(ग) अँब्लिपोडा उपगण : हा उपगण केवळ इओसीन काळात आढळतो. त्यांचे वर्गीकरणातील स्थान निश्चितपणे माहीत नाही. या उपगणातील प्राण्यांची मस्तिष्क-गुहा सर्व खुरी प्राण्यांमध्ये सर्वांत लहान आहे. पँटोलँब्डिडी या आदिम कुलाचा प्रारंभ लहान प्राण्यांनी झाला त्यांची कवटी मांसाहारीपर्माणे बसकट, तर पायांना पाच खूर होते आणि ते पादतलचारी ते अर्धपादतलचारी होते. त्यांचा दंतविन्यास पूर्ण होता. कृंतक व सुळे यांची सर्वसाधारण अशी वाढ झालेली असे व कपोल दातांवर V आकाराचे कटक असत.

कॉरिफोडोंटिडी कुलातील प्राणी मोठे होते. त्याच्या कपोल दातांवरील दंताग्रे V आकाराच्या कटकाने जोडलेली होती व सुळे हत्तीच्या दातांप्रमाणे अतिशय लांब होते. कवटी इतर शरीराच्या मानाने खूप मोठी होती. ते अंगुलिचारी होते व पायांच्या रचनेवरून ते हळू चालणारे होते, असे दिसते.

डायनोसेरॅटिडी कुलात अधिक विविधता होती. खालचे कृंतक दात लहान झालेले होते आणि वरचे सुळे हत्तीच्या दातांसारखे व खालचे सुळे लहान होते. कवटीच्या ललाटीय भागावर शिंगांसारख्या रचना असत. या कुलातील काही प्राणी प्रचंड आकारमानाचे होते उदा., लोक्झोलोफोडॉन (वायोमिंग येथील इओसीन कालीन जीवाश्म) वंशातील प्राण्यांची उंची २ मी. व लांबी ४ मी. होती. त्यांचे पाय बळकट आणि पादास्थी (पायांची हाडे) प्रोबॉसिडियाप्रमाणे (हत्तीप्रमाणे) होत्या. अशा प्रकारे पेरिसोडॅक्टिला, ऑर्टिओडॅक्टिला व प्रोबॉसिडिया यांच्यातील कवटीची सांगाड्याची आदिम वैशिष्ट्ये तसेच विशेषीकृत वैशिष्ट्ये या उपगणात एकवटलेली आहेत. हा उपगण केवळ इओसीनमधील अल्पकाळातच आढळत असला, तरी याच्या उत्तर अमेरिका, यूरोप व मंगोलिया येथील जीवाश्मांवरून त्या अल्पकाळातच त्यांचा पुष्कळ प्रसार झालेला होता, असे दिसून येते.

(घ) पेरिसोडॅक्टिला उपगण : हल्ली या उपगणाचे टॅपिर, ऱ्हिनोसेरॉस व ईक्वस (घोडा) हे तीनच वंश (व त्यांना जवळचे असलेले परिवर्तित प्राणी) आहेत. त्यांच्या कवटीवर कानशीलाच्या भागात कटक असतो. अनुकपाल (कवटीचा पश्चकपालास्थीय भाग) मागील बाजूस विषम उताराचे असते आणि अस्थिकंद आडव्या दिशेत फुगीर असतो. ईंक्वस वंश वगळता इतरात नेत्रकोटरे पश्च दिशेने उघडी असतात ईक्वस वंशात नेत्रकोटरांभोवती हाड असते. ऱ्हिनोसेरॅटिडी व टिटॅनोथेरिआयडी यांच्यात नाकावर शिंगे वा बाहेर आलेला अस्थिमय भाग असतो.

यांच्या कायमच्या दातांचे नमुनेदार सूत्र ३.१.४.३/३.१.४.३ असे असून ते इओसीन कालीन सर्व प्राण्यांत आढळते. कृंतक व वरचे सुळे (क्वचित खालचेही) तसेच सर्वांत पुढची उपदाढ हे दात लहान होतात किंवा त्यांचे पूर्णतया दमन होते. आदिम ब्रॅकिओडोंट प्रकारच्या दातांचे विशेषीकरण होऊन ते हिप्सोडोंट प्रकारचे व प्रचिनाकार होतात आणि चतुर्गुलिकायुक्त माथा क्वचित ब्युनोडोंट प्रकारचा राहतो परंतु सामान्यतः दंताग्रे एकत्र येऊन तो लोफोडोंट प्रकारचा होतो.

कशेरुक-अक्षाचे मानेतील ७, पृष्ठकटीय २० ते २६, त्रिकास्थीय ५ ते ६ आणि शेपटीतील १३ किंवा जास्त मणके असतात. भुजास्थी आखूड व बळकट असून प्रबाहू व प्रबाहू- अंतरास्थी वेगळ्या असतात किंवा त्या जोडल्या जाण्याची प्रवृत्ती असते. दूरस्थ मणिबंधास्थी (मनगटाचे हाड) बाजूला सरकून व ती जास्त व्यवस्थित झाल्याने अतिशय बळकट अशी मनगटांची रचना निर्माण होते. उर्वस्थीला विकसीत झालेले तिसरे उरुकूट (मांडीच्या हाडाच्या वरच्या टोकाशी असलेला प्रवर्ध म्हणजे वाढ) असते व आर्टिओडॅक्टिलातील ऊर्वस्थीच्या तुलनेने यांचे हे वैशिष्टय आहे. ज्यांचा मधला खूर प्रमुख नसतो त्या प्राण्यांतील अंतर्जघास्थी (गुडघा व घोटा यांच्यामधील आतले व मोठे हाड) व बाह्य जंघास्थी (नडगीचे बाहेरचे व लहान हाड) वेगळ्या असतात परंतु ईक्वीडीमधील प्रगत प्राण्यांत जेव्हा मधला खूर सर्वांत प्रमुख होतो तेव्हा बाह्य जंघास्थी अंतर्जघास्थीच्या बरोबरच वाढतात व बाह्य जंघास्थी लहान कपचीसारखी होते. पुढील पायांपेक्षा मागील पायांतील बाजूचे खूर पूर्णतया लहान झालेले असतात आणि ईक्विडीच्या अगदी प्रगत प्राण्यांत एकखुरी टप्पा विशेष दिसून येतो. अशा प्रकारे शरीराचे एकूण वजन मधल्या खुरावर पडते.

खुरांची संख्या घटून जरी उत्तर इओसीन काळातच पुढील पायांना चार व मागील पायांना तीन खूर होते, तरी हल्लीच्या टॅपिर या अपरिवर्तनशील वंशात ती तशीच टिकून राहिली आहेत [⟶ टॅपिर]. टॅपिरिडी कुलाचे सर्वात आधीचे जीवाश्म यूरोपातील आणि उत्तर अमेरिकेतील इओसीन कालीन खडकांत सापडले आहेत. या अपरिवर्तनशील कुलाचा प्लायोसीन काळापर्यंतचा उत्तर गोलार्धातील इतिहास गतिमान नसला, तरी दीर्घकालीन आहे. प्लाइस्टोसीन काळापासून या कुलाचे प्राणी अमेरिका व आग्नेय आशियातील केवळ उष्ण कटिबंधीय वनांमध्ये असून आता यांचा टॅपिर हा एकमेव वंश राहिलेला आहे. यांच्या पायांचे जसे परिवर्तन झाले नाही, तसेच यांच्या दातांतही परिवर्तन झालेले नसून बुटक्या माथ्याच्या कपोल दातांवर साधेच कटक आहेत.

ऱ्हिनोसेरॅटिडी कुलाचे सर्वांत आधीचे जीवाश्म यूरोप व उत्तर अमेरिकेतील मध्य इओसीन कालीन खडकांत सापडले असून मायोसीन, प्लायोसीन व प्लाइस्टोसीन काळांत त्यांचा उत्तर गोलार्धात विस्तृत प्रसार झाला होता. हल्ली हे प्राणी केवळ मध्य आफ्रिका. भारत सुंदा बेटे (आग्नेय आशिया) येथील कमी उंचीच्या दलदली भागांत आढळतात आणि तेथे त्यांचा ऱ्हिनोसेरॉस हा एकमेव वंश आढळतो [⟶ गेंडा]. या कुलातील प्राण्यांचे शरीर बोजड असून त्यांचे पाय आखूड व मजबूत असतात. त्यातल्या त्यात प्रगत प्राण्यांच्या पुढील पायांना तीनच खूर असतात. कवटी मोठी असून कपाळ व नाक या भागांत बहुधा एकामागे एक अशी परंतु डायसेरॅथेरियम वंशाप्रमाणे क्वचित एकमेकांच्या बाजूला अशी दोन शिंगे असतात. सुरुवातीच्या प्राण्यांत दंतविन्यास पूर्ण असतो. कृंतक व सुळे नाहीसे होण्याची प्रवृत्ती असून दाढा व उपदाढा जवळजवळ सारख्या असतात आणि त्यांच्यावर मऊ वनस्पती-अन्नाला अनुरुप अशा साध्या दुमडी असतात.

