ऋतुपरत्वे दोषसंशोधन : वसंत ऋतूत सूर्यकिरणांनी कुपित होणार्‍या कफाचे संशोधन वमनोत्तर करावे हा कफ ह्या पूर्वीच्या हेमंत व शिशिर ह्या थंडीच्या दिवसातच संचित झालेला असतो. ग्रीष्म ऋतूत वायू संचित होतो व तो वर्षा ऋतूत ढगांनी सूर्य झाकला जाऊन प्रकुपित होतो, त्या वायूची बस्तिकर्मोत्तर शुद्धी करणे इष्ट असते. तसेच वर्षा ऋतूत जे पित्त संचित होते ते शरद ऋतूतील प्रखर सूर्यकिरणांनी कुपित होते.त्याचे संशोधन विरेचनोत्तर झाले पाहिजे. यथाकाल ह्या मलरूप दोषांचे संशोधन झालेच पाहिजे.

शिशिर ऋतुचर्या : आदानकालातील रुक्षता सुरू झाली तरी सुद्धा थंडी फार असते म्हणून शिशिर ऋतूत यापुढे हेमंत ऋतूत जो आहार--विहार सांगावयाचा आहे त्याचेच अधिक कटाक्षाने पालन करावे. शेगड्या पेटवून अन्य प्रकारे घरात उष्णता राहील अशी व्यवस्था करून थंडीचा प्रतिकार करावा. तिखट, कडू व तुरट रसाचे, वातवर्धक, हलके व थंड खाद्यपेय वर्ज्य करावे.

वसंत ऋतुचर्या : शिशिर ऋतूतील थंडी आणि त्यावेळी केलेला जड, मधुर आणि स्निग्ध आहार यांमुळे संचित कफ प्रखर सूर्यकिरणांनी ह्या ऋतूत पातळ होतो व तो जठराग्नीला मंद करून कफरोग निर्माण करतो. म्हणून ह्या ऋतूत कफनाशक आहार-विहाराचीच योजना करावयास पाहिजे. त्या दृष्टीने वांतीच्या द्वारे ऊर्ध्व मार्गाचे शोधन करण्यासाठी तीक्ष्ण अशी वामक औषधे घ्यावीत. गहू, जव इ. धान्ये जुनी वापरावीत. मांसाहारी लोकांनी कोंबडी, बकरी इ. जांगल प्राण्यांचे मांस सळईच्या टोकावर घेऊन विस्तवावर भाजून खावे. 

 

फळे : खिरणी, करवंद, जांभळे इ. घ्यावीत. ह्या ऋतूत पाझरणार्‍या कडुनिंब किंवा खैराच्या जुनाट वृक्षांच्या खोडांचा द्रव ( डिंक ) सेवन करावा. आसवारिष्टे, मध, द्राक्षे, मधपाणी यांचे मिश्रण सेवन करावे.

विहार : अभ्यंग, व्यायाम, उष्णोदक स्नान करावे. थंडी अधिक असता आरंभी अगरू, नंतर केशर व पुढे थंडी कमी होऊन उष्णता वाढेल त्याप्रमाणे चंदन व शेवटी कापूर ही द्रव्ये उटीसाठी वापरावीत. दुपारी दक्षिण दिशेचा वारा येईल अशा जागी किंवा जलाशयाच्या शेजारी अथवा वाळ्याचे पडदे वगैरे लावून थंड वाटेल अशा व्यवस्थेने बसावे. दिवसा झोप टाळावी. जडान्न, आंबट, स्निग्ध, मधुर आहार घेऊ नये. 

ग्रीष्म ऋतुचर्या : सूर्यकिरणांच्या वाढत्या प्रखरतेने पृथ्वीतील द्रव आणि कफाची स्निग्धता कमी होते त्याविरुद्ध शुष्क व रुक्ष गुणांची वाढ झाल्याने वात दोषाचा ह्या ऋतूत संचय होतो व मनुष्याला शक्ती कमी कमी वाटू लागते. म्हणून ह्या ऋतूत स्निग्ध परंतु पचनास हलके व मधुररसप्रधान अन्न सेवन करावे. इतर रसाचे पदार्थ कमी घ्यावेत. द्रव आहार अधिक घ्यावा.

आहार : पांढर्‍याशुभ्र तांदळाचा भात, दूध, तूप, साखर, गव्हाची खीर, शेवया, थोड्या प्रमाणात शिरा, श्रीखंड, आंब्याचा रस अथवा त्यात तीळ, सुंठ, तूप घालून केलेल्या वड्या ( खांडव ), तांदळाची धिरडी व जांगल देशातील प्राण्यांचे मांस घ्यावे.

दुपारच्या वेळी आंब्याचे पन्हे, नारळाचे पाणी इ. घ्यावे. वाळा, मोगरा, चमेली इत्यादींनी सुगंधित केलेले थंडगार पाणी प्यावे.

विहार : भोजनोत्तर दिवसा झोप आवश्य घ्यावी. खिडया दरवाजां-वर वाळ्याचे पडदे पाणी शिंपून ओले ठेवावे. वाळ्याच्या पंख्याने वारा घ्यावा. शय त्यांनी गळ्यात मोत्याचा कंठा घालावा. सुगंधी पुष्पहार घालावेत. फुले हुंगावी, चंदन, वाळा, कापूर अशा थंड द्रव्यांची उटी लावावी. द्राक्षाचे वेल अथवा जाईजुईचे मांडव घातलेल्या बागेत वा परसात बसावे. उकळून चांदण्यात थंड केलेले दूध साखर घालून प्यावे. चंद्रप्रकाशात बसून गप्पागोष्टीत मन रमवावे. मद्यपान, व्यायाम व अतिश्रम वर्ज्य करावेत. 

वर्षा ऋतुचर्या : मेघाच्छादित आकाश, वृष्टी, तुषारयुक्त थंड वारे आणि पूर्वऋतूत तापलेल्या भूपृष्ठावर पाऊस पडल्याने निघणार्‍या वाफा या सर्व घटनांमुळे अगोदरच मंद झालेला जठराग्नी अधिकच मंद होतो, खाद्यपेय वस्तू व वनौषधीत जलांश अधिक वाढतो. त्यांच्यामध्ये अम्लत्व येते व त्यामुळे द्रव, अम्ल इ. पित्ताचे गुण वाढून पित्ताचा संचय होतो. बहुतेक पदार्थ यामुळेच आंबतात असा हा वर्षा ऋतू असतो. यामुळे पूर्वऋतूत संचित वायू ह्या ऋतूत प्रकुपित होतो. यामुळे ह्या ऋतूत पचनविकृतीचे अनेक रोग निर्माण होतात. म्हणून अम्ल, लवण रसाचे पण पित्ताला न वाढविणारे, कडू , तिखट व अग्निदीपन करणारे, परंतु फार रुक्ष किंवा स्निग्ध नसलेले पदार्थ ह्या ऋतूत सेवन करावेत.

आहार : साळी, जव, गहू व तूर, मूग इ. जुन्या धान्यांच्या भाकरी, पोळ्या, वरण, कढणे इ. वापरावीत. त्याबरोबर जांगल देशातील प्राण्यांचे मांस घ्यावे.


विहार : मल शोधनार्थ बस्ती, मधापासून केलेले मद्य, मधयुक्त पाणी, पंचकोल चूर्ण व संचळयुक्त दह्याची निवळ, आकाशातून पडलेले परंतु जमिनीचा स्पर्श न झालेले असे धरून ठेवलेले पाणी किंवा आडाचे पाणी उकळून थंड करून घ्यावे. अगरू, वाळा, हळद, नागरमोथा इ.पदार्थांचे कोरडे चूर्ण अंगाला मर्दन करणे, सुवासिक द्रव्ये, तलम धूपित वस्त्रे, तसेच पादत्राणे वापरावीत. तुषार आणि झोत न येईल अशा जागी गच्चीवर बसावे. अजीर्ण होऊ देऊ नये, दिवसा झोप, व्यायाम व ऊन्ह वर्ज्य करावे.

शरद ऋतुचर्या : शरद ऋतूत सूर्यकिरण पुनश्च प्रखर होतात. वर्षा ऋतूच्या हवामानात थंड झालेल्या शरीराला ही अकस्मात वाढलेली उष्णता बाधक होते. पूर्वीच्या ऋतूतील संचित असे पित्त ह्या ऋतूत कुपित होऊन पित्तविकार करते. म्हणून पित्ताला जिंकण्यासाठी कडू औषधांनी सिद्ध केलेले तूप प्यावे. विरेचन घ्यावे आणि सिरावेध करून रक्त काढावे.

आहार : भूक लागल्यावर कडू , गोड व तुरट रसाचे हलके असे साळी, मूग, आवळे, पडवळ, साखरयुक्त अन्नपदार्थ, जांगल देशातील प्राण्यांचे मांस आणि मधाचे सेवन करावे. 

विहार : दिवसभर सूर्यकिरणांनी संतप्त व रात्रभर तारका आणि चंद्रकिरणांनी थंड झालेले व पहाटे उगवणार्‍या अगस्ती तार्‍याच्या प्रकाश संसर्गाने निर्विष झालेले पाणी ह्या ऋतूत सर्व दोषनाशक असते. ह्या पाण्याला ‘ हंसोदक ’ असे नाव आहे. त्या पाण्याचे सेवन करावे. सुगंधी पुष्पमाला, स्वच्छ वस्त्र परिधान करणे व चांदण्यात बसणे या ऋतूत हितावह असते.

अभ्रयुक्त ऊन्ह अंगावर येऊ देऊ नये. चरबी, तेल, क्षार, दही व ते घालून केलेले पदार्थ, दिवसा झोप, पूर्व दिशेचा वारा वर्ज्य करावा. बेडूक, मासे, कासव, म्हैस अशा पाण्यात राहणार्‍या व अधिक पाणी लागणार्‍या आनूप प्राण्यांचे मांसही वर्ज्य करावे. 

हेमंत ऋतुचर्या : ह्या ऋतूत कडायाच्या थंडीमुळे शरीराबाहेरील उष्णता आतच कोंडली जाते. तिचा जठराग्नीशी संयोग होऊन तो दीप्त होतो. शिवाय ह्या ऋतूत रात्र मोठी असते, यामुळे स्वस्थ आणि बलवंतांना सकाळीच भूक लागते. जडान्न किंवा प्रमाणापेक्षा थोडे अधिक अन्न पचविण्याची शक्ती जठराग्नीला येते. म्हणून बलकारक आहार-विहार ह्या ऋतूत उपयुक्त ठरतात.  

 

आहार : गहू, तांदूळ इ. धान्ये नवीच वापरावीत. उडीद, मूगासारख्या द्विदल धान्याचाही उपयोग करावा. उसाचा रस किंवा त्यापासून झालेले गूळ, साखर अशा पदार्थांनी युक्त पक्वान्ने दूधतुपासह सेवन करावीत. सकाळीच भूक लागत असून जर ह्या ऋतूत आहार घेतला नाही, तर तीव्र जठराग्नी रसादी धातूंनाच पचवून शक्ती क्षीण करतो. 

