या अग्र खाचेमुळे व पश्चभागी पश्च पडद्यामुळे होते आणि ती मध्यरेषेवर असते. करड्या भागाच्या दोन्ही शृंगांमध्ये प्रत्येक बाजूस वक्षीय (छातीचा भाग) आणि कटीय भाग या ठिकाणच्या मेरुरज्जू भागात जो करडा भाग असतो, त्याला पार्श्व शृंग म्हणतात आणि त्यात अनुकंपी तंत्रिका कोशिका असतात. अग्र शृंगामध्ये मोठ्या बहुकोणीय कोशिका असतात. प्रमस्तिष्क बाह्यकाच्या प्रेरक क्षेत्राकडून, शरीराच्या परिसरीय भागातून संवेदी तंत्रिकातून मस्तिष्क स्तंभ व मेंदूच्या इतर भागाकडून आणि निमस्तिष्काकडून येणारे आवेग या कोशिकांभोवती गोळा होतात. या मोठ्या कोशिकांचे अक्षदंड सर्व प्रकारचे आवेग वाहून नेणारे अंतिम समाईक तंत्रिका तंत्र असतात. या कोशिका ऐच्छिक हालचाली सुरू करणारे आवेग स्नायूकडे पुनर्निवेशित करतात व मेरुरज्जू प्रतिक्षेपी क्रियांमध्ये प्रेरक आवेग वाहून नेण्याचेही कार्य करतात. पश्च शृंगातील कोशिकांना संयोगी तंत्रिका कोशिका म्हणतात व त्या निरनिराळे संबंध प्रस्थापित करतात. शरीर भागातून येणारे अभिवाही आवेग या कोशिकांद्वारे अग्र शृंगातील कोशिकांकडे तसेच तंत्रिका तंत्राच्या ऊर्ध्वस्थ भागाकडे पोहोचविले जातात.

केंद्रीय तंत्रिका तंत्रावरील आवरणे : मेंदू व मेरुरज्जू यांवर एकाखाली एक अशी जी तीन आवरणे असतात, त्यांना एकत्रित मस्तिष्कावरणे म्हणतात. वरून खाली किंवा बाहेरून आत त्यांना अनुक्रमे (१) दृढतानिका, (२) जालतानिका आणि (३) मृदुतानिका म्हणतात.


आ. १९. मस्तिष्कावरणे : (१) प्रमस्तिष्क गोलार्ध, (२) निमस्तिष्क, (३) दृढतानिका, (४) जालतानिका, (५) अवजालतानिका अवकाश, (६) मृदुतानिका, (७) मेरुरज्जू, (८) मस्तिष्क स्तंभ.

दृढतानिका : सर्वांत बाहेरचे आवरण बरेचसे जाड, घट्ट आणि तंतुमय ऊतकाचे असते. ते कवटीच्या आतील पृष्ठभागाशी संलग्न असते. त्यामधील रक्तवाहिन्या कवटीच्या हाडांचे पोषण करतात. कवटीस आघात झाल्यास हे आवरण फाटून रक्तस्राव होतो. हा रक्तस्राव दृढतानिका व अस्थी यांच्या दरम्यान साचून मेंदूतील भागांवर दाब पडतो. ज्या ठिकाणी असा दाब पडतो त्याच्या विरुद्ध बाजूच्या शरीरास अंगघात होतो, स्नायूंची चलनवलन शक्ती बंद पडते. दृढतानिकेचा मेंदूकडील पृष्ठभाग गुळगुळीत आणि ओलसर असतो. तिचा काही भाग मध्यरेषेत दोन प्रमस्तिष्क गोलार्धांच्या मधील अनुदैर्घ्य विदरात शिरतो, त्याला प्रमस्तिष्क दात्र म्हणतात. दोन्ही प्रमस्तिष्क गोलार्ध आणि निमस्तिष्क यांच्या दरम्यानही आडवा पडदेवजा भाग गेलेला असतो, त्याला निमस्तिष्क पटवेश्म म्हणतात. दृढतानिका दोन थरांची मिळून बनलेली असते. या थरांमध्ये काही पोकळ्या असून त्यांमध्ये अशुद्ध रक्त असते. त्यांना दृढतानिका कोटरे म्हणतात. या कोटरांद्वारे अशुद्ध रक्त आणि प्रमाणापेक्षा जादा मस्तिष्क–मेरुद्रव मानेतील मोठ्या नीलांकडे वाहून नेले जातात.

आ. २०. मेंदूवरील मस्तिष्कावरणांची रचना : (१) कवटीचे हाड, (२) दृढतानिका, (३) जालतानिका, (४) अवजालतानिका अवकाश, (५) अवदृढतानिका अवकाश, (६) जालतानिका कणांकुर, (७) नीला कोटर, (८) प्रमस्तिष्क गोलार्ध बाह्यक, (९) मृदुतानिका, (१०) प्रमस्तिष्क दात्र, (११) प्रमस्तिष्क गोलार्धाचा पांढरा भाग, (१२) प्रमस्तिष्क गोलार्धाचा करडा भाग.

पोष ग्रंथींचा स्रावही छोट्या नीलांद्वारे कुहरी कोटरामार्गे (अशुद्ध रक्त असलेल्या मेंदूच्या तळातील पोकळीमार्गे) रक्तप्रवाहात मिसळतो. दृढतानिका व जालतानिका यांच्या दरम्यान असलेल्या पोकळीला (प्रत्यक्षात पोकळी नसते) अवदृढतानिता अवकाश म्हणतात.

