स्क्रॉफ्यूलॅरिएसी : ( ब्राह्मी कुल ). फुलझाडांपैकी ( आवृतबीज, द्विदलिकित ) पर्सोनेल्स गणातील एक कुल. ह्या गणात एकूण सु. १२ कुलांचा (⇨ बिग्नोनिएसी, ⇨ कँथेसी, व्हर्बिनेसी, लॅबिएटी इ.) समावेश असून तो सोलॅनेल्स गणापासून अवतरला असावा. स्क्रॉफ्यूलॅरिएसी हे कुल ह्या दोन्ही गणांना जोडणारा दुवा असावा. ह्या कुलात एकूण सु. २०० वंश व २,६०० जाती ( विलिसच्या मते ३,०००) असून त्या सर्व ओषधी, उपक्षुपे, वेली, क्वचित क्षुपे व फारच क्वचित वृक्ष आहेत व सर्व जगभर ( विशेषत: समशीतोष्ण कटिबंधात ) पसरल्या आहेत. त्यांच्या शरीरावर साधे किंवा प्रपिंडीय केस असतात. पाने समोरासमोर, एकाआड एक किंवा मंडलित व बहुधा साधी काहींचे देठ संवेदी फुले बहुधा एकसमात्र, द्विलिंगी, पंचभागी, अवकिंज संवर्त दीर्घस्थायी पुष्पमुकुटाच्या पाकळ्या जुळलेल्या दोन्ही द्वयोष्ठक केसरदले ४-५ किंवा २ मधुरसस्रावी बिंब वलयाकृती किंजदले २ किंजपुट ऊर्ध्वस्थ, दोन कप्प्यांचा व बीजकविन्यास अक्षवर्ती बीजके अनेक फळ (बोंड) क्वचित मांसल व बीजे सपुष्क. ⇨ स्नॅपड्रॅगॉन, ⇨ रसेलिया जंशिया, ⇨ अँजिलोनिया, ⇨ टोरेनिया इ. शोभेकरिता व ⇨ हरिणखुरी, ⇨ डिजिटॅलिस पुर्पूरिया व ⇨ कुटकी औषधाकरिता उपयुक्त. दोन वंश (हॅर्वेया व हायोबँके) जीवोपजीवी असून टारफुला अर्धजीवोपजीवी आहे ज्वारी व उसाच्या मुळांवर वाढून ती रोगकारक होते. काही वंश दलदलीत वाढतात (उदा., र नीरब्राह्मी, अंबुली). काहीत विषम पर्णत्व आढळते या कुलाला ‘ब्राह्मी कुल’ असेही म्हणतात.

परांडेकर, शं. आ.

Close Menu
Skip to content