विहार : वातनाशक तेलाचे अभ्यंग, डोयावर तैल मर्दन, त्वचेच्या ठिकाणी उष्णता यावी म्हणून कुस्तीसारखा व्यायाम करून अंग रगडून घ्यावे, ऊन पाण्याचे स्नान, अगरू, केशरासारख्या उष्ण द्रव्यांची उटी, धूप घेणे, लोकरीची वा रेशमी तलम वस्त्रे किंवा हरीण इत्यादींसारख्या पशूंच्या कमावलेल्या, उष्णस्वभावी व हलयाशा चामड्यांची वस्त्रे वापरावीत. अंगावर बारीक कपडा ठेवून कोवळे सूर्यकिरण अंगावर घ्यावे म्हणजे घाम येईल. हातापायांना मोजे वापरावेत, पादत्राणे वापरावीत. तळघरातील शेगड्या इ. पेटवून आश्रय घ्यावा. 

 

स्त्रीसमागमाच्या बाबतीत पाळावयाच्या नियमांचा उल्लेख ‘ ब्रह्मचर्य ’ ह्या प्रकरणात प्रत्येक ऋतूच्या दृष्टीने आला आहेच.

कडू, तिखट, तुरट रसाचे व वातवर्धक खाद्यपेय पदार्थ, थंड पदार्थ, जोराचा वारा व उपोषणे ही हेमंत ऋतूत वर्ज्य करावीत.

ऋतुचर्येचे तात्पर्य : ह्या पूर्वी ‘ आहार ’ प्रकरणात ऋतुमानानुसार रसाचे प्राधान्य ठेवून तो षड्रसात्मक असावा हे सांगितले आहेच. ऋतुमानापरत्वे रसाचे प्राधान्य कसे असावे ते शास्त्रकारांनी सांगितले आहे, त्याचा आशय असा : (१) हेमंत आणि शिशिर ह्या हिवाळ्याच्या चार महिन्यांच्या ऋतुकाळात मधुर, अम्ल आणि लवण रसांचा आहारात अग्रक्रम आणि कटूतिक्तकषाय रससेवन अल्प प्रमाणात व्हावे. (२) वसंत ऋतूत कटूतिक्तकषाय रसांना प्राधान्य आणि पहिल्या तिन्हींचे अल्प सेवन. (३) ग्रीष्म म्हणजे प्रखर उन्हाळा. यात केवळ मधुररसप्रधान आहार असावा. इतर अल्प. (४) वर्षा ऋतू म्हणजे पावसाळा. यात अम्ल, लवण रसांचे प्राधान्य व इतर रस अल्प. (५) शरद ऋतूमध्ये मधुर, तिक्त आणि कषाय हे रस अधिक व इतर कमी असावेत. 

ऋतुसंधी : एका ऋतूचा शेवटचा व पुढच्या ऋतूचा पहिला आठवडा मिळून होणारा दोन सप्ताहांचा काल हा त्या दोन ऋतूंचा संधिकाल असतो. अशा ह्या संधिकालात पहिल्या ऋतूतील आहार-विहार क्रमशः १/४, १/८ किंवा १/१६ प्रमाणाने कमी करीत जाऊन त्याच प्रमाणाने पुढील ऋतूचा आहार सेवन करू लागावे. म्हणजे एकदम पूर्वीचा आहार सोडून पुढचा सुरू केल्याने होणार्‍या असात्म्य सेवनाचे दुष्परिणाम टळतील. 

देशकालादींचा बदल होत असता वमनादी शुद्ध कार्य अनिवार्य असून व तेव्हा अनुकूल वातावरण अन्य साधनांनी निर्माण करून त्या त्या क्रिया कराव्यात, काळ वाया जाऊ देऊ नये.

काल-अर्थ-कर्म ह्यांचा हीन, मिथ्या व अतिमात्रक योग : हे सहा ऋतू आपापल्या गुणांप्रमाणे न घडता संपूर्ण विपरीत होतील त्या वर्षी त्यांचा हीन योग झाला असे म्हणावे. उदा., हिवाळा, पावसाळा, उन्हाळा या ऋतूंत अनुक्रमे थंडी, पाऊस आणि उष्णतेचा अभाव असणे हीन योग. हिवाळ्यात अतिउष्णता, उन्हाळ्यात अतिथंडी इ. घडणे हा मिथ्या योग. अतिथंडी, अतिवृष्टी आणि अतिउष्णता हे त्या त्या काळाचे अतियोग होत.

कालाप्रमाणेच अर्थ म्हणजे इंद्रियांकडून स्वतःच्या विषयाचे ग्रहण. याचेही असेच योग संभवतात. जसे डोळे बांधून किंवा अंधारात बसून राहणे हा नेत्राशी होणारा त्याच्या अर्थाचा हीन योग. नको तो प्रसंग पाहणे हा त्या दृष्टीचा नेत्राशी मिथ्यायोग आणि अतिसूक्ष्म, तेजस्वी वा भयंकर दृश्ये पाहणे हा अतियोग होय.


शरीर, वाणी आणि मन ह्यांच्या कर्मांच्याही बाबतीत असेच तीन योग संभवतात. 

असे हे कालाचे, अर्थाचे वा कर्माचे तीनही प्रकारचे योग घडणे रोगोत्पादक ठरते आणि असे काहीही न घडता योग्य तेच घडणे याला सम्यक् योग असे नाव असून तोच आरोग्याला पोषक म्हणून श्रेष्ठ होय. 

स्वास्थ्यसंपादन : सहज म्हणजे जन्मतःच प्राप्त झालेले स्वास्थ्य सतत रक्षण करावयाची जशी आवश्यकता मानवाला आहे, तशीच आयुष्यात प्रसंगवश झालेले रोग यथायोग्य उपचारांनी बरे करणे व त्यानंतर पुनश्च रोगाचे आक्रमण होऊ नये आणि नष्ट झालेले सहज आरोग्य संपूर्णतया प्राप्त व्हावे हीसुद्धा आवश्यकता आहे. यासाठी विशिष्ट आहार आणि आचाराचे पालन करणे इष्ट असते. असे हे नष्ट झालेले आरोग्य पुन्हा मिळविणे ह्या क्रियेलाच स्वास्थ्यसंपादन म्हणता येईल.

स्वास्थ्यसंपादन करण्यासाठी ज्या आहार-आचारांचे पालन करावयाचे ते आहार-आचार त्या त्या व्यक्तीच्या सहज प्रकृतीला अनुसरूनच असले पाहिजेत. व्यक्तीची सहज प्रकृती कोणत्या दोषाची आहे व त्या दोषानुसार त्या व्यक्तीला केव्हा, कोठे, कोणत्या आहार-आचाराने कोणते विकार होण्याची शयता आहे हे ध्यानी घेऊन त्याने कोणते आहार-आचार पाळावेत, कोणते टाळावेत हे निश्चित करावे लागेल आणि आयुष्यभर निष्ठापूर्वक त्याचे पालन करावे लागेल. [⟶ दोषधातुमलविज्ञान प्रकृति ].

ह्या सज्ञ प्रकृतीत सर्वच लोक समदोष प्रकृतीचे असतात असे नाही किंबहुना असे लोक अपवाद म्हणूनच आढळतात व ते पूर्ण निरोगी असतात व हीच खरी प्रकृती परंतु गर्भावस्थेतच एक वा दोन दोषांच्या आधियाने प्राप्त झालेली प्रकृती घेऊन जन्माला आलेल्या व्यक्तींची प्रकृती एकदोषज किंवा द्विदोषज असते, तीच त्यांची सहज प्रकृती होय. शास्त्रीय परिभाषेत तिला दोष प्रकृती असे नाव आहे. अशाच व्यक्तींची संख्या जगात अधिक आहे. त्या त्या एक अथवा द्विदोषांच्या लक्षणांनी त्या व्यक्तीचा देह घडलेला असतो. 

ज्यांच्या जन्मसिद्ध प्रकृतीत वाताचे आधिय असेल ते लोक प्रायः नित्य रोगी असतात परंतु अशी ही विकृती त्यांना काहीशी सह्य असते. वात प्रकृतीच्या लोकांचे हातपाय फुटीर असतात, अंगावर टचटचित शिरा दिसतात, जठराग्नीची क्रिया विषम असते, ह्या मुख्य गोष्टी संभवितात. या प्रकारे वात दोषाप्रमाणेच पित्त व कफ ह्या दोन्ही दोषांच्याही बाबतीत म्हणता येते.

असे हे सहज दोष मारक होत नाहीत, फक्त विकार करतात म्हणून नित्य योग्य उपचारांनी त्यांना आटोयात ठेवावे लागते. अशा ह्या कृतीला ‘ प्रकृतिस्थापन चिकित्सा ’ म्हटले आहे. दोषजन्य सहज विकृती आणि आहार-विहारादी परिणामजन्य विकृती यांतील हा फरक लक्षात ठेवण्यासारखा आहे. 

निवासस्थानादि विचार : सूतिकागार, कुमारागार, व्रणित योग्य आगार आणि स्वयंपाकगृह यांच्या रचनेच्या बाबतीत ज्या सूचना आढळतात, त्यांवरून निवासस्थानाविषयीही आयुर्वेदाच्या शास्त्रीय दृष्टीची कल्पना करता येते.

घरासाठी जमीन निवडणे : प्रशस्त वास्तूसाठी पूर्व किंवा उत्तर बाजूला उतरती आणि काळ्या अथवा सुवर्णासारख्या पिवळ्या मातीची जमीन असावी. त्या जागेत हाडे अथवा खापराचे तुकडे नसावेत, मातीला विशिष्ट सुगंध असावा.

घरासाठी लाकूड : बेल, टेंभुर्णी, खैर इ. वृक्षांचे अथवा अथर्ववेदवेत्ते विद्वान किंवा वास्तुविद्याकुशल लोकांच्या विचारे योग्य असे लाकूड घर बांधण्यासाठी वापरावे.

घराची रचना : घराची जागा विशाल असावी, घर सर्व बाजूंनी मजबूत असावे, घरात येणारा वारा एका बाजूने मोकळा येईल अशी योजना असावी, घराचा दरवाजा दक्षिणेस असावा, पूर्व आणि उत्तरेस यथायोग्य दरवाजे अथवा खिडया असाव्यात, अंधार नसावा. दुष्ट पशू , सर्प, विंचू, उंदीर, टोळ इ. प्राण्यांचा उपद्रव होऊ नये अशा भिंती पया, नेहमी सारवून स्वच्छ ठेवलेल्या, तळात बिळे वगैरे होऊ शकणार नाहीत अशी त्यांची मजबुती असावी आणि सांसारिक गरजांना अनुसरून उपयोगात आणावयाच्या खोल्या स्वतंत्र योजना केलेल्या असाव्यात. उदा., बैठक, स्नानगृह, स्वयंपाकगृह, शयनगृह, मलमूत्र विसर्जनासाठी स्वतंत्र व्यवस्था, भरपूर व स्वच्छ पाण्याची विहीर अथवा आड आणि घाण पाणी वाहून जाण्यासाठी पया गटारी बांधल्या जाव्यात. 

