स्टीव्हेन्सन (स्टीफन्सन), जॉर्ज : (९ जून १७८१–१२ ऑगस्ट १८४८). इंग्रज संशोधक व आगगाडीच्या शोधाचे जनक. स्टीव्हेन्सन यांचा जन्म इंग्लंडमधील न्यूकॅसलजवळ वायलॉम येथे झाला. १७९५ मध्ये त्यांनी वडिलांच्या हाताखाली दुय्यम फायरमन म्हणून काम करीत असतानाफावल्या वेळी ते घड्याळे दुरुस्त करीत. १८०२ मध्ये विलिंग्टन बॅलॅस्टहिल येथे ते एंजिन चालविण्याचे काम करीत. १८०४ ला ते किलिंगवर्थ येथे आले व १८०६ ला मॉन्ट्रोज येथे बोल्टन अँड वॉट या वाफेवर चालणाऱ्या एंजिनाची देखभाल बघू लागले.

साछा. जॉर्ज स्टीव्हेन्सन (स्टीफन्सन) तेथून १८०८ मध्ये परत किलिंगवर्थला जाऊन ते एंजिन चालविण्याचे काम करू लागले. १८११ मध्ये किलिंगवर्थ येथील खाणीवर चालणाऱ्या ‘न्युकोमेन’ एंजिनातील दोष काढून त्यात त्यांनी काही सुधारणा केल्या. लोक त्यांना एंजिनचा डॉक्टर म्हणू लागले. आपल्या अनुभवाच्या बळावर आर्थिक पाठिंब्यावर त्यांनी १८१४ मध्ये दोन संचलनी एंजिने बनविली. पहिल्या इंजिनाचे नाव ‘ मायलॉर्ड ‘ व दुसऱ्याचे ‘ पफिंग बिल्ली’ ठेवले. दुसऱ्या एंजिनात त्यांनी बाष्पित्रातील (स बाष्पित्र) हवेचा झोत वाढविण्यासाठी वाफेचा झोत सोडण्याची युक्ती वापरली. त्यात त्यांना यश येऊन १८१५ मध्ये त्याच्या शोधाचे एकस्व ( पेटंट) मिळविले. पहिले एंजिन त्यांनी खाणीजवळच्या ट्रॅममार्गावर सु. १४·४ किमी. लांब असलेल्या बंदरापर्यंत यशस्वीपणे चालवून दाखविले. या संचलनी एंजिनाला जोडलेल्या डब्यातून मालांची व माणसांची वाहतूक होऊ लागली. १८१५ मध्ये सर हंफ्री डेव्ही यांच्या सहकार्याने खाणीत हातात वापरावयाच्या सुरक्षा दिव्याचा शोध लावला. तसेच त्यांनी कोळ्यांनी समुद्रावर हातात वापरावयाच्या दिव्याचा व गजराच्या घड्याळाचाही शोध स्टीव्हेन्सन यांनी लावला. यामुळे ते थोर संशोधक म्हणून ओळखले जाऊ लागले. खाणीत वापरावयाच्या दिव्याच्या शोधाबद्दल त्यांना १०० पौंडांची थैली मिळाली. या पैशाचा त्यांनी १८२३ मध्ये न्यू कॅसेल येथे एडवर्डवीज व टॉमस रिचर्डसन ( त्यांचा दूरचा भाऊ) याच्या भागीत संचलनी एंजिने बनविण्याचा कारखाना सुरू केला. परंतु१८२१ पासूनच स्टॉक्टन अँड डार्लिंग्टन रेल्वे कंपनीने त्यांची रेल्वे अभियंता या जागेवर नेमणूक केली. या कंपनीची पहिली ताशी सु. २५६ किमी. वेगाचे संचलनी एंजिनाची ३० टन वजनाची पहिली आगगाडी २७ सप्टेंबर १८२५ रोजी मालाची व माणसांची वाहतूक लोहमार्गावरून करू लागली. १८२६ मध्ये स्टीव्हेन्सन यांची नेमणूक लिव्हरपूल ते मँचेस्टरपर्यंत लोहमार्ग टाकण्यासाठी मुख्य रेल्वे अभियंता म्हणून केली. १८२९ पर्यंत त्यांनी हे काम पूर्ण केले व त्यावर स्वतःच्या कारखान्यात तयार केलेले ‘ रॉकेट ‘ हे संचलनी एंजिन जोडलेली आगगाडी ताशी सु. ४५ किमी. वेगाने १९ सप्टेंबर १८३० पासून धावू लागली. त्यांच्या ‘ रॉकेट ‘ एंजिनाने संचलनी अभियंत्यासाठी ठेवलेली स्पर्धा जिंकून ५०० पौंडांचे बक्षीस पटकावले. ‘ रॉकेट ‘ एंजिनाच्या घडणीत त्यांच्या मुलाने प्रत्यक्ष भाग घेतला. या एंजिनाच्या रचनेत वाफेचा झोत सोडणारे प्रोथ धुराड्याला बसविले तसेच सिलिंडरात सुधारणा करून बाष्पित्राचे तापनपृष्ठ वाढविले. भट्टीतील झोत वाढवून बहुनलिका बाष्पित्र बनविले. यामुळे रॉकेट या इंजिनाने ५३ मिनिटांत सु. १९ किमी. चे अंतर पार केले. ते प्रामाणिक, निष्ठावंत, निश्‍चयी, स्नेहल व उदारमनाचे मानवताप्रेमी होते. त्यामुळे त्यांनी लावलेल्या शोधांपासून मिळालेले पैसे व कारखान्यात झालेला नफा यांचा विनियोग त्यांनी खाण-कामगारांसाठी रात्रीच्या शाळा, ग्रंथालये, संगीत शाळा व विश्रांती स्थाने चालविण्यासाठी केला. १८३० नंतर त्यांनी संपूर्ण इंग्लंडभर रेल्वेमार्ग टाकण्यासाठी साहाय्य केले. लोहमार्गाची आखणी करताना डोंगरातून बोगदे काढणे व खड्ड्यातून भराव घालणे या मार्गाचा त्यांनी अवलंब केला. बिडाच्या रूळांऐवजी वर्धनशील पोलादी रूळांचा त्यांनी पुरस्कार केला. स्पेन व बेल्जियम देशांनाही त्यांनी रेल्वेबांधणीत मदत केली. या त्यांच्या कामाबद्दल बेल्जियमच्या राजाने १८३५ मध्ये त्यांना ‘लिओपोल्ड’ हा किताब बहाल केला. मात्र इंग्लंडकडून मानसन्मान स्वीकारण्यास त्यांनी नकार दिला. त्यांनी यांत्रिक अभियंत्याची एक संस्था स्थापन केली. त्या ठिकाणी निरनिराळ्या अभियांत्रिकी समस्या सोडविण्यात येऊ लागल्या. ते या संस्थेचेपहिले अध्यक्ष झाले.

स्टीव्हेनसन यांचे येथे निधन झाले.

कानिटकर, बा. मो. दीक्षित, चं. ग.