जालतानिका : हे आवरण दृढतानिकेच्या आत असते. ते पातळ असूनही त्यामधून द्रवांचे पारगमन होत नाही. जालतानिका व मृदुतानिका यांच्यामधील पोकळीस अवजालतानिका अवकाश म्हणतात. या पोकळीत नाजूक तंतूंचे जाळेच पसरलेले असते व तीत मस्तिष्क-मेरुद्रव असतो. पातळ भित्ती असलेल्या मेंदूच्या नीला व रोहिण्या या जाळ्यात असतात. अवजालतानिका अवकाश व चौथे मस्तिष्क विवर यांना जोडणाऱ्या तीन छिद्रांना नावे दिली आहेत. मध्यभागी असलेले ते माझँडी रंध्र (फ्रांस्वा माझँडी या फ्रेंच शरीरक्रियावैज्ञानिकांच्या नावावरून) व दोन बाजूंची ती लुश्का रंध्रे (ह्युबर्ट फोन लुश्का या जर्मन शारीरविज्ञांच्या नावावरून) होत. या रंध्रांतून सर्व मस्तिष्क विवरांतील मस्तिष्क-मेरुद्रव आणि अवजालतानिकेच्या अवकाशातील मेरुद्रव एकमेकांत मिसळले जातात. जालतानिका दोन संवलेकांतील खाचांमध्ये (म्हणजेच सीतांमध्ये) खोल शिरत नाही. एका संवेलकावरून सरळ दुसऱ्यावर पसरलेले हे आवरण असते.  आ. ११. कवटीतील मेंदू : (अ) पुढून : (१) अनुदैर्घ्य विदर (आ) उजव्या बाजूने : (१) ललाट खंड, (२) शंखक खंड, (३) पार्श्वललाट खंड, (४) पश्चकपाल खंड.

मृदुतानिका : अतिनाजुक संयोजी ऊतकाचे हे आवरण मेंदूच्या पृष्ठभागाशी संलग्न असून सर्व सीतांमध्येही पसरलेले असते. त्यामध्ये बारीक रोहिण्या व नीला असतात आणि त्या जवळच्या तंत्रिका ऊतकाला रक्तपुरवठा करतात. वरच्या बाजूस तंतुपट्ट (प्रमस्तिष्क गोलार्धांना जोडणाऱ्या तंत्रिका जुडग्यांपैकी सर्वांत मोठे जुडगे) व मस्तिष्क कमान (पांढऱ्या तंत्रिका तंतूचे वक्राकार तंतुपट्टाच्या खाली असणारे दोन जुडगे) आणि खालच्या बाजूस तिसऱ्या मस्तिष्क विवराचे छत यांच्या मधे मृदुतानिकेची प्रसूचीच्या आकाराची दुमड असते, तिला मध्यस्थ छदन म्हणतात. या दुमडीमध्ये दोन मोठ्या नीला असतात व त्यांना गेलेन नीला (गेलेन या ग्रीक शरीरक्रियावैज्ञानिकांच्या नावावरून) म्हणतात आणि त्या मेंदूच्या आतील भागातील अशुद्ध रक्त वाहून नेतात. याच दुमडीचे काही रक्तवाहिन्यायुक्त भाग दोन्ही

आ. २१. मस्तिष्क-मेरुद्रवाच्या तपासणीसाठी कटि-सूचिवेध (X अशा खुणेच्या जागी तिसऱ्या व चौथ्या कशेरुकामध्ये कटि-सूचि खुपसून द्रव काढतात ).

पार्श्वमस्तिष्क विवरात व तिसऱ्या मस्तिष्क विवरात शिरतात, त्यांना ‘झल्लरी जालिका ’ म्हणतात. चौथ्या मस्तिष्क विवराच्या छतातही अशीच झल्लरी जालिका असते. या

 

सर्व जालिका मस्तिष्क-मेरुद्रव स्रवणात त्याच्या घटकांच्या नियंत्रणात भाग घेतात.

मस्तिष्क विवरे : (आ. १३). मेंदूच्या गाभ्यात असणाऱ्या या पोकळ्यांमध्ये मस्तिष्क–मेरुद्रव असतो. त्यांच्या आतल्या पृष्ठभागावर जे पातळ आवरण असते, त्याला वसनस्तर म्हणतात. उजवे व डावे पार्श्वमस्तिष्क विवर, तिसरे व चौथे मिळून एकूण चार विवरे आहेत. प्रमस्तिष्क गोलार्ध, पारमस्तिष्क, मस्तिष्क सेतू आणि लंबमज्जा या भागांत ही विवरे असतात. प्रत्येक पार्श्वविवर तिसऱ्याशी ज्या छोट्या रंध्राने जोडलेले असते, त्याला मन्रो रंध्र (ए. ए. मन्रो या इंग्रज शस्त्रवैद्यांच्या नावावरून) म्हणतात. तिसरे आणि चौथे एकमेकांशी ज्या अरुंद नालाने जोडलेले असतात, तिला सिल्व्हिअस नाल (सिल्व्हिअस या फ्रेंच शरीरविज्ञांच्या नावावरून) वा मस्तिष्क नाल म्हणतात.