त्या त्या ऋतूचे हवामान त्रासदायक होऊ नये ही योजना शय तर घर बांधणीत असावी. उदा., हिवाळ्यात ऊबदार तळघर, तीव्र उन्हाळ्यात उपयोगी धारास्नानाची सोय, आवारात बाग, कारंजे इ. योजना, घनदाट छाया देणारे वृक्ष सभोवार असणे, रात्री स्वच्छ चांदणे व मोकळ्या हवेची सोय म्हणून घराला गच्ची असणे श्रेयस्कर असते. या योगे झोपण्याची व बसण्याची सोय होते.

बैठकीत स्वच्छ सुखासनांची योजना, स्वयंपाकगृहाला लागूनच सामग्री संपन्नसे साहित्य गृह व जाते, उखळ, मुसळ इ. उपकरणांची योजना, शय्या- गृहात पुरेशा खाटा अथवा पलंग आणि त्यांवर ऋतूला अनुसरून आणि प्रसंगोपात्त उपयुक्त मच्छरदाण्या, अंथरूण व पांघरुणाची व्यवस्था असावी. 

सद्वृत्त : सद्वृत्त म्हणजे सदाचार. काया, वाचा, मनाने झालेले सदाचार पालन हे मनाला प्रसन्नता देऊन आत्मिक बल वाढविणारे असते. म्हणून सद्वृत्ताला स्वस्थवृत्तात फार मोठे महत्त्व आहे. [⟶सद्वृत्त ].  


सदाचार मर्यादा : सदाचार हा केवळ स्वतःपुरता नसून संबंधात येणार्‍या घरातील व घराबाहेरील आबालवृद्ध स्त्री-पुरुषांशी संबंधित असतो. इंद्रियांचे निर्मलत्व, शुचित्व आणि त्यांचा यथायोग्य उपयोग : (१) शरीराची सर्वही इंद्रिये अंतर्बाह्य स्वच्छ असणे इष्ट आहे. त्यासाठी अभ्यंग, स्नान, उद्धर्षण ( अंग घासणे ), उत्सादन ( उटी लावणे ) इत्यादींचा यथायोग्य उपयोग करावयास हवा आणि अंतःस्वच्छतेसाठी त्या त्या वेळी व ऋतूत बस्ती, वमन, विरेचन, नस्य इत्यादींचे सेवन केले पाहिजे. यायोगे अंतर्बहिर्मल प्रमार्जन होते. (२) शुचित्व म्हणजे पावित्र्य. वाणी, वचन आणि वपू म्हणजे शरीर ह्या तिन्हींचे पावित्र्य म्हणजेच काय-वाङ्मन शुचित्व होय व ते असणे अत्यावश्यक आहे. (३) इंद्रियांचा उपयोग : त्या त्या इंद्रियाचा योग्य उपयोग होणे स्वास्थ्य पोषक आहे व त्यासाठी प्रत्येक इंद्रियाकडून त्याच्या शक्तीप्रमाणे काम करून घेतलेच पाहिजे. असे करीत असता इंद्रियावर अधिक ताण पडू नये किंवा त्याला अगदीच निष्क्रियही ठेवू नये, कारण हे दोन्ही प्रकार स्वास्थ्य विघातक आहेत. त्याचप्रमाणे विकृत किंवा अयोग्य स्वरूपाचे काम इंद्रियांकडून करून घेणे हाही एक प्रकार संभवतो व तोसुद्धा स्वास्थ्याला घातकच ठरतो. ह्या तीनही प्रकारांना क्रमशः अतियोग, हीनयोग आणि मिथ्यायोग अशी शास्त्रीय नावे आहेत. इंद्रियाकडून योग्य प्रमाणात योग्य ते काम करून घेणे याला समयोग म्हणतात व तोच श्रेष्ठ होय. यांशिवाय वेशभूषा, अलंकार, केशरचना, दंडधारण, आतपत्र म्हणजे छत्री, उपानह म्हणजे पादत्राण यांचाही उपयोग करणे सद्वृत्तात अंतर्भूत होते, यांच्याविषयी पूर्वी माहिती आली आहेच. (४) भाषण : ओळखीच्या अथवा आपल्याकडे आलेल्या व्यक्तीशी आपणच प्रारंभी बोलावे. त्या बोलण्यात सरळपणा, आदर आणि अगत्य दिसून यावे. बोलणे फार जलद अथवा अतिमंद गतीचे, शंकास्पद, अस्पष्ट अथवा तुच्छता दर्शक असू नये. याचकाशीही त्याला बोचेल अथवा अपमान वाटेल असे बोलू नये. (५) गमन-चंक्रमण : कार्यानिमित्त जाणे ते गमन आणि स्वास्थ्यासाठी जाणे हे चंक्रमण होय. ह्या दोन्ही प्रसंगी पायी चालावयाचे असते. तेव्हा आपल्या पुढील चार हातावरील मार्गावर दृष्टी ठेवून चालावे, वेळ रात्रीची असता हाती काठी, पायी पादत्राणे, डोकीला फेटा, पागोट्यासारखे काही शिरस्त्राण अवश्य असले पाहिजे. शय तो एखादा गडी किंवा कुणी साहाय्यकही बरोबर घ्यावा. अत्यंत घाईने किंवा रेंगाळत चालू नये आणि शक्तीपेक्षा अधिक पायी चाल करू नये. (६) रात्री झाडाखाली, चवाट्यावर, मठ अथवा मंदिरात वस्तीला राहू नये. (७) वधस्थान, निर्जन प्रदेश, ओसाड व पडके घर आणि स्मशान येथे दिवसाही वस्ती करू नये. (८) सूर्याकडे टक लावून पाहू नये. तसेच सूक्ष्म, तेजस्वी वा अपवित्र दृश्ये पाहू नयेत. (९) डोयावर मोठे ओझे घेऊन दूरवर अथवा दीर्घकाळ जाऊ नये. (१०) मद्य तयार करणे व त्याची विक्री करणे, ते दुसर्‍याला देणे व स्वतःसाठी घेणे वर्ज्य करावे. (११) समोरून येणारा वार्‍याचा झोत, ऊन्ह, धुरळा, पावसाचे तुषार, झोंबणारा वारा इ. टाळावे. (१२) शिंक, ढेकर, खोकला, हास्य, जांभई याप्रसंगी तोंडापुढे वस्त्र धरावे तसेच ह्या क्रिया आणि झोप, जेवण, मैथुन ह्या क्रियांच्या वेळी शरीर वेडेवाकडे ठेवू नये. (१३) नीच, दुष्ट व कृपण लोकांशी संबंध ठेवू नये व श्रेष्ठांशी भांडू नये. (१४) संधिकाळी खाणे, विषयसेवन, झोप, अध्ययन व चिंतन करू नये.

सात्म्यासात्म्य विचार : ज्या आहार-आचाराचे सतत सेवन बाधक होत नाही म्हणजेच देश, काल, जाती, ऋतू, रोग, व्यायाम, उदक, दिवसाची झोप तसेच कोणत्याही विशिष्ट रसाचे सतत सेवन शास्त्र दृष्ट्या प्रकृतीविरुद्ध असूनही काहीही विकार करीत नाही त्याला सात्म्य असे म्हणतात. या विरुद्ध ते सर्व असात्म्य होय. ह्या असात्म्य आहार-विहाराचा हीनयोग, मिथ्यायोग अथवा अतियोग इंद्रियांची विकलता किंवा प्रसंगवश मरणालासुद्धा कारणीभूत होत असतो म्हणूनच त्याला असात्म्य म्हणतात.

सदैव आरोग्य, आळसाचा अभाव, कोणत्याही गोष्टीची अत्यासक्ती नसणे, सर्व इंद्रियांची प्रसन्नता, आवाज, वर्ण, प्रजनन सामर्थ्य, यथास्थित असणे हे सर्व सात्म्यदर्शक भाव आहेत. हे भाव जन्मतःच असल्यामुळे ती व्यक्ती सदैव आरोग्यसंपन्न असते. यासंबंधीचे सविस्तर विवेचन मराठी विश्वकोशातील ‘सात्म्यासात्म्य’ या नोंदीत दिलेले आहे.

जनपदोध्वंस : एकाच वेळी सामूहिक आरोग्यात बिघाड होऊन मृत्युसंख्या वाढणे अशा परिस्थितीला जनपदोध्वंस किंवा सार्वजनिक अनारोग्य असे म्हणतात. वायू , उदक, देश, काल इ. जे नैसर्गिक भाव मानवी शारीरभावांशी समान आहेत, त्यात वैगुण्य उत्पन्न झाल्यामुळे एकाच काळी सारख्याच लक्षणांचे रोग निर्माण होतात, आणि तेच जनतेच्या जीविताची हानी अत्याधिक संख्येत करतात हे याचे वैशिष्ट्य.

चरकाचार्यांनी याची सांगितलेली उपपत्ती : जेव्हा देश, शहर अथवा गावाचे प्रमुख समजले जाणारे व राजसत्ताधारी लोक अधर्माने प्रजेला वागवू लागतात तेव्हा त्यांचे आश्रितोपाश्रित, शहर अथवा ग्रामीण लोक आणि व्यावसायिक लोकही तसेच अधर्माचरण करून अनारोग्य वाढवितात, ते पुढे नाशास कारणीभूत होते अशा वेळी ऋतूंचे वायुमान विकृत होऊन योग्य वेळी मेघवृष्टी व्हावी तशी होत नाही, मुळीच होत नाही किंवा विकृत स्वरूपाची होते, वारे चांगले वाहत नाहीत, जमीन दूषित होते, जलाशय कोरडे पडतात औषधीसुद्धा आपला नैसर्गिक स्वभाव सोडून विकृत होतात आणि त्यांच्या व त्यांचे सेवन करणार्‍या व्यक्तींच्या बरोबर होणार्‍या स्पर्श व खानपानामुळे ती विकृती सांसर्गिक स्वरूपात पसरून साथीचे रोग होतात आणि बहुसंख्य जनता मृत्युमुखी पडते.  

 

जनपदोध्वंस होण्याचे युद्ध हेही एक कारण आहे. शस्त्रास्त्रांनी परस्परांशी युद्धास प्रवृत होणार्‍या व्यक्ती, समाज अथवा राष्ट्रेसुद्धा लोभ, क्रोध, मोह व मानापमान यांना वश होऊनच परस्परावर आक्रमण करीत असल्यामुळे तो अधर्मच ठरतो आणि परिणामी बहुजनसंख्या बळी पडते.

ऋतूंवर परिणाम होऊन त्या त्या ऋतूचे शीत, उष्ण, वायू, वृष्टी इ. विकृत होतात, औषधी व जल दुष्ट होते आणि अशा त्या दूषित औषधी व अन्नजलाचा उपयोग केल्याने मरक म्हणजे पटकी वगैरेंसारख्या विविध रोगांचा उपद्रव होतो असे सुश्रुताचार्यांचे म्हणणे आहे.

क्वचित प्रसंगी असे काहीही न होता रक्षस् म्हणजे प्रकृतीला क्षीण करणार्‍या अदृश्य सूक्ष्मजीवांचेच आक्रमण होऊन जनपदोध्वंस करणारे रोग उत्पन्न होतात.