दात व पाय यांत झालेले बदल सर्वांत ठळकपणे ईक्विडी कुलात दिसून येतात आणि पेरिसोडॅक्टिलांपैकी या कुलाच्या दातांची व पायांची माहिती सर्वात पूर्ण तपशीलवारपणे माहिती झालेली आहे [⟶ घोडा]. इनोसीनमध्ये अवतरल्यापासून या कुलातील प्राण्यांत झालेल्या क्रमविकासाचे विविध टप्पे कोष्टकात (पृष्ठ ९३०) वंशांच्या क्रमाने दिलेली आहेत. त्यांचे जीवाश्म ज्या ज्या ठिकाणी सापडले आहेत तेथील निक्षेपांचे सहसंबंध ठरविण्यासाठी क्रमविकासाचे विविध टप्पे स्पष्ट करणारे हे वंश अतिशय उपयुक्त ठरले आहेत. ईक्वस वंश भारतामध्ये मध्य (किंवा कदाचित पूर्व) प्लायोसीनमध्ये निर्माण झाला, उत्तर प्लायोसीनमध्ये यूरोपात आणि प्लायोसीनच्या शेवटी किंवा प्लाइस्टोसीनच्या सुरुवातीस उत्तर अमेरिका व आफ्रिका या भागांत त्याचा प्रसार झाला. अशा प्रकारे प्लाइस्टोसीन काळात ऑस्ट्रेलिया वगळता सर्व जगभर याचा प्रसार झाला होता. त्यामुळे हा वंश अमेरिका व आफ्रिकेच्या प्रदेशांत प्लायोसीन-प्लाइस्टोसीन कालीन संक्रमणाचा निर्देशक मानला जातो.

ईक्वाइन सस्तन प्राण्यांच्या भूवैज्ञानिकप्रसार व जातिवृत्त

उत्तर आफ्रिका

यूरोप

आशिया

उत्तर अमेरिका

दक्षिण अमेरिका

रीसेंट

ईक्कस

ईक्कस

ईक्कस

ईक्कस (यूरोपातून आला)

ईक्कस (यूरोपातून आला)

प्लाइस्टोसीन (प्रलय जडोढ)

ईक्कस

ईक्कस

ईक्कस

ईक्कस

हिप्पिडियम (ईक्कस)

उत्तर प्लायोसीन

ईक्कस

मध्य प्लायोसीन

हिप्पेरिऑन

हिप्पेरिऑन

ईक्कस

पूर्व प्लायोसीन

हिप्पेरिऑन

हिप्पेरिऑन अँकिथेरियम

प्रोटोहिप्पस प्लायोहिप्पस मेरिकहिप्पस

उत्तर मायोसीन

अँकिथेरियम

निओहिप्पेरिऑन मेरिकहिप्पस

मध्य मायोसीन

अँकिथेरियम

मेरिकहिप्पस पॅरॅहिप्पस हायपोहिप्पस

पूर्व मायोसीन

मेसोहिप्पस मायोहिप्पस

ऑलिगोसान

मेसोहिप्पस मायोहिप्पस

उत्तर इओसीन

इपिहिप्पस

मध्य इओसीन

ओरोहिप्पस

पूर्व इओसीन

इओहिप्पस

ईक्वस वंशाचे स्तरवैज्ञानिक महत्त्व पुष्कळ असल्याने त्यादृष्टीने त्याच्या प्रारंभकालाविषयी मतभेद आहेत. भारतात व चीनमध्ये यांचे प्लोयोसीन कालीन, यूरोपात उत्तर प्लोयोसीन व उत्तर अमेरिकेत प्लायोसीन अखेरच्या वा प्लाइस्टोसीन प्रारंभीच्या काळातील जीवाश्म मिळाल्याचा दावा केला जातो. हे मतभेद मुख्यतः खरा ईक्वस वंश नेमका केव्हा अस्तित्वात आला, या मुद्याविषयी आहेत. पायांचा क्रमविकास विचारात घेतला, तर हेच पुढील शब्दात सांगता येते. दोन आणि चार क्रमांकांचे खूर जमिनीवर टेकण्याचे केव्हा थांबले, तसेच तीन क्रमांकाचा खूर हा पायाचे एकमेव टोक केव्हा झाला, हे ठरविणे अगदी सोपे असू शकेल असे नाही. शिवाय तरूण प्राण्यांच्या दाढा या पूर्णपणे म्हाताऱ्या प्राण्यांच्या दाढांसारख्या असण्याची शक्यता निदान काही अंशी कमी असणार. कारण त्याच्या आयुष्यभरच्या काळात दाढांवर दलनाचा परिणाम झाला असणार आणि त्यामुळे निश्चित निर्णय घेणे काहीसे अवघड होणार.एक लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट म्हणजे ईक्विडी कुलाचा पूर्ण क्रमविकास उत्तर अमेरिकेत झाला व तेथूनच हे प्राणी यूरोप, आशिया व दक्षिण अमेरिका या प्रदेशांत गेले असले, तरी उत्तर अमेरिकेत ईक्वसवंश प्लइस्टोसीनच्या शेवटी लुप्त झाला होता आणि यूरोपातून आलेल्या वसाहतवाल्यांनी हा प्राणी पुन्हा उत्तर अमेरिकेत आणला.

कॅलिकोथेरिआयडी व टिटॅनोथेरिआयडी या कुलांतील प्राणी विलक्षण व थोराड चणीचे होते त्यांचे पाय आखूड व मजबूत होते. दातांचा विकास थोडाच झाला होता व ते मऊ वनस्पती खाण्याच्या दृष्टीने सोयीचे होते. टिटॅनोथेरिआयडी कुलातील प्राण्यांत दोन शिंगे होती. मुख्यत्वे उत्तर अमेरिकेत इओसीन व ऑलिगोसीन काळांत त्यांची भरभराट झाली. कॅलिकोथेरिआयडी कुल उत्तर अमेरिका व यूरोपमध्ये तृतीय काळात, भारत व चीनमध्ये प्लायोसीन आणि युगांडात प्लाइस्टोसीन काळात होते. प्लाइस्टोसीन काळात ते निर्वंश झाले.

(च) आर्टिओडॅक्टिला उपगण : आता उतरती कळा आलेल्या पेरिसोडॅक्टिलांच्या उलट आर्टिओडॅक्टिला हा विविधता, विपुलता व प्रसार या दृष्टीने हल्लीच्या ॲंग्युलेटांपैकी सर्वांत प्रमुख गट आहे. त्याच्या खुरांची संख्या सम असते, हे त्यांचे वैशिष्ट्य असून तीन व चार क्रमांकांचे खूर सारखे वाढलेले असतात व बाजूचे बारीक किंवा अल्पविकसित असतात. कवटी लांब असून ललाटास्थी नेहमीच कवटीचा एक प्रमुख भाग असते. ललाटास्थीवरील शिंगांमुळे वा शिंगांचे गाभे यांमुळे कवटीला वैशिष्ट्यपूर्ण रुप आले आहे.

दंतविन्यास सामान्यपणे पूर्ण असून दातांचेसर्वसाधारण दंतविन्यास सामान्यपणे पूर्ण पूर्ण असून दातांचे सर्वसाधारण सूत्र ३.१.४.३/३.१.४.३ असे असते. रंवथ करणाऱ्या प्राण्यांत दंतावकाश विशेष मोठा असतो व तो जबडा लांबट झाल्याने किंवा सुळे व उपदाढा यांचे दमन झाल्याने निर्माण झालेला असतो.

खालच्या जबडयापेक्षा वरच्या जबड्यातील कृंतकांचे व सुळ्यांचे लघुभवन (बारीक होणे), परिवर्तन व दमन ही अधिक लवकर होतात. सर्व सुरुवातीच्या व आदिम प्राण्यांचे दात ब्युनोडोंट प्रकारचे असतात परंतु रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांमध्ये ते प्रचिनाकार असतात. पाच वा सहा गुलिकायुक्त दात प्रगत प्राण्यांमध्ये चार गुलिकायुक्त झालेले असतात. ब्युनोडोंट दात ब्युनो-सेलेनोडोंट होतात व सेलेनोडोंट दंताग्रे V अकाराची व कोरीच्या आकाराची होतात. खालच्या दाढा वरच्या दाढांपेक्षा अरूंद असतात.