 आ. २२. मेंदूचा तळभाग व त्यातून निघालेल्या मस्तिष्क तंत्रिका : (१) गंध तंत्रिका, (२) दृक्‌तंत्रिका, (३) नेत्र प्रेरक तंत्रिका, (४) कप्पी तंत्रिका, (५) त्रिमूल तंत्रिका (नेत्र शाखा, उत्तरहून शाखा व अधोहनू शाखा), (६) अपवर्तनी तंत्रिका, (७) आनन तंत्रिका, (८) श्रवण तंत्रिका, (९) जिव्हा ग्रसनी तंत्रिका, (१०) प्राणेशा तंत्रिका, (११) साहाय्यक किंवा मेरुरज्जू साहाय्यक तंत्रिका, (१२) अधोजिव्ह तंत्रिका, (१३)लंबमज्जा, (१४) निमस्तिष्क, (१५) प्रमस्तिष्क गोलार्ध.सर्व विवरे चौथ्या विवरामार्फत अवजालतानिका अवकाशाशी जोडलेली असतात. या विवरातील झल्लरी जालिका जो प्रथिनविरहित द्रव तयार करतात, तोच मस्तिष्क–मेरुद्रव होय. मस्तिष्क–मेरुद्रव मेंदू आणि मेरुरज्जूस यांत्रिक आधार म्हणून उपयोगी असतो. सबंध केंद्रीय तंत्रिका तंत्रच त्यामध्ये तरंगत असल्यासारखे असते. याशिवाय शरीरातील इतरत्र असलेल्या ऊतक द्रव आणि लसीका द्रव (ऊतकांतून रक्तात जाणारा व रक्तद्रवाशी साम्य असलेला द्रव) या द्रवांची कार्येही तो करतो. पार्श्वमस्तिष्क विवरातून तिसऱ्यात, त्यातून चौथ्यात व त्यातून अवजालतानिका अवकाशात असे त्याचे अभिसरण सतत चालू असते. हाच अवकाश मेरुरज्जूभोवतीही असतो आणि म्हणून कटिस्थानातील या अवकाशातील मस्तिष्क–मेरुद्रव विशिष्ट सुईद्वारे तपासणीकरिता काढून घेतात. या छोट्या शस्त्रक्रियेला कटि–सूचिवेध म्हणतात. ही तपासणी केंद्रीय तंत्रिका तंत्राच्या विकारांच्या निदानाकरिता फार उपयुक्त असते.

 परिसरीय तंत्रिका तंत्र :  (अ) मस्तिष्क तंत्रिका :मस्तिष्क तंत्रिकांच्या एकूण १२ जोड्या आहेत. त्यांना रोमन I ते XII अशा क्रमांकांनी ओळखतात. यांपैकी फक्त पहिली (I) तंत्रिका सोडून इतर सर्व मस्तिष्क स्तंभापासून निघतात. पहिली गंधवाही क्षेत्रापासून निघते. कोष्टकात क्र.१ मध्ये त्यांची माहिती दिली आहे.

आ. २३. मेरुरज्जू तंत्रिका मूले : (१) मेरुरज्जू तुकड्याचा वरचा भाग, (२) मृदुतानिका (३) जालतानिका, (४) दृढतानिका, (५)दोन्ही मूलांवरील दृढतानिका वेष्टन, (६) पश्चमूल व त्यावरील पश्चमूल गुच्छिका, (७) अग्रमूल, (८) फासळी, (९) कशेरुकाचा भाग.(आ) मेरूरज्जू तंत्रिका : मानवामध्ये मेरुरज्जूपासून निघणाऱ्या एकूण ३१ जोड्या असतात. ८ ग्रैव (मानेतील), १२ वक्षीय (छातीतील), ५ कटीय (कमरेतील), ५ त्रिक तंत्रिका (त्रिकास्थीसंबंधी) व एक अनुत्रिक तंत्रिका (अनुत्रिकास्थीसंबंधी) अशा मिळून त्या बनतात. प्रत्येक तंत्रिका मेरुरज्जूपासून निघणाऱ्या दोन तंत्रिका जुडग्यांची मिळून तयार होते. या जुडग्यांना अग्रमूल किंवा अभ्युदरीय मूल आणि पश्चमूल किंवा पृष्ठीय मूल म्हणतात. अग्रमूलातील बहुसंख्य तंत्रिका तंतू अग्र शृंगातील कोशिकांचे अपवाही प्रेरक प्रवर्ध असतात. त्यांशिवाय काही सूक्ष्म तंतू पार्श्वशृंगातील कोशिकांचे अपवाही प्रवर्ध असतात. पश्चमूलातील सर्व तंतू अभिवाही असतात व त्यांमधून त्वचा, स्नायू, अंतस्त्ये इत्यादींकडून येणाऱ्या संवेदना तसेच काही असंवेदी आवेग (म्हणजे जे अबोध राहतात किंवा ज्यांची जाणीव होत नाही ते) येतात. पश्चमूलातील हे तंतू ज्या कोशितांचे प्रवर्ध असतात त्या मूलावरील एका छोट्या फुगवटीतच असतात. या फुगवटीला पश्चमूल गुच्छिका म्हणतात. दोन्ही मूले आंतराकशेरू छिद्रामध्ये (दोन कशेरुकांमधील भोकासारख्या जागेमध्ये) एकत्र येतात परंतु या जाड मेरुरज्जू तंत्रिकेच्या लगेचच दोन शाखा बनतात. त्यांना अनुक्रमे अग्र प्राथमिक शाखा आणि पश्च प्राथमिक शाखा म्हणतात. या प्रत्येक शाखेत प्रेरक आणि संवेदी तंत्रिका तंतू असतात. अग्र प्राथमिक शाखेच्या उपशाखा एकमेकींत मिसळतात व पुन्हा शाखित होतात. या विभाजन प्रकारामुळे तीन तंत्रिका जालिका (जाळ्या) तयार होतात. त्यांना अनुक्रमे (१) ग्रैव, (२) भुज आणि (३) कटि–त्रिक जालिका म्हणतात. या जालिकांपासून हात, पाय व मान या शरीर भागांतील स्नायू आणि त्वचा यांकडे जाणाऱ्या परिसरीय तंत्रिका बनतात. या तंत्रिकांमध्ये दोन्ही प्रकारचे म्हणजे प्रेरक आणि संवेदी तंत्रिका तंतू असतात. पश्च प्राथमिक शाखेच्या उपशाखा पाठीकडील स्नायू व त्वचा यांना पुरवठा करतात.


कोष्टक क्र. १. मस्तिष्क तंत्रिका

क्रमांक 

नाव 

कोठून निघते 

क्रियात्मक रचना 

शेवट व कार्य 

I

गंध तंत्रिका

प्रमस्तिष्कातील 

गंधग्राही क्षेत्र

संपूर्ण संवेदी

नाकातील गंधग्राहक श्लेष्मकलेत गंधज्ञान.