वैगुण्य कसे येते ? वरील कारणांमुळे सर्वप्रथम वायूची दुष्टी होते. वायूमुळे जल, स्थल, देश, काल यांची क्रमशः दुष्टी होते व हीच अधिकाधिक वाढून शेवटी अपरिहार्य आणि घातक ठरते.  

वायुदुष्टी लक्षणे : वाहणारा वायू ऋतूला अनुसरून शीत, उष्ण इ. नसतो. तो अगदीच स्तब्ध किंवा चंचल, झोंबणारा, अतिगारठ्याचा, अतिउष्ण, रुक्ष, अतिसर्द, सोसाट्याचा, घोंघावणारा, उलटसुलट दिशेने वाहणारा आणि वक्रगतीचा होतो. न मानविणारा दुर्गंध त्यात येतो आणि वाफ, वाळू , धुरळायुक्त व धुरकट असा तो होतो. 

अशा ह्या विकृत वायूचा शरीराशी नासामार्गाने आतील इंद्रियांवर आणि त्वचेद्वारे बाह्य अवयवांवर परिणाम घडतो फुप्फुस व हृदय ह्या महत्त्वाच्या इंद्रियांवर परिणाम झाल्याने श्वास, खोकला, उचकी, मोह, मूर्च्छा व भोवळ यांसारखे भयंकर उपद्रव होतात. ह्या वायूच्या निमित्तानेच अनेक हानिकारक सूक्ष्मजीवांचा प्रवेश शरीरात होऊन विकृती होते. 

शत्रूकडूनही केव्हा केव्हा वातावरणात विषारी द्रव्ये पसरविली जाऊन वायू दूषित केला जातो, विषारी धूर सोडला जातो. त्यामुळेही व्यक्ती आणि समुदायाचे स्वास्थ्य बिघडते. म्हणून अशा वायूची लक्षणे ओळखून त्यापासून संरक्षण व त्याचा प्रतिकारक उपायही करावयास पाहिजे. 

दूषित वायूची लक्षणे : विषमय दूषित वायूचा प्रवाह चालू असेल त्या वातावरणात संचार करणारे पक्षी जमिनीवर पडतात. त्या वायूच्या संपर्कात येणारी माणसे खोकला, पडसे, डोकेदुखी व नानाविध नेत्ररोगांनी पीडित होतात. 

अशा ह्या दुष्ट वायूचे परिणाम शास्त्रकारांच्या लक्षात त्या वेळी आले व त्याला अनुसरून त्याचे प्रतिकारक उपायही त्यांनी शोधून निवेदन केले आहेत, ते पुढे जनपदोध्वंस प्रतिकार ह्या सदरात सांगितले आहेत. वायूप्रमाणेच जल, देश, कालाचीही दुष्टी व त्यावरील उपायही शास्त्रात सांगितले आहेत, त्यांचा क्रमशः विचार आता करणे आहे. 

जलदुष्टी कारणे व लक्षणे : आड, तळी, तलाव, झरे, विहिरी, नद्या इ. जलाशयांपासून आपणास पाणी मिळते. काही प्रदेशांतून मेघांच्या वर्षावाचे पाणी स्वच्छ अशा मोठमोठ्या चुनेगच्ची हौदात साठवून पुढे त्याचाच उपयोग केला जातो. 

वर सांगितल्याप्रमाणे वायुदुष्टीचा परिणाम सर्व जलाशयांवर होतो म्हणजेच त्या जलाशयांचे पाणीही दूषित होते. शिवाय जलाशयांची स्वच्छता न राखली जाणे, त्यांच्या आसपास मलमूत्रोत्सर्ग होत राहणे, त्यांमध्ये निरनिराळ्या प्राण्यांची अंडी, केर, पालापाचोळा पडून तो त्यातच सडणे, शेवाळ, चिखल इ. साचून किडे उत्पन्न होणे, जलाशयांवर दिवसा सूर्य-प्रकाश व रात्री चांदणे नसणे, जलाशय अंधार असलेल्या जागेत असून स्वच्छ अशा बाहेरच्या वायूचाही प्रवेश नसणे इ. अनेक कारणांनीसुद्धा पाणी दूषित होते. असे पाणी स्नान, पान, अन्नसंस्कार, कपडे धुणे इत्यादीं-साठी वापरले की त्या ठिकाणी राहणार्‍यांना रोगांना बळी पडावे लागते. 

जलाशयांच्या जलदुष्टीचे आणखीही एक कारण संभवते ते शत्रूकडून  विषद्रव्ये जलाशयात टाकली जाणे हे होय. अशा सर्व कारणांनी होणार्‍या दुष्ट जलाची लक्षणे आणि होणारे विकार यासंबंधीची माहिती मराठी विश्वकोशातील ‘ विषतंत्र ’ या नोंदीत सांगितली आहे. 

काही नद्यांचेही पाणी विकृत असते उदा., ज्यांचा प्रवाह खळाळून वाहत नाही, संचित होतो अशा पाण्यामुळे कृमी, श्‍लीपद (हत्ती रोग), हृद्रोग, गळ्याचे व डोयाचे विकार होतात. 

देशपरत्वे विशिष्ट नदीकाठच्या प्रदेशात विशिष्ट रोग बहुसंख्य जनतेला झालेले आढळतात. दुष्ट जलामुळे सूज, गुल्म इ. अनेक विकारही होतात. समुद्राचे पाणी तर तीनही दोषांची दुष्टी करणारे असते.

दुष्ट जलशुद्धीचे उपाय : (१) जलाशयातील पालापाचोळा, शेवाळ, चिखल इ. काढून टाकणे. (२) जलाशयाला सूर्य व चंद्रप्रकाश आणि वारा मिळेल अशी योजना करणे. (३) पाणी उकळून त्यावरील फेस जाऊन एकचतुर्थांश उरलेले पाणी थंड झाल्यानंतर वापरावे. (४) पाणी उकळून थंड करावे व त्याचा गढूळपणा निवळण्यासाठी त्यात निवळीचे बी, तुरटी, गोमेद मणी, मोती, बिसग्रंथी इ. टाकून ठेवून पाणी निवळल्यावर घ्यावे. (५) लोखंड तापवून लाल करून त्या पाण्यात विझवावे किंवा दगडाचा गोटा असाच तापवून विझवावा व ते पाणी घ्यावे. (६) सूर्याच्या प्रखर किरणात खूप तापवून पाणी घ्यावे. (७) चौपदरी कापडातून किंवा जाड कापडातून पाणी गाळून घ्यावे. (८) पाण्यातील दुर्गंध जाण्यासाठी पाडळ, मोगरा वगैरे सुगंधी फुले किंवा वाळा, चंदन वगैरेंसारखी सुगंधी द्रव्ये पाण्यात घालावीत.

पाणी थंड करणे व त्याची व्यवस्था : (१) प्रवात स्थापन : पाणी पात्रात घालून पात्राचे तोंड स्वच्छ कापडाने बांधून उलटे करून हवेशीर टांगणे. (२) उदक प्रक्षेपण : भांड्यात पाणी भरून भांड्याच्या गळ्यापर्यंत कापड गुंडाळावे आणि त्यावर नित्य पाणी घालून ते कापड सतत ओले ठेवणे. (३) यष्टिका भ्रामण : पाण्याचे भांडे काठीला बांधून युक्तीने ते गरगर फिरविणे. (४) व्यजन : पंख्याने किंवा कापडाने वारा घालणे. (५) वस्त्रोद्धरण : जाड कापडातून पाणी गाळणे. (६) वालुका प्रक्षेपण : पाण्याचे भांडे वाळूत ठेवणे. (७) शियावलंबन : पाण्याचे भांडे शियावर ठेवणे.

पाणी सुरक्षित ठेवणे : ही सुद्धा महत्त्वाची गोष्ट असून यासाठी पुढील पाच प्रकार सांगितले आहेत. त्यासाठी (१) फलक : उंच जागी सावरीच्या किंवा इतर लाकडाच्या फळीवर ठेवणे. (२) त्र्यष्टक : तीन पायाच्या अष्टकोनी घडवंचीवर ठेवणे. (३) मुंजवलय : मुंज म्हणजे मोळ नावाचे गवत. त्याचे कडे किंवा चुंभळ करून ठेवणे. (४) उदमंचिका : वेत, कळक किंवा लाकडी घडवंचीवर ठेवणे. (५) शिय : उंच टांगलेल्या शियावर ठेवणे. या पाचही प्रकारांचा हेतू पाण्याला जमिनीचा स्पर्श होऊ न देता ते दूषित न व्हावे हाच आहे. 

हिताहितावह जल : (१) आनूप म्हणजे दलदलीच्या प्रदेशातील पाणी अनेक दोषकारक विशेषतः अभिष्यंदी असते. त्यामुळे ते पिण्यास त्याज्य असते कारण ते कफकारक होते. (२) जांगल देशातले पाणी दोषरहित अतएव ते पिण्यास योग्य असते. (३) साधारण देशातील पाणी त्याहीपेक्षा उत्तम व ते पचनानंतर विदाह करीत नाही. ते तृषा शमविते, मनाला आल्हाद देते, जठराग्नी प्रदीप्त करते, मधुर आणि थंड असते. (४) पाणी उकळून त्यावरील फेस जाऊन एकचतुर्थांश उरले, स्वच्छ झाले म्हणजे पचनास हलके व गुणावह होते. (५) नारळातील पाणी स्निग्ध, मधुर, थंड, हृदयाला हितावह, अग्निदीपक, पौष्टिक, बस्तिशोधक, पित्त व तहान शामक, परंतु पचनास जड असते. (६) शिळे पाणी आंबते व कफाचा उत्लेश करते, यामुळे ते तहानेसाठी हितावह नसते. (७) आड, तळी, विहिरी इ. भूमिगत जल हे उषःकाली घेणे चांगले. या वेळी ह्या जला-शयातील पाणी निर्मल आणि अधिक शीत असते. विशेष लक्षात ठेवावयाची गोष्ट हीच की कोणताही वास नसलेले, विशिष्ट चव नसलेले, तृषाशामक, पवित्र जागेतील थंड, स्वच्छ, हलके आणि हृदयाला हितावह असे पाणी गुणांनी श्रेष्ठ व ग्राह्य समजावे.  

शुद्ध जल लक्षण : (१) दिवसभर सूर्यकिरणांनी तापलेले व रात्री चंद्रकिरणांनी थंड झालेले असे जलाशयातील पाणी शुद्ध, निर्विष व दोषरहित होते, त्याला हंसोदक म्हणतात. (२) आकाशातून पडलेले व जमिनीचा स्पर्श न होताच संचित केलेले किंवा गारा विरवून केलेले पाणी शुद्ध असते. (३) खळाळून वाहणार्‍या प्रवाहाचे, उंचावरून खडकावर पडून छिन्नविच्छिन्न झालेले व पुढे वाहणारे, खडक वा वाळूच्या जमिनीत वाहणारेही पाणी चांगले. (४) चांदीच्या भांड्यात तांदूळ घालून त्यात घातलेले जे पाणी तांदळाचा रंग बदलवीत नाही व तांदूळ गचगचित होत नाही तेही शुद्ध जलच होय. 