भुजास्थी आखूड व बळकट असते तर प्रबाहू व प्रबाहु-अंतरास्थी प्रगत प्राण्यांत सांधल्या जाण्याची प्रवृत्ती आढळते. बाजूचे खूर ऱ्हास पावण्याची प्रवृत्ती सर्व आर्टिओडॅक्टिलांध्ये आढळते आणि प्रगत प्राण्यांमध्ये हे खूर दमन तीक्ष्ण झालेल्या टोकांसारखे लोंबत असतात. फक्त ॲग्रिओकीरिडी व अँग्रॅकोथेरायडी कुलांत पहिली करभास्थी (तळव्याचे हाड) अवशेषांग रूपात टिकून राहिलेली असते. सुइडी व हिप्पोपोटॅमिडी कुलांमध्ये चार करभास्थी टिकून राहिलेल्या आहेत. पेरिसोडॅक्टिलांच्या उलट आर्टिओडॅक्टिलांमध्ये ऊर्वस्थीवर तिसरे उरुकूट नसते. प्रगत प्राण्यांत मागील पायांच्या बाह्य जंघास्थी अंतर्जंघास्थीशी जोडली जाण्याची प्रवृत्ती असते आणि पुढील पायांच्या खुरांप्रमाणे खूर बारीक होतात.

दंतविन्यासानुसार आर्टिओडॅक्टिलांचे पुढील तीन गट मानतात. ब्युनोडेंशिया : यांत डुकरे व हिप्पोपोटॅमस येतात ब्युनो-सेलेनो-डोंशिया : इतर दोन गटांतील काही प्राण्यांशी नाते असलेली काही कुले यात येतात व सेलेनोडोंशिया : यात १७ ते १८ कुले असून त्यांपैकी रवंथ करणारे प्राणी सर्वांत प्रमुख आहेत.

ब्युनोडोंशिया : यांच्यापैकी सुइडी कुल यूरोपात इओसीनमध्ये अवतरले व पूर्ण इओसीनमध्ये मायोसीनमध्ये पूर्व गोलार्धात त्यातील प्राणी विपुल होते व त्यांचा विस्तृत प्रसार झाला होता परंतु त्यामानाने अमेरिकेत ते तेवढे विपुल नव्हते. हल्ली ते युरोप, आशिया, आफ्रिका व अमेरिका या प्रदेशांतील मूळचे प्राणी आहेत. हिप्पोपोटॅमिडी कुलातील प्राणी काहीसे अगडबंब व बेडौल चणीचे तसेच अपरिवर्तनशील आहेत. आशिया, आफ्रिका व यूरोप येथे यांचे प्लायोसीन व प्लाइस्टोसीन कालीन जीवाश्म आढळले असून हल्ली आफ्रिकेच्या उष्ण कटिबंधीय भागात याचा हिप्पोपोटॅमस हा एकमेव वंश राहिला आहे [⟶ पाणघोडा]. लेप्टोकीरिडी या छोट्या कुलाचे जीवाश्म डकोटातील ऑलिगोसीन कालीन खडकांशिवाय इतरत्र थोडेच आढळले आहेत.

ब्युनो-सेलेनोडोंशिया : अँथ्रॅकोथेरायडी, ॲनोप्लोथेरायडी व डायकोब्युनिडी ही यातील तीन कुले आहेत. हा आदिम आर्टिओडॅक्टिलांचा गट असून यांचा इतर दोन गटांशी या ना त्या प्रकारे नातेसंबंध आहे. अशा प्रकारे अँथ्रॅकोथेरायडी कुलातील प्राण्यांचे सुइडी कुलातील सुरुवातीच्या प्राण्यांशी जवळचे संबंध असून दोन्ही प्राण्यांची पूर्वजपरंपरा बहुधा समान असावी. त्यांचे आकारमान डुकरापासून ते गेंड्याएवढे (ऱ्हेनोसेरॉसएवढे) होते. यूरोपात इओसीन व मायोसीन काळांत हे प्राणी विपुल होते परंतु त्यामानाने उत्तर अमेरिका, आफ्रिका व भारत येथे थोडेच जीवाश्म आढळतात.त्यां शंक्वाकार कृंतक दात चमसाकृती (चमच्याच्या आकाराचे) झाले व कपोल दातांना V आकाराची दंताग्रे येत गेली. सुळे मजबूत होते. पायांना चार खूर होते.

ॲनोप्लोथेरायडी कुलातील प्राण्यांच्या कवटीस आखूड मुस्कट असले, तरी ती कॅमेलसमधील (सेलेनोडोंशियातील) कवटीसारखी होती. कृंतक दात व सुळे तीक्ष्ण होते व कपोल दात सेलेनोडोंटासारखे दिसत. शरीर मजबूत असून आखूड व मजबूत पायांना टोकांशी नख्या असलेली चार बोटे असत. ते सर्वसाधारणपणे अंग्युलेटांपेक्षा अधिक मांसाहारींसारखे दिसत असत. ते दलदलीच्या भागात राहत व बहुधा त्यांच्या बोटांमध्ये पटलासारखी जाळीदार रचना असावी. हा गट मुख्यत्वे केवळ यूरोपामध्ये इओसीन व ऑलिगोसीन काळांत होता.

डायकोब्युनिडी कुलातील प्राण्यांच्या पायांना चार खूर होते. मात्र त्यांची कवटी पुष्कळशी ट्रॅग्युलस वंशाच्या रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांच्या कवटीसारखी होती. उपदाढा साध्या होत्या व काही दाढांची अग्रे V आकाराची होती. आर्टिओडॅक्टिलांतील इतर सर्व कुलांच्या उलट या कुलातील प्राण्यांच्या दातांना सहा दंताग्रे होती. मात्र एकूण हा गट सुइडीसारखा आहे. या कुलाचे जीवाश्म केवळ उत्तर अमेरिका व युरोप येथील इओसीन व ऑलिगोसीन कालीन खडकांत आढळले आहेत.

सेलेनोडोंशिया : यातील आधीच्या तीन कुलांपैकी ॲग्रिओकीरिडी (म्हणजे ऑरिओडोंटिडी) कुल उत्तर अमेरिकेत इओसीन ते प्लायोसीन काळात होते याच्यातील प्राण्यांच्या पायांना चार खूर असत आणि पुढील पायांवर अवशेषी रूपातील आंगठा हे आदिम वैशिष्टय टिकून राहिले होते.

सीनोथेरायडी : हे आधीचे व आदिम कुल असून यातील प्राण्यांच्या पायांना चार खूर असत. हे प्राणी आकारमानाने सशाएवढे होते व ते कळप करून राहत असत. त्यांचे जीवाश्म उत्तर इओसीन ते मायोसीन काळातील असून ते युरोपात आढळतात.

झिफोडोंटिडी कुलातील प्राण्यांचे पाय लांब व बारीक होते व त्यांना दोन खूर असत. हे प्राणी ट्रॅक्विलिडीतील रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांसारखे व हरिणांसारखे होते. यांचे जीवाश्म केवळ यूरोपात उत्तर इओसीन कालीन खंडकांमध्ये सापडले आहेत. कॅमलिडी गटातील प्राण्यांची चेहेरेपट्टी वैशिष्ट्यपूर्ण होती व त्यांची कवटी बाजूने पुष्कळशी घोड्यांच्या कवटीसारखी दिसे. त्यांना शिंगे नसत व ते रवंथ करणारे होते. त्यांचे पाय लांब व बारीक असून त्यांना दोन ते चार खूर असून प्रगत प्राण्यांत बाजूच्या खुरांचा पूर्णपणे क्षय झालेला होता त्याच्या दातांचे सूत्र ३.१.१.४-२.३/३.१.४-१.३ असे असून वरच्या कृंतकांची व खालच्या उपदाढांची लहान होण्याची प्रवृत्ती दिसते. सुळा व पहिली उपदाढ यांच्यात कधीकधी पहिल्या उपदाढेनंतर दंतावकाश असे. मणिबंधास्थी व गुल्फास्थी (घोट्याचे हाड) या स्वतंत्र असतात हे त्याचे वैशिष्ट्य होय कॅमलिडीतील प्राणी उत्तर अमेरिकेत इओसीनमध्ये अवतरले व मायोसीनपर्यंत तेथेच राहिले. प्लायोसीन काळात ते उत्तर आफ्रिका व आशियात गेले. यांच्या जीवाश्मांच्या नोंदी जवळजवळ परिपूर्ण आहेत. आता असलेल्या दोन वंशांपैकी कॅमेलस (उंट) आशिया व उत्तर आफ्रिकेत असून ऑकॅनिया वंश दक्षिण अमेरिकेत आहे.

ट्रॅग्युलिडी (माउस डियर) कुलातील प्राणी लहान, शिंगे नसलेले आदिम प्रकारचे रवंथ करणारे प्राणी होते. डायकोब्युनिडी कुल त्यांचे पूर्वज असून त्यांच्या गेटोसिनी उपकुलापासून कॅव्हिकॉर्नियातील सर्व्हिडी गट निर्माण झाला. यूरोप, आशिया व आफ्रिका येथे यांचे ऑलिगोसीन ते पूर्व प्लायोसीन कालीन जीवाश्म आढळले आहेत. प्लायोसीनपासून हे प्राणी दक्षिण आशिया व पश्चिम आफ्रिका या भागांत राहत आहेत.