II

दृक्‌तंत्रिका

नेत्रगोलाच्या जालपटलातून

संपूर्ण संवेदी

मेंदूच्या दृष्टिक्षेत्रात दृष्टिज्ञान.

III

नेत्रप्रेरक तंत्रिका

मस्तिष्क स्तंभातील केंद्रकापासून

संपूर्ण प्रेरक

नेत्रगोलाचे स्नायू नेत्रगालोची हालचाल.

IV

कप्पी तंत्रिका

मस्तिष्क स्तंभातील 

केंद्रकापासून

संपूर्ण प्रेरक

नेत्रगोलाचा ऊर्ध्वस्थ तिरपा स्नायू फक्त याच स्नायूची हालचाल.

V

त्रिमूल तंत्रिका

मस्तिष्क सेतूतील केंद्रकापासून

प्रेरक आणि संवेदी (मिश्र)

चर्वणाचे स्नायू, चेहऱ्यावरील त्वचेचा भाग, शिरोवल्काचा भाग, तोंडातील व नाकातील श्लेष्मकला.

VI

अपवर्तनी तंत्रिका

मस्तिष्क सेतूतील केंद्रकापासून

संपूर्ण प्रेरक

नेत्रगोलाचा अधःस्थ तिरपा स्नायू फक्त याच स्नायूची हालचाल.

VII 

आनन तंत्रिका 

मस्तिष्क सेतूमधील 

केंद्रकापासून 

प्रेरक व संवेदी (मिश्र) 

चेहऱ्याचे भावनादर्शी स्नायू, लाला ग्रंथी, जिभेवरील श्लेष्मकला.

VIII

श्रवण तंत्रिका

लंबमज्जा

संपूर्ण संवेदी

अंतर्कर्ण, श्रवण व शरीर संतुलन.

IX

जिव्हा ग्रसनी तंत्रिका

लंबमज्जा

प्रेरक आणि 

संवेदी (मिश्र)

जिव्हा आणि ग्रसनीचे स्नायू, जिव्हेतील रुचिकलिका अनुकर्ण ग्रंथी (कानापुढील लाला ग्रंथी).

X

प्राणेशा तंत्रिका

लंबमज्जा

प्रेरक आणि संवेदी (मिश्र)

ग्रसनी व स्वरयंत्र स्नायू, छातीतील सर्व अंतस्त्ये उदर गुहेतील सर्व अंतस्त्ये.

XI 

साहाय्यक किंवा मेरुरज्जू साहाय्यक 

तंत्रिका

लंबमज्जा

प्रेरक आणि संवेदी (मिश्र)

स्वरयंत्राचे स्नायू, मानेतील उरोजत्रुक कर्णमूलिका स्नायू पाठीतील चतुष्कोणी स्नायू.

XII

अधोजिव्ह तंत्रिका

लंबमज्जा

संपूर्ण प्रेरक 

जिभेचे स्नायू.

                                 


आ. २५. अनुकंपी तंत्रिका तंत्र : (डावा भाग). मेंदूचा तळभाग व मेरुरज्जूचा अभ्युदरीय भाग आणि गुच्छिकांपासून विविध अतंस्त्यांना जाणारे तंतू : (१) मेरुरज्जूचा वक्षीय भाग, (२) मेरुरज्जूचा कटीय भाग, (३) ऊर्ध्वस्थ ग्रैव गुच्छिका, (४) मध्य ग्रैव गुच्छिका, (५) अधःस्थ ग्रैव गुच्छिका, (६) पहिली वक्षीय गुच्छिका, (७) डोळ्यातील बाहुली विस्फारक, (८) डोक्यातील रक्तवाहिन्या व स्वेद ग्रंथी, (९) बाहूतील रक्तवाहिन्या व स्वेद ग्रंथी, (१०) हृदय, (११) श्वासनलिका व फुप्फुसे, (१२) ग्रसिका व महारोहिणी, (१३) उदरगुहीय गुच्छिका, (१४) ऊर्ध्वस्थ आंत्रबंध गुच्छिका, (१५) अधःस्थ आंत्रबंध गुच्छिका, (१६) जठर, पित्ताशय व पित्त नलिका, (१७) अधिवृक्क ग्रंथी, (१८) आंत्र, (१९) बृहदांत्राचा शेवटचा भाग व गुदाशय, (२०) मूत्राशय व गुदाशय, (२१) बाह्य जननेंद्रिये, (२२) पायातील रक्तवाहिन्या आणि स्वेद ग्रंथी.स्वायत्त तंत्रिका तंत्र : तंत्रिका तंत्राचा जो विभाग शरीरातील अनैच्छिक आणि अबोध अशा क्रियांवर नियंत्रण ठेवण्याचे कार्य करतो त्याला स्वायत्त तंत्रिका तंत्र म्हणतात. उदा., हृदयक्रिया आणि पचनक्रिया सतत चालू असूनही अनैच्छिक व अबोध असतात. काही मस्तिष्क तंत्रिका व काही मेरुरज्जू तंत्रिका यांच्या शाखा छाती, उदरगुहा व श्रोणिगुहा (धडाच्या तळाशी हाडांच्या संयोगामुळे तयार झालेली, हाडांनी वेष्टित असलेली पोकळी) यांमधील अंतस्त्यांना तंत्रिका पुरवठा करतात. या सर्वांचा समावेश स्वायत्त तंत्रिका तंत्रात होतो. शरीररचनात्मक दृष्टीने या तंत्राचे दोन विभाग पाडले असून त्यांना (अ) अनुकंपी आणि (आ) परानुकंपी तंत्रिका तंत्र म्हणतात. दोन्ही विभाग संपूर्ण अपवाही किंवा प्रेरकच असतात.

 आ. २४. भुज तंत्रिका जालिका व तिच्या शाखा-उपशाखा : (१) वक्ष, (२) मान, (३) भुज, (४) मानेतील मेरुरज्जूकडून येणाऱ्या तंत्रिका, (५) भुज जालिकेच्या तीन प्रमुख शाखा, (६) भुज जालिकेच्या उपशाखा.