भूमिदेशदुष्टी लक्षणे : (१) ज्या भूमीची माती मूळचा वर्ण, गंध, रस व स्पर्श बदलते अथवा मुळातच माती विकृत असते ती भूमी दूषित समजावी. (२) माती ओलसर, दलदलीची असून सर्प, व्याघ्रादी प्राण्यांची वस्ती असलेली उंदीर, घुशी इत्यादींची बिळे असलेली गिधाड, घुबड, टोळ, डास व माश्यांचा उपद्रव असलेली ज्या जमिनीत पेरलेले बी न उगवता वाळते वा नष्ट होते आणि नित्य वस्ती करणारे पशुपक्षी निघून गेले असतील, ती भूमी दूषित समजावी. तसेच जेथे कोल्हा, कुत्र्यांचे रडणे ओरडणे चालू आहे सामान्य लोकांच्याही ठिकाणी धर्म, सत्य, लज्जा, आचार, शील इत्यादींविषयी आस्था राहिलेली नाही जवळपासचे जलाशय अकस्मात क्षुब्ध होतात उल्कापात, धरणीकंप होतात सूर्य, चंद्र, तारे यांच्याभोवती रुक्ष, धुरकट, तांबूस वलये उत्पन्न होतात व एकाएकीच कारण नसताही त्रस्त झाल्याचे, रडण्याचे, बडबडण्याचे, ओरडण्याचे आवाज ऐकू येतात तोही भूमिदेश दूषित आहे असे समजावा.

ऋतूत कोणताही बिघाड नसता वा बदल झाला नसताही ग्रामीण देवतांचा तसेच गुरुजनांचा वा ऋषिजनांचा क्षोभ, रक्षस् निर्माण करणार्‍या सूक्ष्मजीवाणूंचा क्षोभ व अधर्माचरणामुळेही देशदुष्टी होते. 

 

विषारी औषधी, फुले इ. असलेल्या भूमिभागाकडून येणारा वायू ज्या ज्या प्रदेशात पोहोचेल तेथेसुद्धा एकाच वेळी विशिष्ट रोगोत्पत्ती होते. अशा वेळी प्रायः खोकला, श्वास, वांती, पडसे, डोकेदुखी व ताप यांसारखे उपद्रव होतात. 

घर, अस्वच्छ टाकाऊ अंथरूण, आसन, वाहन व रत्नादी वस्तूंचा वापर केल्यानेही हेच परिणाम घडण्यास अधिक मदत होते. 

प्रशस्त भूमी : खाचखळगे, ढेकळे, दगड व वारूळे नसलेली प्रेते जाळली वा पुरली जात नसलेली वालुकामय नव्हे व माती खारी नाही अशी माती चिकण असून मऊ, स्थिर, काळी, पांढरी, पिवळी किंवा तांबडी असलेली व पेरलेली उगवते अशी भूमी प्रशस्त होय. 

पंच भौतिक गुणवैशिष्ट्ययुक्त भूमी : (१) पार्थिव गुणवैशिष्ट्य भूमी : दगड पुष्कळ, खोदण्यास कठीण, माती जड व काळी किंवा श्यामल, जाड खोडांचे वृक्ष वाढतात व धान्यही चांगले होते. (२) आपगुण भूयिष्ट भूमी : माती पांढरी, चिकण, थंड, खणल्यावर पाणी जवळच लागते, जलाशय जवळच असतात, धान्य अथवा गवत चकाकणारे, वृक्ष कोवळे आणि नाजूक असतात. (३) अग्निगुण भूयिष्ट भूमी : दगडांनी युक्त, हलकी व निरनिराळ्या रंगांची माती, झाडे कमी व दूरदूर अंतरावर व त्यांच्या फांद्याही बहुधा पांढर्‍या असतात. (४) वायुगुण भूयिष्ट भूमी : माती रुक्ष, राखाडी किंवा करड्या रंगाची धूसर वृक्ष छोटे छोटे, लहान ढोलीचे व अल्परस-युक्त असतात. (५) आकाशगुण भूयिष्ट भूमी : श्यामवर्ण, मऊ माती, समपातळीची किंवा खळगेयुक्त सपाटीची, पाणी अव्यक्त रसाचे, उंच पर्वत आणि वृक्षही उंच वाढणारे परंतु सारहीन असतात. 

भूमिगुण वैशिष्ट्यानुसार औषधी : पंच भौतिक गुणधर्मांच्या भूमीत उत्पन्न होणारी औषधी द्रव्ये सुद्धा त्या त्या विशिष्ट कार्यासाठीच शय तो घेणे श्रेयस्कर होईल. जसे : (१) पृथ्वी आणि आपगुण विशिष्ट भूमीत झालेली विरेचन द्रव्ये घ्यावीत. (२) अग्नी, आकाश आणि वायुगुण भूयिष्ट भूमीतली वमन द्रव्ये घ्यावीत. (३) वरील दोन्ही प्रकारांनी संमिश्र भूमी असेल, तर दोन्ही प्रकारची म्हणजेच विरेचन व वमनाची द्रव्ये घ्यावीत. (४) केवळ आकाशगुण भूयिष्ट भूमी असेल, तर तेथील शमन द्रव्ये घेणे उत्तम.  

स्वास्थ्यसंपादनासाठी द्रव्यांची निवड : गंध, वर्ण आणि रसाच्या दृष्टीने भूमीचे सहा प्रकार संभवतात, म्हणूनच तिच्यात उत्पन्न होणारी बीजद्रव्ये सुद्धा सहा रसांनी युक्त असतात. पाण्याला वस्तुतः स्वतःचा असा रस नाही, परंतु त्याचा भूमीशी संसर्ग झाल्यावर त्याला विशिष्ट रसाची चव येते. सर्वगुणसंपन्न भूमीला साधारण भूमी म्हणतात व तिच्यात उत्पन्न होणार्‍या द्रव्यात तिचे गुण येतात. 

स्वास्थ्यसंपादनासाठी दुर्गंध व कीडरहित, सत्त्वयुक्त, रसादी सर्वगुण-संपन्न आणि विशेषतः नवीनच द्रव्य वापरण्याकरिता घ्यावे. परंतु वावडिंग, पिंपळी, मध व तूप यांसारखी काही द्रव्ये जुनीच वापरणे श्रेयस्कर असते. [⟶ पथ्यापथ्य ]. 

कालदुष्टी : शिशिरादी सहा ऋतूंत प्राकृत हवामान असणे स्वास्थ्याला पोषक असते परंतु पूर्वी वायू , जल व देश दुष्टीची जी कारणे सांगितली आहेत त्याच कारणांनी हवामानही अकस्मात दूषित होते व त्यामुळे हिवाळ्यात उन्हाळा अथवा पावसाळा, उन्हाळ्यात पावसाळा किंवा हिवाळा, तर पावसाळ्यात उन्हाळा अथवा हिवाळा असे काही तरी विपरीत घडते, हीच त्या ऋतूंची म्हणजेच कालाची दुष्टी होय. 

त्या त्या ऋतूत थंडी, ऊन्ह अथवा पावसाचे प्रमाण कमी, अधिक किंवा मुळीच नसणे असाही कालदुष्टीचा प्रकार संभवतो आणि ह्या सर्वही प्रकारांचा परिणाम स्वास्थ्यावर सामूहिक दृष्टीने विपरीत होऊन बहुजनसंख्या कोणत्या तरी विशिष्ट स्वरूपाच्या एकाच रोगाला बळी पडते. हा कालदुष्टीने झालेला जनपदोध्वंस. 

अशा तऱ्हेने वायू , जल, देश अथवा कालदुष्टीचे हे परिणाम घातक होण्यास स्वास्थ्यानुकूल आहार-विहाराचा भंग हे कारण असतेच असे नव्हे. इतकेच काय पण अशा कोणत्या तरी विशिष्ट रोगाने आक्रांत झालेल्या व्यक्तीच्या सहवासात आसन, शयन, श्वासोच्छ्वास, भोजन,वस्त्रप्रावरणादींचा अथवा त्या व्यक्तीने वापरलेल्या अलंकार, पुष्पमाला इत्यादींचाही वापर करून संबंधित झालेल्या अन्य व्यक्तीही त्याच रोगाच्या भक्ष्यस्थानी पडण्याची शयता असते. म्हणूनच अशा रोगांना सांसर्गिक स्वरूपही येत असते. जनपदोध्वंसक रोग सांसर्गिक होणे शय असते परंतु सांसर्गिक रोग जनपदोध्वंस होतातच असे नाही हे लक्षात ठेवावयास हवे. 


जनपदोध्वंस प्रतिकार : मानवेतर प्राण्यांना जनपदोध्वंस कारणांची घडामोड सृष्टीत होत असल्याचे ज्ञान अगोदर होत असते, ही एक गोष्ट विशेषच म्हटली पाहिजे. नित्याचे मुक्त संचार करणारे पशुपक्षी, उंदीर वगैरे प्राणी ज्या प्रदेशाचा त्याग करून निघून जातात तेथे ती जन-पदोध्वंसनाचीच सूचना होय असे समजून मानवांनीही स्थान त्याग करून अन्य प्रदेशात जावे हे उत्तम. 

शिवाय जो कोणताही सामूहिक उपद्रव सुरू झाला असेल त्याला अनुसरून आहार, आचार आणि औषधादींच्या उपायाने स्वास्थ्यरक्षण करावयास पाहिजे. 

देशविचार : स्वास्थ्याच्या दृष्टीने देशाचेही भेद लक्षात घ्यावे लागतात. जांगल, आनूप आणि साधारण असे देशाचे तीन भेद आहेत. 

जांगल देश : एकाच पातळीत सपाट असा दूरवर पसरलेला, ज्यात काटेरी वृक्षच अधिक, इतरांची संख्या कमी, जेथे वृष्टी अल्प होते, नद्याही भरपूर प्रवाहाने नित्य वाहणार्‍या नसतात तसेच झरे, तलाव इ. जलाशयही अत्यल्प जलयुक्त किंवा क्वचित निर्जल असतात, वारे उष्ण व दारुणगती युक्त वाहतात, उत्तुंग पर्वत टेकड्या इत्यादींची संख्या तुरळक असते आणि ज्या देशात राहणारी माणसे कठीण व वाळ्या शरीराचीच अधिक असून वातपित्तात्मक रोग ज्या देशात अधिक होतात तो जांगल देश होय. 

आनूप देश : जांगल देशाहून अगदीच उलट स्वरूपाचा म्हणजेच ज्या देशात नद, नद्या व जलाशय नित्य अथांग पाण्याने भरलेले आणि प्रवाहयुक्त असतात, वृष्टी अत्याधिक होते, थंड वारे मंद गतीने नित्य वाहत असतात, गगनचुंबी वृक्ष आणि विशाल व उत्तुंग पर्वतांनी जो देश व्याप्त आहे, जेथील माणसे मृदू , सुकुमार व गुबगुबीत शरीराचीच अधिक दिसतात आणि कफ व वात दोषजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव अधिक असतो तो आनूप देश होय. 