हायपरट्रॅग्युलिडी या केवळ उत्तर अमेरिकेत आढळणाऱ्या छोट्या गटाला आता स्वतंत्र कुलाचा दर्जा देण्यात आला आहे. कारण ट्रॅग्युलिडीतील प्राण्यांच्या दातांशी तुलना केल्यास यांच्या कपोल दातांमध्ये काही रचनात्मक फरक आहेत.

सर्व्हिकॉर्निया व कॅर्व्हिकॉर्निया : विविध प्रकारची हरिणे, शेळ्या, मेंढ्या, गायी यांच्यात पुष्कळ फरक असून काही तज्ञ यांची वेगवेगळी कुले करतात परंतु येथे त्यांची काही समाईक वैशिष्ट्ये विचारात घेऊन त्यांचे पुढील दोन स्थूल गट केले आहेत सर्व्हिकॉर्निया व कॅव्हीकॉर्निया.

सर्व्हिकॉर्निया : हा लांबट कवटी असलेल्या हरिणांचा गट आहे. कवटी बरीच चापाकार असून सुरूवातीच्या प्राण्यांना शिंगे नव्हती परंतु मध्य मायोसीन काळापासून त्यांना शिंगे येऊ लागली आणि उत्तर प्लायोसीनपासून त्यांच्या शिंगांचे आकारमान आणि त्यांना फुटलेले फाटे हे त्यांचे ठळक वैशिष्ट्य झाले. सामान्यतः नरांना मृगशिंगे [⟶ मृगशृंगे आणि शिंगे] असतात परंतु रेनडियरांतील माद्यांनाही ती असतात. मृगशृंगांना वर्गीकरणाच्या दृष्टीने काही महत्त्व नाही. सर्व्हिकॉर्नियांच्या दंतविन्यासाचे सर्वसाधारण सूत्र ०.०-१.३.३/३.१.३(४).३ असे असून सामान्यपणे त्यांना वरचे कृंतक दात नसतात काही प्रगत प्राण्यांत सुळेही नष्ट झालेले आढळतात. कपोल दात ब्रॅकिओडोंट विशेषतः सेलेनोडोंट प्रकारचे असून त्यांच्यावर माथ्यावर जाड व चुरडलेले दंतवल्क असते. उपदाढा सापेक्षतः लांबट असतात. पायांतील २ ते ४ क्रमांकाच्या पश्चपादास्थी सांधल्या जाऊन बनलेली नालास्थी असते व जिराफिनी कुल वगळता इतरांत बाजूचे खूर आखूड असतात.

सर्व्हिकॉर्निया : ऑस्ट्रेलिया वगळता सर्व जगभर पसरले होते. यूरोपातील सर्व्हिकॉर्नियांचा प्रारंभ पूर्व मायोसीन काळात झालेला आहे. उत्तर मायोसीन व प्लायोसीन काळांमध्ये हरिणांचा पूर्व गोलार्ध व उत्तर अमेरिकेत विस्तृत प्रसार झाला होता आणि प्लाइस्टोसीन व रीसेंट काळात त्यांची जास्तीत जास्त भरभराट झाली होती.

प्रोटोसेरॅटिनी हा सर्व्हिकॉर्नियांचा सर्वांत आधीचा गट असून तो उत्तर इओसीनमध्ये (किंवा ऑलिगोसीनच्या प्रारंभी) अवतरला व तो मायोसीनपर्यंत होता त्याचे जीवाश्म फक्त उत्तर अमेरिकेत आढळले आहेत. त्यातील प्रगत प्राण्यांच्या लांबट चापट कवटीवर अस्थिमय प्रवर्ध होते. काहींना वरचे कृंतक दात नव्हते. त्यांना चार खूर होते व बाजूचे खूर बहुधा दुर्बल होते. बहुतकरून यांच्यापासून शिवाथेरायनी कुलाचे प्राणी अस्तित्वात आले असावेत.

मॉस्किनी हा बहुधा सर्व्हिकॉर्नियांतील सर्वांत छोटा गट असून त्यातील प्राण्यांना शिंगे नसतात व त्यांचे वरचे सुळे वाकड्या तलवारीसारखे असतात. त्यांचे जीवाश्म भारतातील प्लायोसीन कालीन शिवालिक खडकांत प्रथम आढळले आहेत. या गटाचे हल्ली मॉस्कस व हायड्रोपोटस हे दोनच वंश असून ते मध्य आशियातील डोंगराळ भागांत आढळतात.

सर्व्ह्युलिनी गटाच्या प्राण्यांना शिंगे नसतात किंवा फक्त नरांना लांब वृंतावरील (देठासारख्या भागावरील) आखूड मृगशृंगे असतात वरचे सुळे अतिशय बळकट असून ते खालच्या जबड्यावर आलेले असतात. मायोसीन काळापासूनचे यांच्या जीवाश्मांचे कित्येक वंश आढळले असून हल्ली या गटाचे प्राणी दक्षिण आशियात आहेत.

सर्व्हिनी उपकुलातील प्राण्यांची मृगशृंगे आखूड वृंतावर असून त्यांचे पुष्कळ विविध प्रकार आहेत. वरचे सुळे कमजोर असतात किंवा ते नसतातही. कपोल दात ब्रॅकिओडोंट प्रकारचे असतात. हल्ली हे प्राणी उत्तर गोलार्धात व दक्षिण अमेरिकेत राहात आहेत. त्यांचे प्लायोसीन काळापासूनचे जीवाश्म सापडले आहेत. प्लायोसीन व प्लाइस्टोसीन काळात त्यांचा विस्तृत प्रसार झाला होता. रेनडियर व रँगिफर यांच्या मृगशृंगांवरील फाटे जटिल असून हे प्राणी उत्तर गोलार्धातील थंड प्रदेशांमध्ये राहात आहेत. पुराणाश्मयुगीन (मॅग्डेलेनियन टप्पा) ऐतिहासिक वसाहतींमध्ये यांचे विपुल जीवाश्म सापडले आहेत. मेगॅसेरॉस हायबर्निकस या आयरिश एल्कच्या जातीचे प्राणी या उपकुलातील सर्वांत मोठे प्राणी असून त्यांच्या मृगशृंगाचा एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंतचा व्याप ३ मी. पेक्षा जास्त होता.

बहुधा प्रोटोसेरॅटिनींपासून आलेल्या शिवाथेरायनी गटाचे सर्वांत चांगले माहीत असलेले पूर्व प्लायोसीन कालीन जीवाश्म भारतात आढळतात परंतु चीन व एड्रीॲनोपल (तुर्कस्तान) येथेही यांचे थोडे जीवाश्म सापडले आहेत. त्यांचे शरीर बळकट चणीचे असून त्यांच्या कवटीचा माथा हवायुक्त पोकळी असलेला असून त्यांच्या ललाटीय भागावर अल्पसे फाटे असलेली पट्टासारखी दोन मृगशृंगे होती व कधीकधी अग्र ललाटीय भागावर प्रवर्धांची दुसरी जोडी असे.

जिराफिनी गटातील प्राण्यांची कवटी लांबट असून तिची हाडे हवायुक्त पोकळ्या असलेली असतात. त्यांना शिंगे नसतात किंवा ललाटीय भागावर आखूड अस्थिमय स्कंधांची (फुगीर भागांची) जोडी असते अथवा नसते. कपोल दात बुटके, साधे, दबलेले पण कधीकधी जटिल व खोल असतात. उदा., कॅमेलोपारडॅलिस (जिराफ). या गटाचे जीवाश्म पूर्व प्लायोसीन काळापासून असून ते दक्षिण यूरोप, पर्शिया, भारत व चीन येथे सापडतात. हल्ली या गटाचे प्राणी मध्य व दक्षिण आफ्रिकेत आहेत.

अँटिलोकॅप्रिडी हा सर्व्हिकॉर्निया व कॅव्हीकॉर्निया यांच्याशी संबंधित असलेला गट असून त्यांना चुकून अँटिलोप (हरीण) म्हणतात. त्यांचे दात अँटिलोपांसारखे हिप्सोडोंट प्रकारचे असतात मात्र शिंगे भिन्न प्रकारची असून त्यांच्या शिंगांचा गाभा बोव्हिड आर्टिओडॅक्टिल (उदा., गाय, म्हैस) प्राण्यांप्रमाणे अस्थिमय असतो. यातील प्राणी सशाएवढे लहान होते. हा अलग असा लहान गट असून ऑलिगोसीन काळापासून केवळ उत्तर अमेरिकेत होता. बहुधा या प्राण्यांपासून कॅव्हिकॉर्निया प्राणी उदयास आले असावेत.