आ. २६. परानुकंपी तंत्रिका तंत्र व अंतस्त्यांना होणारा तंत्रिका पुरवठा : मस्तिष्क विभाग : (१) मस्तिष्क तंत्रिका, (२) लोमशकाय गुच्छिका, (३) डोळ्यातील बाहुली आकुंचक, (४) जतुकतालू गुच्छिका, (५) अश्रू ग्रंथी, (६) निम्न अधोहनू गुच्छिका, (७) निम्न अधोहनू लाला ग्रंथी व अधोजिव्ह लाला ग्रंथी, (८) कर्ण गुच्छिका, (९) अनुकर्ण लाला ग्रंथी, (१०) श्वासनलिका व फुप्फुसे, (११) आहार नाल (अन्नमार्ग), (१२) यकृत, (१३) पित्ताशय, (१४) अग्निपिंड, (१५) वृक्क (मूत्रपिंड) त्रिक विभाग : (१६) मूत्राशय, (१७) बृहदांत्राचा शेवटचा भाग व गुदाशय, (१८) बाह्य जननेंद्रिये.

(अ) अनुकंपी तंत्रिका तंत्र : (आ. २५). हे तंत्र कशेरुक दंडाच्या दोन्ही बाजूंस काही अंतरावर असलेल्या गुच्छिकांच्या साखळ्यांचे बनलेल असते. प्रत्येक साखळी वरून खाली ३ ग्रैव, १० ते १२ वक्षीय, ४ कटीय आणि १ अनुत्रिक गुच्छिकांची बनलेली असते. या गुच्छिकांपासून निघणारे तंत्रिका तंतू सर्व ३१ मेरुरज्जू तंत्रिकांना येऊन मिळतात. या तंतूंना करड्या संदेशवाही शाखा म्हणतात. हे तंतू निरनिराळ्या प्रेरक भागांपर्यत जातात. याशिवाय या साखळीतील गुच्छिकांना १२ वक्षीय मेरुरज्जू तंत्रिका आणि पहिल्या ३ कटिय मेरुरज्जू तंत्रिकांकडून शाखा येऊन मिळतात. या शाखांना श्वेत संदेशवाही शाखा म्हणतात व त्या केंद्रीय तंत्रिकांतून आलेल्या असतात.

 

(आ) परानुकंपी तंत्रिका तंत्र : या तंत्रिका तंत्राचे (१) मस्तिष्क विभाग व (२) त्रिक विभाग असे दोन विभाग पाडले आहेत. 

स्वायत्त तंत्रिका तंत्र द्वि-कोशिका व द्वि-तंत्रिका तंतू या रचनेवर आधारित तंतू या रचनेवर आधारित असते. म्हणजे सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत दोनच कोशिका व दोनच तंत्रिका तंतू अंतस्त्यांना पुरवठा करतात. आवेग उत्पादक कोशिका मेंदू किंवा मेरुरज्जूच्या करड्या भागात असतात. त्यांच्यापासून निघणाऱ्या तंतूंचा गुच्छिकांत शेवट होतो. त्यांना गुच्छिकापूर्व तंतू म्हणतात. दुसऱ्या कोशिका गुच्छिकांत असतात आणि त्यांच्यापासून निघणारे तंतू थेट अंतस्त्यांपर्यंत जातात त्यांना गुच्छिकापश्च तंतू म्हणतात.

स्वायत्त तंत्रिका तंत्राच्या दोन्ही विभागांत काही फरक आहेत. अनुकंपी तंत्रिका तंत्राला ॲड्रिनोत्पादक म्हणतात. कारण त्याच्या अनुबंधनांमध्ये आवेग वहनाच्या वेळी ॲसिटीलकोलीन व सिपॅथीन (एपिनेफ्रिन) उत्पन्न होते. परानुकंपी तंत्रिका तंत्रातील अनुबंधनांमध्ये फक्त ॲसिटीलकोलीनच उत्पन्न होते आणि म्हणून त्याला कोलिनोत्पादक म्हणतात.

त्यांच्या कार्यातील फरक कोष्टक क्र. २ मध्ये दिले आहेत. अनुकंपी तंत्रिका तंत्र प्राण्यांच्या बाह्य परिसरीय परिस्थितीस तोंड देण्याच्या शक्तीत भर घालते, अन्न मिळविण्यास मदत करते आणि स्वसंरक्षणक्षम बनविते. परानुकंपी तंत्रिका तंत्र खर्च झालेली ऊर्जा परत मिळविण्यास व ऊर्जाव्यय नियंत्रित करण्यास मदत करते.


कोष्टक क्र. २. अनुकंपी व परानुकंपी तंत्रिका तंत्रांच्या कार्यातील फरक

अंतस्त्य

अनुकंपी

परानुकंपी

डोळ्यातील बाहुली

विस्फारण

आकुंचन

डोळ्यातील लोमशकाय स्नायू

शिथिल करणे

ताठ करणे

लाला ग्रंथी

स्रावरोधन

स्रावोत्पादनास चेतना

श्वासनलिका

विस्फारण

आकुंचन

स्वेद ग्रंथी

स्रावोत्पादनास चेतना

निष्परिणामी

रक्तवाहिन्या

बहुतकरून आकुंचन

बहुतकरून विस्फारण

अधिवृक्क ग्रंथी

स्रावोत्पादनास चेतना

निष्परिणामी

आहारनाल

कार्यरोधन

कार्यचेतना

हृदय

चेतना (गतीत वाढ)

रोधन (गती मंद होणे)

मूत्राशय

रोधन

चेतना

शरीरावरील केसांचे स्नायू

निष्परिणामी

आकुंचन(केस ताठ होणे)