 

साधारण देश : थंडी, उष्णता व वृष्टी यांचे प्रमाण मध्यम, वारे अतिउष्ण वा अतिशीत नसणारा, माणसे मध्यम शरीरबांध्याची असून दोषांच्या समतेमुळे रोगांचेही प्रमाण बहुधा नसते. असा देश साधारण देश म्हटला जातो व तोच श्रेष्ठ समजावा. 

दिशा भेदाने वायूचे गुणधर्म : पूर्व दिशेचा वारा : शीत, अतिमधुर, वातप्रकोपी, स्निग्ध व लवण हे गुण अतिअल्प आणि गुरू  गुणाचे आधिय असल्याने विदाह उत्पन्न करणारा, रक्तपित्त वाढविणारा आणि व्रण रोगी, उरःक्षत, विषसंसर्ग आणि कफसंबंधी विकृतीला अहितकारक असतो. 

पश्चिम दिशेचा वारा : स्वच्छ परंतु रुक्ष, तीक्ष्ण, खरखरीत व झोंबणारा असून शरीराची स्निग्धता कमी करणारा व बलनाशक असतो परंतु कफ व मेदाचे शोषण करणारा असल्याने त्यासंबंधी रोग असतील त्यांना हितकर असतो. 

दक्षिण दिशेचा वारा : याला मलयानील असे नाव आहे. हा वारा शीत, अतिमंद, सुगंधी, कडवट, मधुर, तुरट, आल्हादकारक, कामोत्तेजक, विदाह न करणारा, डोळ्यांना हितावह व बलवर्धक असतो. 

उत्तर दिशेचा वारा : स्निग्ध, मधुर, सौम्य तसेच शीत किंवा उष्ण नसल्याने कोणताही दोष वाढवीत नाही बलकर आहे. क्षीण झालेले क्षयी आणि विषपीडित यांना तो हितावह असतो. 

ईशान्य दिशेचा वारा : शीत, कफ व वात प्रकोपक तसेच व्रण, सूज, खोकला, श्वास, क्षय ह्या रोग्यांना हितावह नसतो. 

आग्नेय दिशेचा वारा : सुशीतल, किंचित कडवट, मधुर असून कफ आणि वात ह्या दोषांचे रोग करणारा असतो. 

नैर्ऋत्य दिशेचा वारा : रुक्षोष्ण, तिखट, अम्ल असून पित्त व रक्तदोषवर्धक, शरीर बलशोषक व कफयुक्त असतो. 

वायव्य दिशेचा वारा : प्रशस्त, तुरट, शुष्क, प्रसन्न, वातकारक असून व्रण व सूज असणार्‍या रोग्यांना अयोग्य असतो.

यांशिवाय वारा घेण्याच्या साधनांचा उपयोगही परिणाम करीत असतो. 

वस्त्रांचा वारा : (१) पांढर्‍या वस्त्रांचा वारा व्रण व सुजेच्या रोग्यांना हितावह नव्हे. (२) तांबड्या वस्त्रांचा वारा कफ व रक्तदुष्टी करून विविध रोगकारी असतो. श्रम, ग्लानी, तहान, निद्रा, तंद्रा व कृशत्व करणारा असतो. 

पंख्याचा वारा : (१) बांबूच्या कामट्यांच्या पंख्याचा वारा तंद्रा व निद्राकर, रुक्ष, अतिकषाय व वात प्रकोपक असतो. (२) वाळ्याचा व मोरपिसांचा वारा सुगंधी, मंद व शीतगुणयुक्त असून ग्लानी, मूर्च्छा, श्रम, शोष, विसर्प व विष दर्पनाशक आहे. (३) ताडाच्या पंख्याचा आणि केळीच्या पानांचा वारा थंड, मधुर, श्रमहर, ओलेपणामुळे कफकारक, झोप व प्रीती वाढविणारा असून सूज, दाह, पित्त, ग्लानी व वातनाशक आहे. 

काशाच्या भांड्याचा वारा रुक्ष, किंचित उष्ण, वातशामक, दाह व श्रमनाशक, स्वेदनाशक व सुखाची झोप आणणारा असतो. 


वृष्टी व सूर्याची उष्णता यांचा देशावर परिणाम : ऋतूंच्या परिवर्तनाचा देशावर स्वास्थ्यानुकूल वा प्रतिकूल परिणाम होणे अपरिहार्य असते. ग्रीष्म ऋतूत सूर्यकिरणांची अतिप्रखरता आणि वर्षाऋतूत अतिवृष्टी झाली, तर तिचाही परिणाम स्वास्थ्यावर अनिष्ट होतो. ग्रीष्म ऋतूत सूर्याच्या प्रखर किरणांनी पृथ्वीवरील द्रव आणि स्निग्ध गुणांचे शोषण होऊन रुक्षता निर्माण होते, रुक्ष गुणाने वायूची वृद्धी होते, वायू उष्ण होतो, सूर्य आणि वायू यांचे उत्तर दिशेच्या कक्षेतून गमन होत असल्याने तो मार्गही रुक्ष होतो व भूपृष्ठावरील सौम्य गुण नष्ट होऊन आग्नेय गुण वाढल्याने भूपृष्ठाच्या त्या कक्षेत येणार्‍या प्रदेशात राहणार्‍या मानवांची शक्ती कमी होते.

वर्षा ऋतूत मेघवृष्टीने भूमी आर्द्र होते, वनस्पती उगवतात. त्या कोवळ्या असल्याने अल्पवीर्य असतात. मेघवृष्टीबरोबर पाण्यात भूपृष्ठावरील माती, धूळ इ. मिश्र होऊन जलाशय गढूळ व चिखल युक्त होतात. आकाश मेघाच्छादित आणि वायू शीत व आर्द्र होतो. यामुळे प्राण्यांचा जठराग्नी मंद होतो, सौम्य गुणांची वृद्धी, सूर्य हीनबल होऊन परिणामी अपचन व तज्जन्य रोग वाढतात. इतर ऋतूंबद्दलही असेच म्हणता येईल. अर्थातच स्वास्थ्य रक्षण करावयाचे तर त्या त्या ऋतूत शास्त्राने सांगितल्याप्रमाणे आहार-विहाराचे परिपालन करून व ऋतूंचे गुणधर्म हवामानाला अनुसरून नसतील तर बदलत्या हवामानाला अनुसरून आहार–विहार आणि अन्य साधनांचा अवलंब करून यथायोग्य प्रतिकाराने दुष्परिणाम टाळून स्वास्थ्य सांभाळावे.

श्रेष्ठतम द्रव्य-गुण-कर्म : योग्य तो एकमेव श्रेष्ठतमभाव निर्माण करणारी द्रव्ये, गुण आणि कर्मे शास्त्रात वर्णिली आहेत. उदा., पाणी हे जीवनक्रियेला तात्काळ चालना देण्यात श्रेष्ठ, सुरा ही थकवा नष्ट करण्यात, दूध हे जीवनक्रियेसाठी, मांस हे पुष्टीसाठी, तूप हे वातपित्तशमनासाठी, म्हशीचे दूध झोप आणण्यासाठी, आवळा वयःस्थापन म्हणजे शरीराला जरा ( वार्धय ) न येऊ देण्यासाठी, हिरडा सर्व पथ्यकर द्रव्यात, ताक हे ग्रहणी, मूळव्याध आणि तुपाच्या अधिक सेवनाने होणार्‍या रोगांसाठी श्रेष्ठ द्रव्य असल्याचे अनुभवाने म्हणता येते. 

गुणकर्मांच्या श्रेष्ठतेच्या दृष्टीने वमनक्रिया कफनाशनासाठी, विरेचन पित्तासाठी, बस्ती वातासाठी, योग्य काळी भोजन आरोग्यदायक म्हणून, एकवेळ भोजन पचनसुलभतेच्या दृष्टीने, आयुष्यवर्धनासाठी ब्रह्मचर्य-पालन, आणि बलवर्धनासाठी सर्वरसांचे नित्य सेवन श्रेष्ठ गणले आहे.

अपाय करण्यातही काही गोष्टी श्रेष्ठ आहेत. उदा., क्षारसेवन पुरुषत्वनाशक म्हणून, वेगांचा अवरोध करण्याची सवय रोगोत्पत्तीसाठी, अतिरिक्त विषयसेवन क्षयोत्पादक म्हणून, शुक्रवेगधारण नपुंसकत्व आणण्यात, फार लंघन हे आयुष्याचा र्‍हास करण्यात व एकाच रसाचे नित्यसेवन दुर्बलता आणण्यात श्रेष्ठ होय. अशी अनेक उदाहरणे शास्त्रकारांनी ग्रंथातून दिली आहेत. येथे फक्त नाममात्र निर्देशन केले आहे.

औपसर्गिक रोग : एका व्यक्तीच्या सहवासात वा संसर्गात आलेल्या व्यक्तीला त्या पहिल्या व्यक्तीला असलेल्या ज्या रोगांची बाधा होण्याची शयता असते ते सर्व रोग औपसर्गिक रोग होत. परस्पर ह्या दोन्ही व्यक्तींचा सहवास, सहभोजन, श्वासोच्छ्वास, एकत्र शय्या, बैठक, आलिंगन, चुंबन, संभोग ह्या क्रियांमुळे घडतो व त्यामुळे हा रोग संसर्ग पोहोचतो. इतकेच नव्हे तर एका व्यक्तीने वापरलेली वस्त्रे, माला, उटणी, लेप इत्यादींचा वापर दुसर्‍या व्यक्तीने केला तरी सुद्धा ही बाधा होऊ शकते. कुष्ठ, ज्वर, क्षय, डोळे येणे वगैरे रोग अशा जातीचे होत. अर्थातच रोगांचा उपसर्ग टाळण्यासाठी वरील सर्व गोष्टी कटाक्षाने टाळावयास हव्यात.  

कुष्ठादी हे सांसर्गिक रोग आहार-विहारातील घडणारे दोष, दूषित वायू , उदक, देश, काल यामुळेच प्रथम एका व्यक्तीला होतात.

  

उपचार : अशा ह्या रोगांवर करावयाचे उपचार त्या त्या रोगाला अनुसरून करावे लागतातच परंतु त्याबरोबर रोगी व्यक्तींचा शारीर संसर्ग, वर सांगितल्याप्रमाणे वस्त्रमाल्यादींचा उपयोग कटाक्षाने टाळणे, दूषित वायू , उदक, देश व कालाची शुद्धी इ. क्रियांच्या द्वारे उपचार करणे इष्ट असते. [⟶ आतुरचिकित्सा]. 

कालमृत्यु-अकालमृत्यू : शंभर वर्षे हे ह्या युगातील मानव प्राण्याचे आयुर्मान शास्त्रसंमत आहे. अर्थातच निरामय स्थितीत पूर्ण शंभर वर्षांचे आयुष्य उपभोगल्यानंतर येणारा जो मृत्यू तो कालमृत्यू होय. 