कॅव्हिकॉर्निया (पोकळ शिंगे असलेले रवंथ करणारे प्राणी). अंग्युलेटातील हा सर्वांत विपुलपणे आढळणारा गट आहे. या गटातील प्राणी उत्तर मायोसीन काळात अवतरले व रीसेंट काळात त्यांची कमाल भरभराट झाली. त्यांचा विकास मुख्यत्वे पूर्व गोलार्धात झाला. यांचे बहुसंख्य वंश व आफ्रिकेतील काही वंश दक्षिण आशियात व दक्षिण यूरोपात निर्माण झाले. त्यांच्या कवटीची हाडे भरीव वा हवेच्या पोकळ्यांनी युक्त असून नेत्रकोटराच्या पश्च भागात उपांग शाखा नर व मादीत आणि काही बाबतींत फक्त नरात असतात. यांच्या दंतविन्यासाचे सामान्य सूत्र ०.०.३.३/ ३.१.३.३ असून कृंतक दात व सुळे चमच्यासारखे असतात कपोल दात सेलोनोडोंट,ब्रॅकिओडोंट काही विशेषीकृत प्राण्यांत हिप्सोडोंट प्रकारचे असतात. दंतवल्काचा थर साधा क्वचित सुरकुत्या पडलेला असतो. उपदाढा आखूड व खालच्या दाढा अरुंद असतात. मुख्य पश्चपादास्थी (म्हणजे क्रमांक तीन व चार) एकत्र सांधल्या जाऊन नालास्थी बनलेली असते. ललाटीय प्रदेश सामान्यतः रुंद असून विशेषतः नेत्रकोटराच्या पश्च बाजूस तो रुंद असतो. त्यामुळे पार्श्वकपालास्थी पश्चकपालास्थीवर मागे ढकलल्या गेल्यासारख्या असतात. या बाबतीत बॉस हा वंश हे पराकाष्ठेचे उदाहरण आहे. त्यामध्ये जवळजवळ सर्व कवटी ललाटास्थीखाली असते व पार्श्वपालास्थी अल्पशीच दिसते. नेत्रकोटरांमध्ये अस्थिमय प्रवर्ध असून ते उभे व मागे वाकलेले असतात परंतु प्रथम प्राण्यांत हे प्रवर्ध मागे व कवटीच्या पश्च बाह्य कोपऱ्याच्या दिशेत बाहेरील बाजूस सरकलेले असतात उदा., बॉस.

सर्व्हिकॉर्नियांशी तुलना केल्यास कॅव्हीकॉर्निया हा प्रगतीशील गट असून कित्येक बाबतींत त्याचे विशेषीकरण झालेले असून अशा प्रकारे त्यात पुष्कळ विविधता आलेली आढळते. मात्र अशी विविधता सामान्य वा संबंधित वैशिष्ट्यांचे एकीकरण होऊनही आलेला असते. त्यामुळे सर्वसाधारण वैशिष्ट्यांच्या आधारे यांचे एकत्रित गट केल्यास त्यांची पुढील दोन उपकुले होतात : (१) ईगोडोंशिया व (२) बूडोंशिया यांचेही कित्येक उपगट पडतात.

ईगोडोंशियांची कवटी सर्वसामान्यपणे चांगली चापाकार असते. दाढा हिप्सोडोंट प्रकारच्या व शिंगे सामान्यतः बाजूने दबलेली व मागे वळलेली, क्वचित सरळ वा मळसूत्री असून ती नेहमी नेत्रकोटरांलगत वरच्या बाजूंवर आलेली असतात. या उपकुलाचे ५ गट असून त्यांपैकी निओट्रॅजिनी व गॅझेलिनी (पूर्वी हे अँटिलोपिनी या गटात एकत्रित केले होते) हे त्यांच्या हिप्सोडोंट प्रकारच्या दातांमुळे ओव्हिकॅप्रिनी गटाला अगदी जवळचे आहेत. या तीनही गटांचा उदय बहुधा उत्तर अमेरिकेतील अँटिलोकॅप्रिडी कुलापासून झाला असावा. निओट्रॅजिनीचे जीवाश्म केवळ आफ्रिकेतील रीसेंट कालीन खडकांत सापडतात. रुपिकॅप्रिनीचे जीवाश्म यूरोपातील प्लाइस्टोसीन कालीन खडकांत क्वचित आढळतात अन्यथा हा यूरोप व पश्चिम आशियातील रीसेंट कालीन गट आहे. गॅझेलीनी, ओव्हिकॅप्रिनी व ओव्हिबोव्हिनी यांचे प्लायोसीन काळापासूनचे जीवाश्म आढळतात व ते यूरोप, आशिया, आफ्रिका, उत्तर अमेरिका, ग्रीनलंड इ. भागात विस्तृतपणे पसरलेले आहेत. सध्या पाळल्या जात असलेल्या शेळ्या (कॅप्रा) व मेंढ्या (ओव्हिस) नवाश्मयुगात अवतरल्या होत्या.

बूडोंटिडी हा पूर्व गोलार्धातील गट असून तो बहुधा यूरोपमध्ये उत्तर (कदाचित पूर्व) मायोसीन काळामध्ये काहीशा अँटिलोपसारख्या वंशज असलेल्या व काहीसे खोलगट माथे असलेले हरिणासारखे दात असलेल्या सर्व्हीकॉर्नियांपासून निर्माण झाला असावा . हा प्रकार कमी अधिक प्रमाणात ट्रॅजिलॅफिनी व सेफॅलोफिनी गटांत टिकून राहिलेला आढळतो. ब्यूबॅलिनी, हिप्पोट्रॅजिनी व सर्व्हिकॅप्रिनी यांच्यातील दंतविन्यास पुष्कळसा बोव्हिनीसारखा असतो हे दात हिप्सोडोंट प्रकारचे असून त्यांच्या तळाशी स्तंभाकार रचना विकसित झालेली असते आणि कित्येकदा पुष्कळ संधानक असतो तसेच उपदाढा क्वचितच लहान झालेल्या आढळतात. ललाटास्थी मागील बाजूस पसरलेली असून तिने जवळजवळ सर्व कवटी झाकली गेलेली असते ही अवस्था बॉसमध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण स्थितीत आढळते. शिंगे नुसती वाकडी व मागे वळलेली व कधीकधी मळसूत्रासारखी असतात. बोव्हिनीत शिंगे मागील बाजूला सरकलेली दिसतात आणि बॉस वंशात ती कवटीच्या पश्च-पार्श्व कोपऱ्याशी असतात. गव्याची शिंगे दंडगोलाकार असून ती वर व बाहेरील बाजूस वळलेली असतात. म्हशींचा ललाटीय भाग पुष्कळसा चापाकार असतो, तर इतरांत तो कमीअधिक प्रमाणात सपाट असतो.

स्यूडोट्रॅजिनीचे बहुतेक जीवाश्म यूरोपातील (शिवाय पर्शिया, चीन व उत्तर अमेरिका येथीलही) उत्तर मायोसीन ते पूर्व प्लायोसीन काळातील खडकांत सापडले आहेत. सर्व्हिकॅप्रिनी हा अगदी मर्यादित गट असून त्याचे जीवाश्म केवळ भारतातील प्लायोसीन व अल्जीरियातील प्लाइस्टोसीन खडकांत सापडले आहेत. ट्रॅजिलॅफिनीचे जीवाश्म उत्तर अमेरिका, यूरोप, उत्तर आफ्रिका व आशिया येथील प्लायोसीन ते प्लाइस्टोसीन कालीन खडकांत सापडले आहेत व हे प्राणी हल्ली आफ्रिकेत राहत आहेत.

गायी, म्हशी, गवे इ. बोव्हिनीमध्ये येतात व हे आर्टिओडॅक्टिलांपैकी सर्वांत जास्त उत्क्रांत झालेले प्राणी आहेत. ते प्लायोसीनमध्ये अवतरले व प्लाइस्टोसीनपासून ते विपुल आहेत. रानम्हशी हल्ली दक्षिण आशियात आढळतात. गव्याचे सर्वांत जुने जीवाश्म उत्तर प्लायोसीन कालीन असून ते उत्तर भारतात आढळतात ते यूरोप व उत्तर आशियात प्लाइस्टोसीनमध्ये विपुल होते. हल्लीचे यूरोपीय गवे लिथुॲनिया प्रदेशातील असून त्यांची अमेरिकन जाती उत्तर अमेरिकेत आहे. सध्या गाईबैल सर्व जगभर पसरलेले आहेत. त्यांचे सर्वांत जुने जीवाश्म उत्तर भारतातील शिवालिक संघातील खडकांत आढळले आहेत.