अग्निपिंड

महत्त्वाचा परिणाम नाही

कोशिकांना चेतना

स्वायत्त तंत्रिका तंत्राचे कार्य : शरीरांतर्गत परिस्थिती जीवनास योग्य अवस्थेत टिकवून ठेवण्याचे कार्य स्वायत्त तंत्रिका तंत्र करते. म्हणजेच शरीराचे तापमान, जलसंतुलन आणि रक्ताची आयनीय (विद्युत् भारित अणू, रेणू वा अणूगट यांच्या संबंधातील) घटना कायम ठेवते. यालाच समस्थिति (होमिओस्टॅसिस) म्हणतात. याकरिता या तंत्राचा पचनक्रिया, अन्नचयापचय (अन्नात होणारे भौतिक व रासायनिक बदल) आणि उत्सर्जन (निरुपयोगी द्रव्ये बाहेर टाकणे) यांच्याशी संबंध येतो. रक्तदाब आणि श्वसनक्रिया यांच्याशीही ते संबंधित असते. कोणत्याही आपत्तीस वा परिस्थितीतील बदलांना तोंड देण्याकरिता शरीरास सिद्ध करण्याचे कार्य हे तंत्र करते. वर्तनासंबंधीच्या आणि भावनात्मक प्रतिक्रियांमध्ये या तंत्राचा महत्त्वाचा भाग असतो. बहुतेक सर्व अंतस्त्यांना संवेदी तंत्रिका असतात. त्यांपैकी काही वेदना-संवेदनेशी संबंधित असतात पण पुष्कळशा प्रतिक्षेपी क्रियांशी निगडित असतात. या तंत्रिकांना अंतस्त्य अभिवाही प्रवर्ध म्हणतात आणि ते मेंदू व मेरुरज्जूपर्यंत जातात. पुष्कळ वेळा स्वायत्त तंत्रिका तंतूही त्यांच्या बरोबर असतात.


तंत्रिका तंत्राची वैशिष्ट्ये : एकूण तंत्रिका तंत्राचे कार्य समजण्याकरिता आवश्यक अशा काही विशिष्ट गोष्टींची नोंद येथे केली आहे.

आ. २७. निरनिराळ्या प्रकारच्या तंत्रिका कोशिका व तंत्रिका श्लेष्म कोशिका : (१) मेरुरज्जूच्या अग्र शृंगातील प्रेरक कोशिका, (२) एक प्रवर्धी कोशिका, (३) प्रमस्तिष्क बाह्यकाच्या प्रेरक क्षेत्रातील मोठी प्रसूचीय कोशिका, (४) निमस्तिष्क बाह्यकातील पुर्‌किन्ये कोशिका, (५) ऑलिगोडेंड्रोग्लिया, (६) मायक्रोग्लिया, (७) ॲस्ट्रोसाइट.(१) तंत्रिका कोशिका : तंत्रिका तंत्राच्या रचनात्मक आणि कार्यात्मक एककाला तंत्रिका कोशिका म्हणतात. या तंत्रात यांशिवाय ज्या आधारभूत व इतर कार्य करण्याऱ्या कोशिका असतात, त्यांना तंत्रिका श्लेष्म कोशिका म्हणतात. या कोशिकांचे तीन प्रकार असतात : (१) ऑलिगोडेंड्रोग्लिया, (२) ॲस्ट्रोसाइट आणि (३) मायक्रोग्लिया.

ऑलिगोडेंड्रोग्लिया : तंत्रिका श्लेष्म कोशिकांच्या या प्रकारच्या कोशिका भ्रूणाच्या बाह्यस्तरापासून बनलेल्या असतात. त्या केंद्रीय तंत्रिका तंत्राच्या पांढऱ्या व करड्या भागांत आढळतात. छोट्या गोलाकार आकाराच्या या कोशिकांचे प्रवर्ध अतिशय सूक्ष्म असतात. त्या तंत्रिका तंतूंशी निगडीत असून तंतूंच्या दिशेने रांगेत रचलेल्या असतात.

आ. २८. मेरुरज्जूच्या अग्र शृंगातील प्रेरक तंत्रिका कोशिकेचे सूक्ष्मदर्शन : (१) अभिवाही प्रवर्ध, (२) केंद्रक, (३) निस्ल पिंड, (४) शंक्वाकार उंचवटा, (५) अक्षदंड व त्यातील तंत्रिका तंतुक, (६) अक्षदंड शाखा, (७) वसावरण, (८) वसावरणावरील श्वान आवरण, (९) तंत्रिका पर्व संकोच, (१०) श्वान कोशिकेचा केंद्रक, (११) श्वान आवरणाचा शेवट, (१२) वसावरणाचा शेवट, (१३) अंत्य प्रवर्ध.

ॲस्ट्रोसाइट : या प्रकारात कोशिका ताराकृती असून त्यांना अनेक प्रवर्ध असतात. त्याही बाह्यस्तरापासून बनतात. त्यांचे प्रवर्ध छोट्या रक्तवाहिन्या व केशवाहिन्यांच्या भित्तींवर टेकलेले असून त्याठिकाणी प्रवर्धांची टोके चपटी आणि काहीशी रुंद असून त्यांना परिवाहिक पद म्हणतात.

मायक्रोग्लिया : या छोट्या कोशिका केंद्रीय तंत्रिका तंत्रात सर्वत्र विखुरलेल्या असून त्यांचे प्रमाण करड्या भागात अधिक असते. या कोशिका भ्रूण मध्यस्तरापासून बनतात. त्या अमीबासदृश हालचाली करणाऱ्या आणि भक्षिकोशिकांसारखे कार्य करणाऱ्या छोट्या कोशिका असून त्यांचे ⇨ जालिकाअंतःस्तरीय तंत्रातील कोशिकांशी बरेच साम्य असते आणि त्या तंत्रातील कोशिकांसारखेच या कार्य करतात.