चरकाचार्य म्हणतात : (१) प्रकृतिसंपत् म्हणजे वात, पित्त, कफ हे तीनही दोष प्रकृतीत सम असणे. (२) गुणसंपत् म्हणजे शरीरातील धातु- सारत्व, संहनन इ. संपन्न असणे किंवा मातापित्याकडून सर्व सद्गुणांची प्राप्ती होणे. (३) आत्मसंपत् म्हणजे धर्माचरणाच्या नित्यसेवनाने आत्मबल वाढणे आणि (४) सात्म्योपसेवन म्हणजे पूर्वी वर्णन केल्याप्रमाणे प्रकृतीला अनुकूल अशा आहार-विहाराचे निष्ठापूर्वक सातत्याने परिपालन करणे ह्या चार गोष्टीच प्रामुख्याने मनुष्याला शतायुषी करण्यास पोषक असतात. 

रोगाच्या निमित्ताने अथवा आघात-अपघाताने वयाच्या शंभरीपूर्वी येणारा मृत्यू तो अकालमृत्यू होय. शक्तीपेक्षा अधिक श्रम, शरीराची वेडीवाकडी हालचाल, मलमूत्रादी वेगांचा अवरोध करण्याची सवय, आघात-अपघात, रोगावर वेळीच योग्य उपचार न होणे, राग शोकादींचे आत्यंतिक परिणाम आणि अव्यवस्थित आहार — विहार ही अकालमृत्यूची कारणे संभवतात. 


रोगानुत्पादन : रोग उत्पन्नच न होऊ देणे यालाच रोगानुत्पादन म्हणतात. स्वास्थ्यासाठी तेच सर्वप्रथम दक्षतेने करावयाचे हेच आयुर्वेद-शास्त्राचे प्रधान उद्दिष्ट आहे. झालेल्या रोगांचा प्रतिकार हे त्यानंतरचे कर्तव्य. रोगोत्पत्तीच्या अनेक कारणांतील अत्यंत महत्त्वाचे कारण शरीरधर्मानुसार मलमूत्रादी वेगांचा अवरोध करणे हे होय. त्या वेगांचे सर्वसाधारण १४ प्रकार संभवतात. ह्या वेगांचा अवरोध जसा रोगकारक होतो त्याचप्रमाणे वेग आला नसता त्याला बळेच प्रवृत्त करणे हेही रोगकारक असते. वेगांच्या अव- रोधाला वेग विधारण व प्रवर्तनाला वेगोदीरण अशी नावे आहेत. ह्या वेगाच्या अवरोधामुळे होणारे उपद्रव आणि त्यांचे उपाय पुढीलप्रमाणे आहेत :

अपान वायूचा वेगावरोध : अधोमार्गाने वारा सरणे ही अपान वायूची नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे परंतु तसा तो सरत असता संकोच, लज्जा अथवा भीतीने किंवा दुर्लक्ष होऊन अडविला जातो. दीर्घकाल ही सवय चालू राहिल्यास गुल्म, उदावर्त, थकवा, वात, मूत्र वा मलाचा अवष्टभंग, नेत्ररोग, अग्निमांद्य व हृद्रोग हे संभवतात.

उपाय : गेळफळ इ. औषधांची वात ( फलवर्ती ) अपान मार्गात ठेवणे. अभ्यंग करणे, वातनाशक द्रव्यांचा काढा मोठ्या द्रोणीत (टबात) घालून त्यात बसणे, घाम येईल असे वाफारे, शेक इ. उपचार आणि बस्ती घेणे. 

उद्गार ( ढेकर ) अवरोध : अरुची, सर्व अंगात कंप, हृदय व छाती जखडणे, पोट फुगणे, खोकला व उचकी हे उपद्रव होतात.  

उपाय : उचकीनाशक खानपान व औषध देणे, धूमपान, नस्य, कवलग्रह यांची शास्त्रोक्त योजना करावी. महाळुंग रस आणि सौवर्चल ( पादेलोण, संचळ ) मद्यामध्ये मिश्र करून पिण्यासाठी द्यावी. 

मल प्रवर्तन वेगावरोध : पिंडर्‍यांत गोळे येणे, पडसे, डोकेदुखी, वायू ऊर्ध्व होणे, गुदामध्ये कातरल्यासारखी पीडा, हृदयाचा अवरोध, मल प्रवृत्ती तोंडातून होऊ लागणे आणि शिवाय वर सांगितलेले अपान वायू आणि ढेकर यांच्या अवरोधाचेही उपद्रव संभवतात. 

उपाय : जवाचे अन्न, दह्याची निवळ, चाकवतासारख्या भाज्या आणि मल प्रवर्तक व मल भेदक इतर आहार देणे. 

मूत्र वेगावरोध : ओटीपोट, जननेंद्रिय व जांघा यांत वेदना, अंगभंग ( अंग फुटते आहे असे वाटणे ), मुतखडा, आणि शिवाय वरील तीनही वेगावरोधामुळे होणारे उपद्रव संभवतात. 

उपाय : अपानकाली ( जेवणास बसताना ) तूप पिण्यास द्यावे. तसेच भोजनानंतरही द्यावे. या पद्धतीला ‘ अवपीडक पद्धती ’ म्हणतात. 

शिंकेच्या वेगाचा अवरोध : शिरःशूल, इंद्रिय दौर्बल्य, मन्यास्तंभ (मान  आखडणे ), अर्दितवात ( तोंड वाकडे होणारा वात ) असे उपद्रव संभवतात. 

उपचार : स्नेह, स्वेदविधी करावा. औषधी धूमपान, अंजन, नस्य, मान वर करून सूर्याकडे पाहणे ( डोळे मिटून ) असे तीक्ष्ण उपाय करावेत. 

तहानेच्या वेगाचा अवरोध : तोंड व टाळू सुकणे, अंग गळून जाणे, बहिरेपणा, मोह, भोवळ आणि हृद्रोग हे उपद्रव संभवतात.  

उपाय : तूप घालून सातूचा मंथ थंड पाण्यात केलेला प्यावा. थंड  कण्हेरी प्यावी. इतरही शीतोपचार या वेळी हितावह होतात. 

 

भुकेच्या वेगाचा अवरोध : अंग फुटल्यासारखे वाटणे, अरुची, ग्लानी, कृशता, शूल व भोवळ हे उपद्रव संभवितात. 

उपाय : हलके परंतु स्निग्ध व उष्ण असे अल्पसे भोजन द्यावे. 

निद्रावेगाचा अवरोध : मोह, डोयात जडत्व, डोळे जड वाटणे, आळस, जांभया अधिक येणे व अंग मोडून येणे हे उपद्रव संभवतात. 

उपाय : झोपणे, सुखस्पर्शयुक्त अंगमर्दन करणे यावेळी हितावह होते.


खोकल्याचा वेगावरोध : खोकला वाढतो, श्वास लागतो, अरुची, हृद्रोग, क्षय आणि उचकी हे उपद्रव संभवतात. 

उपाय : खोकल्यावरील योग्य ते उपाय करावेत.  

श्रमाने लागलेल्या श्वासाचा वेगावरोध : गुल्म, हृद्रोग, मोह उत्पन्न करतो.  

 

उपाय : विश्रांती हाच मुख्य उपाय आणि वातनाशक चिकित्सा व मांसरसाशी भोजन. 

 

जांभईचा वेगावरोध : शिरःशूल, दुर्बलता इ. उपद्रव संभवतात. 

 

उपाय : स्नेह, स्वेद आणि वातनाशक चिकित्सा. 

 

अश्रूंचा वेगावरोध : पडसे, नेत्ररोग, शिरःशूल, हृदयशूल, मन्यास्तंभ, अरुची, भ्रम आणि गुल्मरोग यांचा संभव असतो. 

उपाय : झोप घेणे, मद्यसेवन, प्रिय गोष्टीत मन गुंतविणे.

वांतीचा वेगावरोध : विसर्प ( धावरे रोग ), कोठ ( अंगावर लालसर गांधीसारखी मंडले उमटणे ), कुष्ठ, नेत्ररोग, खाज, पांडुरोग, ज्वर, खोकला, श्वास, उम्हासे, व्यंग ( वांग ) आणि सूज हे उपद्रव संभवतात.  

उपाय : औषधी पाण्याने गुळणे करणे, औषधी धूर घेणे, लंघन, रुक्ष अन्न खाऊन ते ओकून काढणे, व्यायाम, रक्तमोक्ष, विरेचन आणि क्षार किंवा लवणयुक्त तेलाचे अभ्यंग करणे. 

शुक्र वेगाचा अवरोध : शुक्रस्राव, गुह्य भागात वेदना, सूज, ताप, हृदयपीडा, मूत्रावरोध, अंग मोडून येणे, आंत्रवृद्धी, मुतखडा व नपुंसकता हे उपद्रव संभवतात. 

उपाय : कोंबड्याचे मांस, मद्यपान, साळीचे अन्न, बस्तिविधी, अभ्यंग, गोखरूसारख्या बस्तिशुद्धिकर औषधी द्रव्यांनी सिद्ध केलेले दूध आणि प्रिय स्त्रियांशी रममाण होणे. 

वेगविधारणामुळे उत्पन्न झालेल्या विकारांचे साध्यासाध्यत्व : ही सर्व कारणे स्वास्थ्याला विघातक म्हणजेच अपथ्यच होत. यासाठी ती टाळणेच हितावह होय. जेव्हा अशा विकारांनी पीडित रोगी अत्यंत तहान व भूक लागून व्याकूळ होईल, क्षीण बल होईल आणि वांतीच्या बरोबर मलही येऊ लागेल तेव्हा तो असाध्य समाजावा. वेगावरोधाने ज्या ज्या विकृती उत्पन्न होतील त्या सर्वांना मिळून उदावर्त म्हणतात. 

वेगावरोधाने वायू प्रकुपित होतो. याचा प्रतिकार करताना वायूच्या गतीला अवरोध होऊन उलट म्हणजे प्रतिलोम गती मिळणे ही गोष्ट प्रामुख्याने वेगावरोधाच्या प्रत्येक प्रकारात घडत असते, यासाठी वायूला स्वस्थानी आणून त्याची गती अनुलोम करणे इष्ट असते. म्हणून स्नेह, स्वेद, बस्तिविधी इ. उपचार करावयास हवेत. 

कोणते वेग धारण करणे इष्ट आहे ? : लोभ, ईर्षा, मात्सर्य, द्वेष, क्रोध इ. मानसिक विकारांच्या वेगांना आवरलेच पाहिजे. तसे न केल्यास मन व शरीर दोन्हीही विकृत होऊन स्वास्थ्याची हानी होईल. असे वेग  आवरण्याला संयमाचीच जरूरी आहे.  

चरकाचार्यांनी अप्रशस्त कर्म, साहस कर्म आणि काया-वाचा-मनाने होणारी निष्फल कामे करण्याच्या मोहाचा वेगही आवरावा असे म्हटले आहे. तसेच इतरांना काया-वाचा-मनाने दुखविणे, अतिविषयसेवन, हिंसा, चोरी इ. प्रवृत्तींनाही आवरण्याची सूचना दिली आहे.