(८) नोटोअंग्युलेटा गण : शाकाहारींचा हा गण निर्वंश झालेला असून याचे जीवाश्म केवळ उत्तर अमेरिकेतील इओसीन ते प्लाइस्टोसीन कालीन खडकांत सापडले आहेत. मांसाहरी व रोडेंशिया यांच्याशी या गणाचे सर्वसाधारण साम्य असून या गणातील प्राणी खोकडापासून टॅपिरपर्यंतच्या आकारमानांचे होते. त्यांच्या कवटीचा माथा सपाट व रुंद होता आणि अनुकपाल रुंद होते अधोहनू उंच व पुष्कळदा भरीव असे. मुळात दंतविन्यास पूर्ण होता व सर्वांत पुढच्या कृंतक दातांचे आकारमान वाढण्याची प्रवृत्ती होती परंतु काही गटांत काही कृंतक लहान झालेले किंवा काही कृंतक व सुळेही नष्ट झालेले किंवा सुळे हत्तीच्या दातांसारखे झालेले दिसतात. कपोल दात ब्युनोडोंट प्रकारचे होते व विशेषीकृत प्राण्यांत ते हिप्सोडोंट प्रकारचे झालेले असत ते त्रिगुलिकायुक्त ते त्रिगुलिकायुक्त-त्रिज्याखंडी होते. यांचे अंग्युलेटाऐवजी पुष्कळसे कृंतक व क्रिओडोंट दात मांसाहारीप्रमाणे होते. बोटांच्या टोकांशी बोथट नख्या किंवा खूर असत. ते पादतलचारी ते अर्धपादतलचारी होते.

(९) सब-अंग्युलेटा गण : हे शाकाहारी प्राणी मोठ्या आकारमानाचे असून ते पादतलचारी ते अर्धपादतलचारी आहेत तर काही जलचर आहेत. आधीच्या प्राण्यांची कवटी बसकट लांबट होती व अनुकपाल रुंद होते. तसेच सममितार्धी कटक (मध्यभागी आडव्या दिशेत लांबट झालेला माथा) व अरुंद कवटी विकसित झालेली होती. मुळात दात ब्रॅकिओडोंट-ब्युनोडोंट प्रकारचे होते दाढा चतुर्गुलिकायुक्त असून दाताचे माथे कटकाने जोडलेले होते. खालच्या जबड्यात हे कटक कोरीसारखे असतात. उपदाढांचे दाढांत रुपांतर होण्याची प्रवृत्ती दिसते. कृंतक दातांच्या एका जोडीचा सामान्यतः हत्तीच्या मोठ्या दातांसारख्या दातांमध्ये म्हणजे हस्तिदंतामध्ये विकास झालेला आढळतो किंवा कृंतक ते सुळे ते उपदाढा असा त्यांच्या सामान्य स्वरूपात सावकाश होत गेलेला बदल आढळतो. जीवनप्रणालीनुसार पायांमध्ये विविध दिशांनी परिवर्तने झालेली आहेत.

सब-अंग्युलेटाचे पुढील चार उपगण केले जातात: (क) एंब्रिथोपोडा, (ख) हायरॅकॉयडिया, (ग) सायरेनिया, (ध) प्रोबॉसिडिया. हे उपगण ईजिप्तमध्ये उत्तर इओसीन काळात अवतरले. ते जवळजवळ त्या वेळच्या ब्युनोडोंट प्रकारच्या वंशजांपासून (बहुधा काँडिलार्थ्रापासून) आले असावेत, बाहेरून हे गट एकमेकांपासून काहीसे वेगळे दिसतात तरीही त्यांतील कवटीची व इतर संरचनांची साम्ये ही त्यांना एका गणात समाविष्ट करण्यास पुरेशी आहेत. अशा तऱ्हेने आधीच्या हायरॅकॉयडियांचा ब्युनोडोंट दंतविन्यास आणि आणि बाह्य वैशिष्ट्ये ही पुष्कळशी आधुनिक प्राण्यांसारखी आहेत परंतु मीरिकोथेरायडी हा गट आदिम प्रोबॉसिडिया व सायरेनिया यांना ब्युनोडोंट दंतविन्यास आणि कटी, स्कंधास्थी व भुजास्थी यांची रचना यांच्या बाबतींच जवळचा आहे. एंब्रिथोपोडांचे पाय प्रोबॉसिडियांप्रमाणे असतात, दंतविन्यास मात्र निराळा असतो.

सब-अंग्युलेटाचे पुढील चार उपगण केले जातात:(क)एंब्रिथोपोडा, (ख)हायरॅकॉयडिया (ग) सायरेनिया (घ)प्रोबॉसिडिया. हे उपगण ईजिप्तमध्ये उत्तर इओसीन काळात अवतरले. ते जवळजवळ त्यावेळच्या ब्युनोडोंट प्रकारच्या वंशजांपासून (बहुधा कॉंडीलॉर्थांपासून) आले असावेत, बाहेरून हे गट एकमेकांपासून काहीसे वेगळे दिसतात तरीही त्यातील कवटीची व इतर संरचनांची साम्ये ही त्यांना एका गणात समाविष्ट करण्यास पुरेशी आहेत. अशा तऱ्हेने आधीच्या हायरॅकॉयडियांचा ब्युनोडोंट दंतविन्यास आणि बाह्य वैशिष्टे ही पुष्कळशी आधुनिक प्राण्यासारखी आहेत परंतु मीरीकोथेरायडी हा गट आदिम प्रोबॉसिडिया व सायरेनिया यांचा ब्युनोडोंट दंतविन्यास आणि कटी, कंधास्थी व भूजास्थी यांची रचना यांच्या बाबतीत जवळचा आहे. एंब्रिथोपोडांचे पाय प्रोबॉसिडियांप्रमाणे असतात, दंतविन्यास मात्र निराळा असतो.

(क) एंब्रिथोपोडा उपगण : यातील प्राणी अगडबंब होते, त्यांचे पाय आखूड आणि मजबूत असून आदिम प्राण्यांच्या पायांना प्रोबॉसिडियांप्रमाणे पाच बोटे होती. यांची कवटी मोठी, मुस्कट आखूड व उंच आणि टिटॅनोथेरायडीप्रमाणे ह्यांच्या नासाप्रदेशावर शिंगे होती. दंतविन्यास परिपूर्ण होता छिन्नीसारखे कृंतक दात, सुळे व उपदाढा क्रमाने होत्या. दाढांना कोरीच्या आकाराचे कटक होते. पुढील पायांना पाच बोटे व त्यांवर प्रोबॉसिडियांसारखे खूर होते. मागील पाय अँब्लिपोडांसारखे असून रुंद बोटांना खूर होते. या गटातील आर्सिनोथेरायडी कालीन आर्सिनोथेरियम या एकाच वंशाचे ऑलिगोसीन कालीन जीवाश्म ईजिप्तमध्ये सापडले आहेत.

(ख) हायरॅकॉयडिया उपगण : हे प्राणी कृंतक प्राण्यांसारखे असून पादतलचारी ते अर्धपादतलचारी आहेत. त्यांच्या पुढील पायांना चार, तर मागील पायांना तीन बोटे असतात. खालचे कृंतक दात छिन्नीसारखे असून ते लहान झालेले असू शकतात. सुळे असतात किंवा लोप पावतात. उपदाढा कमीअधिक प्रमाणात दाढांसारख्या झालेल्या असून दाढा ब्युनोडोंट ते लोफोडोंट प्रकारच्या असतात. खालच्या जबड्याची वर जाणारी शाखा विशेष प्रकारे रुंदावलेली असते.

हायरॅसिडी कुलातील प्राणी पुष्कळसे कृंतक प्राण्यांसारखे असून ते लहान व चापट कवटी असलेले असतात. ते पादतलचारी असून त्यांच्या बोटांच्या टोकांवर पसरट नखे असतात. ते दक्षिण व पूर्व आफ्रिका, अरबस्तान व सिरिया या प्रदेशात राहत असून त्यांचे जीवाश्म आढळलेले नाहीत.

मायोहायरॅसिडी कुलाचे अपूर्णावस्थेतील जीवाश्म नैऋत्य व पूर्व आफ्रिकेतील मायोसीन कालीन खडकांत सापडले आहेत.

सॅगाथेरायडी कुलाचे जीवाश्म ईजिप्तमधील ऑलिगोसीन व प्लायोसीन कालीन खडकांत सापडले आहेत. त्यांचे आकारमान खोकडापासून टॅपिरपर्यंत एवढे असून त्यांचे दात ब्युनोडोंट ते लोफोडोंट प्रकारचे होते.