प्रत्येक तंत्रिका कोशिका ही कोशिका-काय आणि एक किंवा अनेक प्रवर्धांची मिळून बनलेली असते. तंत्रिका कोशिका विविध आकारांच्या व घाटांच्या (लहान, मोठ्या, त्रिकोणी, बहुकोणीय, गोल, तर्कुरूप वगैरे) असतात. बहुतेकांच्या रचनेत मात्र साम्य असते. कोशिका पिंडात मध्यभागी ‘केंद्रक’ असतो. केंद्रक सोडून इतर भागात अतिसूक्ष्म तंतू विखुरलेले असतात. हे तंतू प्रवर्धातही गेलेले असतात. विशिष्ट अभिरंजक (रंगविण्याच्या) क्रियेनंतर सूक्ष्मदर्शकाखाली तपासल्यास कोशिका-कायात असमान आकारमानाचे पिंड विखुरलेले दिसतात, त्यांना निस्ल पिंड (फ्रांट्स निस्ल या जर्मन तंत्रिकावैज्ञांनिकाच्या नावावरून) म्हणतात. त्यांची रचना वाघाच्या अंगावरील पट्ट्यांसारखी दिसते म्हणून त्यांना व्याघ्रपिंड असेही म्हणतात. प्रत्येक कोशिकेला विविध लांबीचे किंवा जाडीचे प्रवर्ध असतात. या प्रवर्धांचे दोन प्रकार आहेत : (१) अभिवाही प्रवर्ध व (२) अक्षदंड. अभिवाही प्रवर्ध बहुधा एकापेक्षा जास्त असतात. मात्र कधी कधी त्यांचा संपूर्ण अभावही असतो. हे प्रवर्ध कोशिका-कायाकडे तंत्रिका आवेग वाहून नेतात, तर अक्षदंड कोशिका-कायापासून आवेग दूर वाहून नेतो. अभिवाही प्रवर्धांना अनेक शाखा व उपशाखा असतात (ग्रीक भाषेत ‘वृक्ष’ या अर्थाचा शब्द या प्रवर्धांना वापरला आहे). अक्षदंड लांब पातळ धाग्यासारखा असून कोशिका-कायाजवळ त्याला शाखा नसतात परंतु काही अंतरावर त्यालाही शाखा फुटतात व या काटकोनात असतात. एका कोशिकेला नेहमी एकच अक्षदंड असतो. अक्षदंडामध्ये निस्ल पिंड नसतात. त्याची सुरुवात कोशिका-कायातील शंक्वाकार उंचवट्यापासून होते व त्याच्या सुरुवातीच्या भागाला प्रारंभिक खंड म्हणतात. हा भाग महत्त्वाचे कार्य करतो. तंत्रिका कोशिकेचे आवेग संपूर्ण जाऊ देणे किंवा अजिबात जाऊ न देणे हे या प्रारंभिक खंडांवर अवलंबून असते. प्रत्येक तंत्रिका कोशिका जरूर तेवढा विद्युत् आवेग उत्पन्न करू शकते किंवा अक्रियही असू शकते. अक्षदंडाच्या टोकावर ज्या शाखा असतात त्यांच्या शेंड्यावर गुठळ्या असतात व इतर भागांशी अनुबंधन (एका तंत्रिका कोशिकेतील आवेग ज्या ठिकाणी दुसरीत पोहोचविला जातो ते ठिकाण किंवा एका कोशिकेचा अक्षदंड दुसरीच्या कायावरील पातळ पडद्यावर टेकतो ती जागा) प्रस्थापित करतात. तंत्रिकांची रचना या कोशिका प्रवर्धांची बनलेली असते. मेंदू व मेरुरज्जूतील पांढरा भाग त्यांचाच बनलेला असतो. काही प्रवर्ध उदा., मेरुरज्जूच्या खालच्या भागातील कोशिकांपासून पायांच्या बोटांपर्यंत म्हणजे ९० ते १२० सेंमी. लांब असतात. बहुसंख्य परिसरीय तंत्रिका तंतू वसावरणयुक्त असतात व हे आवरण खंडित असते. या आवरणाभोवती अतिशय पातळ असे श्वान आवरण (टेओडोर श्वान या जर्मनी शारीरविज्ञांच्या नावावरून ओळखण्यात येणारे) असते. हे आवरण ज्या कोशिकांचे बनते त्यांना श्वान कोशिका म्हणतात. या कोशिकांचे भाग वसावरणात शिरून त्यांचे खंड पाडतात. त्या ठिकाणी वसावरण नसते आणि त्याला तंत्रिका पर्व संकोच किंवा रांव्ह्ये संकोच (एल्. ए. रांव्ह्ये या फ्रेंच विकृतिवैज्ञानिकांच्या नावावरून) म्हणतात. तंत्रिका तंत्रातील थोड्या कोशिका पुष्कळ कोशिकांशी अनुबंधित संबंध प्रस्थापित करू शकतात.