मलांचे यथाकाली शोधन : प्रतिक्षणी झिजणार्‍या शरीराची घडामोड अव्याहत चालू असते. ह्या घडामोडीत शरीरपोषणास आवश्यक असे घटक अन्नपानातून पचनमार्गे शोषले जातात आणि मलरूप अशा त्याज्य भागांचे विसर्जन शरीराकडून घडत असते. तरी सुद्धा त्याज्य मलांश शरीराबाहेर विसर्जित होत असता त्याचे अवशेष त्या त्या मार्गात अत्यल्प प्रमाणात साचत राहतात आणि निरनिराळ्या ऋतूंमध्ये स्वाभाविक दोषांची शरीरात वाढ होत असता, जर त्यावेळी ह्या मलांशाला विसर्जित केले गेले नाही, तर त्यामुळे स्वास्थ्य बिघडते. म्हणून अशा ह्या संचित मलांचे विसर्जन स्नेह, स्वेद, वमन, विरेचन, बस्ती, नस्य, शिरावेधद्वारा रक्तमोक्षण अशा प्रक्रियांनी करावयास हवे. या प्रकारे संशोधनाने दोष शुद्ध झाल्यावर ते पुन्हा वाढून अस्वास्थ्य उत्पन्न करीत नाहीत. 

हेमंतातील संचित दोषांचे वसंत ऋतूत, ग्रीष्मातील संचित दोषांचे वर्षा ऋतूत आणि वर्षा ऋतूतील संचित दोषांचे शरद ऋतूत शोधन करावे म्हणजे त्या त्या ऋतूसंबंधीच्या दोषवृद्धीचे रोग होत नाहीत. 


मलवृद्धी व क्षय : आपले संपूर्ण शरीर हे रंध्रमय आहे. ही रंध्रे अंतःशरीरातील स्रोतसांची बाहेरची मुखेच आहेत. या रंध्रांतून शरीराच्या अंतर्भागात उत्पन्न होणारा मल शरीराबाहेर टाकला जातो. 

शरीराच्या अधोभागी दोन, शिरोभागी सात आणि त्वचेतून घाम बाहेर जाण्यासाठी असंख्य सूक्ष्म रंध्रे आहेत. यांनाच मलायने म्हटले आहे.पचन व्यापारात खाद्यपेय द्रव्यांचे रसरक्तादी धातुघटकात रूपांतर होत असताच त्याज्य भाग शरीराबाहेर पडावा ही नैसर्गिक योजना असते. त्याज्य भागाला मल ही संज्ञा आहे. मल, मूत्र आणि घाम हे मुख्य मल असून नाक, कान, डोळे, घसा व गुह्येंद्रिये यांच्या ठिकाणीसुद्धा निरनिराळ्या धातुघटकांचे मल असतात. अशा ह्या सर्वही मलांची उत्पत्ती नियमित व योग्य प्रमाणात होत राहणे आणि त्यांचे यथाकाल यथा प्रमाणात विसर्जन होत राहणे शारीरस्वास्थ्याला अत्यावश्यक आहे. मल उत्पन्न होत राहून त्यांचा संचय होत राहिला, विसर्जन झाले नाही तर त्या मलामुळे त्या त्या इंद्रियांच्या ठिकाणी जडत्व निर्माण होते व त्या त्या इंद्रियांसंबंधी विकार उत्पन्न होतात. त्याचप्रमाणे जर ह्या उलट त्या त्या इंद्रियातून प्रमाणाहून अधिक मलाचे विसर्जन होऊ लागल्यास उत्पत्तीपेक्षा मलाचा खर्च अधिक होतो, म्हणजेच त्या त्या मलाच्या रूपाने पुढेपुढे ते ते धातुघटकच शरीरातून जाऊ लागतात व मलक्षयजन्य विकार उत्पन्न  होतात. मलक्षयामुळे त्या त्या इंद्रियालाही क्षीणत्व आणि हलकेपणा प्राप्त होतो. यासाठी शरीरात मलाची वृद्धी किंवा होणारा क्षय ह्या दोन्हीच्या प्रमाणावर नित्य लक्ष असणे इष्ट आहे. 

मलवृद्धी किंवा मलक्षय ह्यासंबंधी होणार्‍या विकारात दुष्ट दोषांचा विचार करून उपचार करावयाचा असतो. अर्थातच तो विचार करताना वृद्ध दोषांचा र्‍हास करणे, क्षीण झाले असतील त्या दोषांना वाढविणे आणि जे समान स्थितीत असतील त्यांची ती स्थिती टिकवून ठेवणे हेच स्वास्थ्यसंपादनाचे महत्त्वाचे गमक आहे. [⟶ दोषधातुमलविज्ञान ]. 

आगंतुरोग : शरीरात आरंभी दोषदुष्टी नसता अनेकानेक बाह्य कारणांनी स्वास्थ्य विकृत होते व नंतर त्या कारणांनुसार दोषाच्या दुष्टीची निर्मिती होते. अर्थातच प्रथम रोगोत्पत्ती व नंतर दोषदुष्टी घडणारी ही स्थिती असल्यामुळे त्या रोगाला आगंतुरोग म्हणतात. 

अनिष्ट ग्रहांची बाधा, विषसंसर्ग, वादळी विकृत वारे, भाजणे, पोळणे, शस्त्र, काष्ठ, दगड इत्यादींचे आघात होऊन झालेले व्रण, आघात--अपघातादींनी हाड मोडणे अथवा अन्य अवयव विकृत होणे हे सर्व प्रकार तसेच राग, द्वेष, भीती, कामविकार, शोक ही सर्व आगंतुरोगाचीच उदाहरणे होत. 

आगंतुरोगप्रतिबंध : अशा ह्या आगंतुरोगांची पीडा न व्हावी म्हणून बुद्धिपूर्वक घडणारे आहार —विहार विषयक अनाचार टाळणे, इंद्रियांच्या उच्छृंखल वृत्तींना आवरणे, एकदा घडलेल्या अपराधाचे अथवा असाव-धानतेने घडलेल्या दुष्परिणामाचे स्मरण ठेवून ती दक्षता बाळगणे. देश, काल, आत्मानात्म विचार, सद्वृत्तीचे अनुष्ठान करणे ह्यातून यथायोग्य उपायांचे यथाशय परिपालन करणे इष्ट असते.

मनःशांती : शरीराप्रमाणेच मनाच्या स्वास्थ्यासाठी मनाला विचलित होऊ न देता शांत ठेवणे, त्रस्त वा उन्मत्त न होऊ देणे अत्यावश्यक असते, म्हणून त्याकरिता : (१) इंद्रिये आणि त्यांचे विषय यांचा असात्म्य संयोग न घडू देणे. (२) कोणतेही कार्य हाती घेताना दूरदृष्टीने त्याच्या परिणामाचा सारासार विचार करणे. (३) आपले म्हणणे कुणालाही सांगणे, सुचविणे वा बोलणे युक्तिसंगत असावे. (४) आपल्या प्रत्येक वागणुकीत देश, काल व आत्मगुणांचा विचार असावा. (५) चंचल मनाला अधिक भ्रमण करण्यात गुंतवू नये. (६) बुद्धिंद्रियांवर त्यांच्या शक्तीपेक्षा अधिक कार्याचा भार घालू नये. (७) कोणत्याही कार्यात वा गोष्टीत नसता दीर्घसूत्रीपणा करू नये. (८) अतिक्रोध, अतिहर्ष, अतिशोक यांच्या आधीन होऊ नये. (९) कार्यामध्ये झालेल्या लाभाचा हर्ष अथवा गर्व किंवा हानीसाठी दैन्य स्वीकारू नये. (१०) कोणत्याही साहस कर्मापासून काया-वाचा-मनाने अलिप्त राहावे. यांशिवाय ङ्क सद्वृत्त ङ्ख प्रकरणात सांगितलेल्या सर्व गोष्टींचे परिपालन करावे. 

 

आहार-शयन-अब्रह्मचर्य : शरीर धारण व स्वास्थ्य रक्षणासाठी शास्त्राने सांगितलेल्या गोष्टींमध्ये मुख्यतः आहार म्हणजे भोजन, शयन म्हणजे झोप आणि अब्रह्मचर्य म्हणजे विषयसेवन ह्या तीन गोष्टींचे युक्तीने म्हणजेच त्या त्या प्रकरणात सांगितल्याप्रमाणे शास्त्रोक्त पद्धतीने सेवन करणे हीच गोष्ट महत्त्वाची ठरते. 

अगदी प्रारंभीच सांगितल्याप्रमाणे शरीरस्थ वातादी तीनही दोष, रसादी सप्तधातू व पुरीषादिमल यांची कामे तसेच जठराग्नीचे पचनकार्य ही सर्व सुरळीत व समप्रमाणात असून आत्मा, इंद्रिये आणि मन यांची नित्य प्रसन्न स्थिती राहणे म्हणजेच स्वास्थ्य होय. ते सतत टिकून राहण्यासाठी नित्य हित व मित आहारसेवन, योग्य आणि मर्यादित विहार, विषयसेवनात परिमितता, दानबुद्धी, क्षमावृत्ती, प्राणिमात्रांविषयी समभाव, आप्तेष्टांची यथाशय सेवा व त्यांना साह्य करण्याची वृत्ती सदैव जागृत ठेवणे हेच स्वस्थवृत्ताचे गमक आहे. 


आचार रसायन : मानसोन्नतीच्या दृष्टीने स्वस्थ लक्षणाच्या निवेदनात अगदी प्रारंभी सांगितलेल्या तीन प्रकारांपैकी अति-आरोग्य व संपूर्ण आरोग्य संपादनाच्या दृष्टीने ‘ आचार रसायन ’ विधीचे विशेष महत्त्व आहे. त्यासाठी सत्यभाषण, क्रोधत्याग, मद्यमैथुननिवृत्ती, अहिंसाप्रवृत्ती, शांत स्वभाव, मधुर भाषण, इष्ट देवतेचा जप, पवित्र आचारविचार, धैर्य, दान, तप, वयोवृद्ध व गुरुजन ह्यांची पूजा आणि सेवा, दुःखितांचा कळवळा, जागरण किंवा झोपेविषयी सारखीच वृत्ती, दूध, तूप युक्त आहार-सेवन, देशकाल प्रमाणाची जाणीव, अहंकाररहित वृत्ती, अध्यात्माकडे इंद्रियांचा ओढा, आस्तिक आणि संयमी सज्जनांचा सहवास, धर्मावर आत्यंतिक निष्ठा व तद्नुसार आचरण ह्या सर्व गोष्टी जो आचरणात आणतो तो पुरुष नित्य रसायन सेवन करीत आहे, असे समजावे. 

सद्वृत्त परिपालनाचाही यात समावेश होतो. ह्या प्रकारचे आचार परिपालन मनःशांती प्राप्त करून देणारे, शरीरात सौम्य भाव निर्माण करणारे, कृतज्ञता आदी सत्प्रवृत्तींची वाढ करून ओजोवृद्धी करणारे असल्याने स्वास्थ्यसंपादन आणि स्वास्थ्यरक्षण ह्या दोन्ही दृष्टींनी ते हितावह होते.  

 

पहा : आतुर चिकित्सा आयुर्वेद आरोग्यविज्ञान ग्रहचिकित्सा दोषधातुमल-विज्ञान पथ्यापथ्य शरीर वमन सात्म्यासात्म्य सृष्टि व मानव.  

 

जळूकर, दत्तात्रेयशास्त्री

Close Menu
Skip to content