(ग) सायरेनिया उपगण : (समुद्र-गाय). हे शाकाहारी सस्तन प्राणी समुद्रकिनाऱ्यावर किंवा मोठ्या नद्यांच्या अधःप्रवाहात राहतात. हा सब-अंग्युलेटांचा दिसण्यात वैचित्र्यपूर्ण असा गट आहे. त्यांच्या शरीराची बाह्याकृती दंडगोलाकार दिसते व सामान्यतः ते भरभक्कम चणीचे असतात. हे बाहेरून पुष्कळसे सीटॅसियांसारखे (देवमाशांसारखे) दिसत असले, तरी अगडबंब शरीर, मोठी कवटी, दंतविन्यास व कटी यांबाबतींत त्यांचे अंग्युलेटांशी संरचनात्मक साम्य आढळते. यांचे दात एकवारदंती असून कपोल दात ब्युनोडेंट ते लोफोडोंट प्रकारचे असतात यांच्या वरच्या दाढा सहा गुलिकायुक्त व खालच्या दाढा चतुर्गुलिकायुक्त असून त्या पुष्कळशा डुक्कर व टॅपिर यांच्या दाढांप्रमाणे असतात. उपदाढा दाढांपेक्षा किंचित निराळ्या असतात सुळे बहुधा नसतात. जलचर जीवनप्रणालीस अनुरुप असे पायांचे वल्ह्यांसारख्या रचनेत परिवर्तन झालेले असते, त्यासाठी पायांची हाडे लवचिकपणे जोडलेली असून पायांना पाच बोटे (टोके) असतात. मागील पायांचा क्षय झालेला असतो. पुच्छपक्ष क्षितिजसमांतर असतो. सायरेनियांचे इओसीन काळापासूनचे जीवाश्म ईजिप्त, इटली, फ्रान्स व यूरोपातील इतर देश, दक्षिण अमेरिका, जपान यांसारख्या जगातील विविध भागांत सापडले आहेत. सध्या यांचे मेनॅटस व हेलिकोर हे दोनच वंश आफ्रिका, भारत आणि मध्य व दक्षिण अमेरिका यांच्या किनाऱ्यांवर आढळतात.

आ. ३१. प्रोबॉसिडिया उपगणातील प्राण्यांच्या कवटीचा व खालच्या जबड्याचा क्रमविकास : (१) मोइरिथेरियम, (२) पॅलीओमॅस्टोडॉन, (३) टेट्रावेलोडॉन, (४) मॅस्टोडॉन, (५) एलिफस, (६) पॅलिओमॅस्टोडॉन (खालचा जबडा जास्तीत जास्त पुढे आलेला) (७) एलिफस (खालचा जबडा कमीत कमी पुढे आलेला).

(घ) प्रोबॉसिडिया उपगण : (हत्ती). हे प्रचंड आकारमानाचे शाकाहारी अर्धपादतलचारी व सोंड असलेले प्राणी आहेत. त्यांची कवटी अजस्त्र असून तिच्यात मोठे वायुकोश असतात. प्राथमिक प्राण्यांचा दंतविन्यास परिपूर्ण होता. त्यांच्या दोन्ही जबड्यांत मोठ्या झालेला कृंतक दातांची जोडी होती पण नंतर खालच्या जबड्यातील ही जोडी नाहीशी झाली. आदिम प्राणी वगळता यांना सुळे नसतात. कपोल दात ब्युनो-लोफोडोंट ते लोफोडोंट प्रकारचे अथवा जवळजवळ असलेल्या आडव्या कटकांच्या मालिका व मधल्या गर्तांमध्ये (खाचांमध्ये) संधानक असलेले असे असतात. एलिफंटिडी कुलामध्ये कवटी व दंतविन्यास यांमध्ये आश्चर्यकारक परिवर्तने झालेली आहेत. पायांना पाच बोटे असून त्यांच्यात अल्पसाच बदल झालेला दिसतो. लांब हाडांमध्ये मज्जागुहिका (संयोजी ऊतकाने भरलेल्या मधल्या पोकळ्या) नसतात. ऊर्वस्थीला क्वचित तिसरे उरूकूट नसते, अंतर्जंघास्थी व बाह्य जंघास्थी तसेच प्रबाहू व प्रबाहु-अंतरास्थी या वेगवेगळ्या व बळकट असतात. बोटांना खुरांसारखी नखे असतात.

मोइरिथेरायडी कुल ईजिप्तमध्ये उत्तर इओसीन काळात अवतरले व ऑलिगोसीनच्या शेवटी निर्वंश झाले. त्यातील प्राणी टॅपिरएवढे होते. कवटीची रचना व दंतविन्यास यांवरून हे कुल सायरेनिया आणि प्रोबॉसिडिया यांच्यातील संक्रमणी अवस्था दर्शविते व या दोन्हींची समाईक पूर्वजपरंपरा दाखविते. त्यांच्या दातांचे सूत्र ३.१.३.३/२.०.३.३ असे होते दोन्ही जबड्यांतील कृंतक दातांची जोडी मोठी झालेली होती. व दाढांचे माथे कटकांनी जोडलेले असत.

बेरूथेरायडी कुलाचे जीवाश्म ईजिप्तमधील उत्तर इओसीन कालीन खडकांत आढळले आहेत. मात्र या कुलाचे वर्गीकरणातील स्थान अनिश्चित आहे. त्यांचे शरीर भरदार होते, दातांचे सर्वसाधारण सूत्र १.०.३.३/१.१.३.३ असे होते आणि त्यांचा खालचा जबडा पुष्कळसा डायनोथेरियमसारखा होता.

डायनोथेरायडी कुलातील प्राणी आफ्रिकेतील मायोसीन ते प्लाइस्टोसीन काळात, तर युरोप व आशियातील मायोसीन ते प्लायोसीन काळात होते. भारतामध्ये शिवालिक टेकड्यांतील पूर्व प्लायोसीन खडकांत डायनोथेरियमचे जीवाश्म आढळले आहेत. यांच्या खालच्या जबड्याच्या प्रतरसंधी खाली तर दात मागे वळलेले होते. कवटी उंच व भालप्रदेश रुंद होता. वरच्या दाढांवर तीन वा दोन कटक असत आणि खालच्या दाढांची रुंदी लांबीपेक्षा जास्त होती. नासाद्वारे (नाकपुड्या) बरीच वर उचलून ती लांब सोंडेची सूचक होती. यांच्या काही जाती हत्तीपेक्षा मोठ्या होत्या.

कवटी व दंतविन्यास यांच्या बाबतीत आश्चर्यकारक परिवर्तनांसाठी एलिफंटिडी हे कुल खासकरून प्रसिद्ध आहे. यात जबडे आखूड होण्याची प्रवृत्ती आढळते. भालप्रदेश उभट होत जाऊन कवटी उंच होत होती. वरच्या ओठाचे रुपांतर सोंडेत झाले व जसजशी शरीराची उंची वाढत गेली तसतशी सोंड लांब होत गेली. मोठे डोके व सोंड यांचा भार तोलून धरण्यासाठी पश्चकपालाचे क्षेत्र पुष्कळच वाढले. सोंडेचा विकास होताना मधल्या कृंतक दाताचे दमन झाले. दीर्घस्थायी गोर्द-गुहा असलेल्या कृंतक दातांच्या जोडीचे आपण ज्यांना हत्तीचे सुळे म्हणतो त्या मोठ्या दातांत म्हणजे हस्तिदंतांत परिवर्तन झाले आणि खालच्या जबड्यातील हे दात प्रगत जातीत नष्ट झाले. आदिम प्राणी वगळता इतरांना उपदाढा नसतात. आधीच्या प्राण्यांत कायमचे दात खालून वर, तर प्रगत प्राण्यांत मागून पुढे ढकलले जाऊन दुधाच्या कपोल दातांची जागा त्यांनी घेतली. हिप्सोडोंट प्रकारच्या मोठ्या दाढांसाठी पुरेशी जागा व्हावी म्हणून उत्तर हन्वस्थी (वरच्या जबड्याचे हाड) मोठी झाली आणि कटकांची संख्या पॅलीओलोक्झोडोंट अवस्थेतील ३ पासून एलिफसमधील जटिल दाढांवरील २७ कटकांपर्यंत वाढली. दंतविन्यासाच्या स्वरूपानुसार कित्येक वंश व उपवंश पाडले जातात. हे वंश व उपवंश एकमेकांपासून वेगळे ओळखणे नेहमीच सोपे नसते व काही तर प्रादेशिक परिवर्त (विशेष प्रकार) आहेत. म्हणून येथे अधिक नमुनेदार वंश (किंवा अगदी निकटचे नातेसंबंध असलेल्या वंशांचे गट) विचारात घेतले आहेत.

पॅलीओमॅस्टोडॉनची सममितार्धी कटक असलेली कवटी मध्यम उंचीची होती प्रत्येक जबड्यात दोन आखूड हस्तिदंत होते व खालचे दात चमच्याच्या आकाराचे होते. सर्व दाढा सलग सरळ रेषेत असून दंतमूलांच्या तीन जोड्या कटकांनी जोडलेल्या असत. ईजिप्तमधील ऑलिगोसीन कालीन खडकांमध्ये या वंशाचे जीवाश्म आढळले आहेत.

टेट्राबेलोडॉन वंशात मस्तिष्क-गुहा कमी उंच होती व ती एलिफसमध्याप्रमाणे पुष्कळच उंच होत गेली परंतु भालप्रदेश कमी उभट होता. अधोहनू लांब होती. उपदाढांना चांगले वाढलेले ३ ते ५ कटक असून त्यांद्वारे दंतमूलांच्या जोड्या सांधलेल्या असत. खालच्या दाढा त्यामानाने अरूंद होत्या. दातांच्या माथ्यावर दंतवल्क होते व त्यांच्या मध्यभागी लांबीच्या दिशेत खोबण होती. वरचे हस्तिदंत खालच्यापेक्षा लांब होते. उत्तर अमेरिका, यूरोप व पाकिस्तान येथील मायोसीन व प्लायोसीन कालीन खडकांत या वंशाचे जीवाश्म सापडले आहेत. भारतात सौराष्ट्राच्या दक्षिणेचे पिराम बेट व शिवालिक टेकड्या येथील याच काळातील खडकांत याचे जीवाश्म आढळले आहेत.