आ. २९. परिसरीय तंत्रिकेचा आडवा छेद (चतुर्थांश भाग दाखविला आहे) : (१) बाह्य तंत्रिकावरण, (२) परितंत्रिकावरण, (३) अंतःस्थ तंत्रिकावरण, (४) तंत्रिका तंतू (अगदी छोटी वर्तुळे).(२) तंत्रिका आणि तंत्रिका आवेग : केंद्रीय तंत्रिका तंत्रातील मेरुरज्जू तंत्रिकेच्या पश्चमूलावरील गुच्छिकेतील किंवा स्वायत्त तंत्रिका तंत्रातील गुच्छिकांतील कोशिकांच्या लांब प्रवर्धांपासून तंत्रिका बनतात. काही तंत्रिका स्पर्श, वेदना, ध्वनी, प्रकाश इ. संवेदना पोहोचवतात, त्यांना संवेदी तंत्रिका म्हणतात. काही तंत्रिका स्नायू किंवा इतर अंतस्त्यांकडे कार्यास प्रवृत्त करणारे संदेश घेऊन जातात, त्यांना प्रेरक तंत्रिका म्हणतात. काही तंत्रिका संपूर्ण संवेदी, तर काही संपूर्ण प्रेरक असतात. काहींमध्ये दोन्ही प्रकारचे तंतू असतात व त्यांना मिश्र तंत्रिका म्हणतात. परिसरीय तंत्रिका म्हणजे शरीराच्या निरनिराळ्या भागांकडे गेलेल्या तंत्रिका अनेक तंतूंपासून तयार होणाऱ्या छोट्या छोट्या जुडग्यांच्या बनलेल्या असतात. प्रत्येक जुडग्याभोवती संयोजी ऊतकाचे वेष्टन असते, त्याला परितंत्रिकावरण म्हणतात. जुडग्यातील प्रत्येक तंतूवर याच ऊतकाचे अतिशय पातळ आवरण असते. त्याला अंतःस्थ तंत्रिकावरण म्हणतात. संपूर्ण तंत्रिका इतर भागापासून अलग रहावी म्हणून तिच्यावरही संयोजी ऊतकाचे जाड वेष्टन असते, त्याला बाह्य तंत्रिकावरण म्हणतात.

प्रत्येक तंतूवरील वसावरण निरोधकाचे कार्य करते म्हणजे हे वसावरण एका तंतूमधील आवेग शेजारच्या तंतूत शिरू देत नाही. काहींच्या मते हे आवरण फक्त चयापचयात्मक कार्य करते. वसावरणामुळे तंतूमधून जाणाऱ्या आवेगाचा वेग वाढतो. सर्वच तंत्रिका तंतूंवर वसावरण असतेच असे नव्हे काही तंतू वसावरणविरहित असतात. स्वायत्त तंत्रिका तंत्रातील सर्व गुच्छिकापश्च तंतू वसावरणविरहित असतात.

तंतूंचे वसावरण टप्प्या-टप्प्यांनी तयार होते आणि ते जन्मानंतरही चालूच असते. जसजशी कार्यनिश्चिती होते तसतसे वसावरण तयार होत जाते. अर्भकामध्ये पायांच्या ऐच्छिक स्नायूंकडे आवेग नेणारे मेरुरज्जू तंत्रिका मार्गातील तंतू जवळजवळ दोन वर्षे किंवा ते चालू लागेपर्यंत वसावरणविरहित असतात. मेंदूमधील निरनिराळी क्षेत्रे एकमेकांशी जोडणाऱ्या तंत्रिका मार्गातील तंतूही फार उशीरा वसावरणयुक्त बनतात. याउलट मेरुरज्जूमधील संवेदी तंत्रिका मार्गातील तंतू गर्भावस्थेतील चौथ्या महिन्यातच वसावरणयुक्त असतात.

आ. ३०. तंत्रिका अपकर्ष : (अ) प्राकृत (सर्वसाधारण) तंत्रिका तंतू (आ) चोवीस तासांनंतर : X-आघात स्थळ, (१) वसा, (२) श्वान आवरण (इ) दोन आठवड्यांनंतर (ई) पंचवीस दिवसांनंतर.तंत्रिका अपकर्ष व पुनर्जनन : प्रत्येक तंत्रिका तंतू हा कोशिका प्रवर्ध असल्यामुळे त्याचे पोषण कोशिका-संबंधावरच अवलंबून असते. जेव्हा हा तंतू तुटतो किंवा चिरडला जातो तेव्हा ज्या भागाचा कोशिका संबंध तुटतो किंवा बिघडतो, त्या भागात अपकर्ष (ऱ्हास) व्हावयास ताबडतोब सुरुवात होते. पहिल्या चोवीस तासांतच अक्षदंडातील तंत्रिका तंतुक वाकडेतिकडे बनून त्याचे तुकडे होतात. त्यानंतर वसावरण फुगते व वसेचे छोटे मोठे गोळे बनतात. वसेचे विघटन होऊन वसाम्ले वगैरे घटक तयार होतात. आघातानंतर दोन ते तीन आठवड्यांच्या आत अपकर्षजन्य टाकाऊ पदार्थ नाहीसे होऊन तंत्रिका तंतूच्या जागी फक्त एक रिकामी नलिका उरते. ही नलिका श्वान आवरणाची असते कारण तिच्यावर अपकर्षाचा परिणाम होत नाही. अक्षदंडाच्या कोशिकेकडील पहिल्या तंत्रिकापर्व संकोचापर्यंतचा बहुधा अपकर्ष दिसतो. कधी तो कोशिकेकडील भागात व प्रत्यक्ष कोशिका-कायातही आढळतो. अशा अपकर्षाला परागामी अपकर्ष म्हणतात. तंत्रिका तंतूमधील अपकर्षजन्य बदल ए. व्ही. वालर या इंग्रज शरीरक्रियावैज्ञानिकांनी वर्णिल्यावरून त्याला वालेरीय अपकर्ष असे नाव देण्यात येते.

तंत्रिका अपकर्ष आघाताशिवाय विषबाधा (उदा.,शिसे, आर्सेनिक, अल्कोहॉल वगैरे) आणि काही रोगांतही (उदा., बालपक्षाघात) उद्‌भवतो.

तंत्रिका पुनर्जनन कधीकधी शक्य असते. त्याकरिता तुटलेली टोके एकमेंकापासून फार दूर गेलेली नसावीत. कोशिकेच्या बाजूकडील टोकातील तंत्रिका तंतुक रिकाम्या श्वान आवरणात शिरतात व हळूहळू वाढतात. श्वान कोशिकांतील केंद्रक वाढतात. वाढलेले तंत्रिका तंतुक जीवद्रव्यामध्ये धरले जातात. कालांतराने वसावरणही तयार होऊन पुनर्जनन पूर्ण होते. मानवात पुनर्जनन दर चोवीस तासांत फक्त दोन मिमी. एवढेच होते.

पुढील माहिती