मॅस्टोडॉन वंशात अधोहनू एलिफसप्रमाणे आखूड झालेली होती. दाढा ब्युनो-लोफोडोंट ते लोफोडोंट प्रकारच्या होत्या. टेट्राबेलोडॉनपेक्षा याची अधोहनू आखूड होती. यूरोप, दोन्ही अमेरिका, पर्शिया, पाकिस्तान, चीन व जपान येथील प्लायोसीन कालीन तसेच उत्तर अमेरिकेतील प्लाइस्टोसीन कालीन खडकांत या वंशाचे जीवाश्म आढळले आहेत. भारतात याचे प्लायोसीन कालीन जीवाश्म पिराम बेटावर व शिवालिक टेकड्यांत सापडले आहेत.

स्टेगॉडॉन हा मॅस्टोडॉन व एलिंफस (खरे हत्ती) या गटांतील संक्रमणी गट मानतात . मॅस्टोडॉनमध्ये खालचे हस्तिदंत नसत. दाढांवर बहुपिंडिकीय (अनेक गाठी असलेले) ६ ते १२ कटक असून त्यांचे माथे किंचित बहिर्गोल असतात व गर्त संधानकाने भरलेले असतात. दक्षिण व पूर्व आशिया व जावा येथील मध्य आणि उत्तर प्लायोसीन कालीन खडकांत स्टेगोडॉनचे जीवाश्म आढळले आहेत. भारतामध्ये शिवालिक टेकड्या व जम्मू येथील मध्य व उत्तर प्लायोसीन कालीन खडकांत आणि नर्मदा व गंगा खोऱ्यातील प्लाइस्टोसीन कालीन गाळात स्टेगोडॉनचे जीवाश्म सापडले आहेत.

एलिफस वंशांत दातांचे सूत्र १.०.०.३/०.०.०.३ असे आहे. त्यांच्या दाढा हिप्सोडोंट प्रकारच्या असून त्यांच्यावर जवळजवळ असलेले असे अनेक (२७ पर्यंत) चापट कटक असतात. उदा., एलिफस प्रायमिजिनियस व ए. मॅक्झिमस यांच्यात २७ कटक आहेत. अशा प्रकारे या दातांच्या माथ्यावर संधानक-दंतवल्क व दंतिन यांचे एकाआड एक असे पट्टे दिसतात. या वंशाचा (किंवा अगदी निकटचे नातेसंबंध असलेल्या वंशाच्या गटाचा) प्रसार प्लायोसीन व प्लाइस्टोसीन काळांत यूरोप-उत्तर आफ्रिका, दोन्ही अमेरिका आणि आशिया या भागांत विस्तृतपणे झाला होता. हा वंश प्रथम भारतात अवतरला. याचे जीवाश्म शिवालिक टेकड्यांतील प्लायोसीन कालीन खडकांत, तसेच नर्मदेच्या प्लाइस्टोसीन कालीन गाळात व जम्मूतील कारेवा खडकांत सापडले आहेत. या वंशाचे प्राणी हल्ली भारत, आफ्रिका, ब्रह्मदेश व आग्नेय आशिया येथे प्रादेशिक परिवर्त म्हणून आढळतात. यातील ए. मेरियायोनॉलिस व ए. अँटिक्कस यांसारख्या जातींतील प्राण्यांची उंची ४ मी. होती. जीवाश्मांपैकी ⇨ मॅमथ (ए. प्रायमिजिनियस) या ४ मी. लांबीचे हस्तिदंत असलेल्या जातीचा भौगोलिक प्रसार बहुधा जास्तीत जास्त झालेला होता ही जाती फिनलंड व स्कँडिनेव्हिया सोडून सर्व यूरोप, उत्तर अमेरिका, उत्तर आफ्रिका, कॅस्पियन समुद्र व बैकल सरोवरापर्यंतचा उत्तर आशिया, चीन व जपान इ. भागांत होती.

(१०) नरवानर गण [प्रायमेट्स ⟶ नरवानर गण]. मानव, कपी, माकड, लेमूर, वृक्ष-चिचुंदरी हे नरवानर गणातील प्राणी असून ते सर्वभक्षी असतात आणि शाकाहारी व फलभक्षी होण्याकडे त्यांची प्रवृत्ती दिसते. मऊसर आहारामुळे त्यांच्या दातांचे इतर सस्तन प्राण्यांच्या मानाने विशेषीकरण अतिशय कमी झालेले आहे. तथापि काही प्रकारच्या दातांची संख्या कमी आढळते. अशा प्रकारे मंगोलियातील क्रिटेशस कालीन खडकांत आढळलेल्या ट्युपाइऑइडियामधील ॲनेगेले या नरवानरांच्या सर्वांत आदिम गटामध्ये दातांचा पूर्ण पूरक संच होता व त्यांना पुढील सूत्रात दर्शविल्याप्रमाणे एकूण ४४ दात होते

३.१.४.३/३.१.४.३ यूरोप व उत्तर अमेरिकेत आढळलेला पॅलिओसीन कालीन प्लेसिॲडेपिस हा दुसरा अगदी आदिम गट जी. जी. सिम्पसन यांच्या मते ट्युपाइऑइडियाशी तसेच लेमुरॉडियाशी संबंधित आहे. ट्युपाइऑइडियामधील आणि झाडांवर राहणाऱ्या हल्लीच्या वृक्ष-चिचुंदरीमधील दातांचे सूत्र २. १.३.३/२.१.३.३ असे, तर सध्याच्या लेमूरच्या दातांचे सूत्र २.१.२.३/२.१.२.३ असे, आहे. अशा प्रकारे कृंतक दातांची संख्या कमी होऊन अगदी आदिम नरवानरांतही ती दोन झालेली आढळते व बहुतेक नरवानरांत सामान्यपणे दोनच कृंतक दात असतात. तथापि काहींमध्ये (उदा., आय-आय प्राण्यामध्ये) दोन्ही जबड्यांतील एकेक कृंतक दात कमी झालेला असतो, तर टार्सिअरमध्ये खालच्या जबड्यात एकक कृंतक असतो फ्रान्समधील इओसीन कालीन नेक्रोलेमूर व उत्तर अमेरिकेतील इओसीन कालीन टेटोनियस यांना खालचे कृंतक नव्हतेच. वरील प्लेसिॲडेपिसमध्ये व हल्लीच्या आय-आयमध्येही कृंतक मोठे झालेले आढळतात परंतु एकंदरीत उच्च नरवानरांमधील कृंतक दातांत थोडेच बदल झालेले आहेत. सुळ्यांमध्येही थोडेच बदल झालेले दिसतात. सामान्यपणे ते कृंतकपेक्षा किंचित उंच असतात पण पूर्व गोलार्धातील माकडे व काही कपी यांचे सुळे अधिक लांब असून बहुधा सुळा व शेवटच्या कृंतक यांच्यात दंतावकाश असतो.

ॲनॅगेलेसारख्या आदिम जीवाश्मांत चार उपदाढा होत्या परंतु त्यांच्या हल्लीच्या प्रातिनिधिक प्राण्यांमध्ये उपदाढा तीनपेक्षा जास्त नसतात, तर उच्चतर प्राण्यांमध्ये दोनच उपदाढा असतात. विशेषकरून त्यांना दोन दंताग्रे असू त्यांचे दाढांत रुपांतर होण्याची प्रवृत्ती दिसत नाही. ज्या दोन उपदाढा नाहीशा झाल्या त्या अग्र बाजूच्या होत्या. आय-आयमध्ये फक्त वरची एकच उपदाढ असते व खालच्या उपदाढा नसतात. तथापि निर्वंश झालेल्या इओसीन कालीन टार्सिऑइडियांच्या दाढांमध्ये काही रचनात्मक परिवर्तने झालेली आढळतात. आदिम नरवानरांच्या दाढांची रचना आदिम सस्तन प्राण्यांमध्ये त्रिगुलिकायुक्त होती परंतु गुलिका बोथट किंवा अग्रवर्धी (टोकदार) असून चवथे दंताग्र निर्माण होण्याच्या प्रवृत्तीमुळे त्यांना ब्युनोडोंट स्वरूप प्राप्त होते. पूर्व गोलार्धातील माकडांमध्ये ही दंताग्रे आडव्या कटकाने जोडलेली असतात. मायोसीन कालीन प्रोकॉन्सूलसारख्या काहींमध्ये पाचवेही दंताग्र असते. कपींचे दात मूलतः चतुर्गुलिकायुक्त असले, तरी पुष्कळांमध्ये पाचवी गुलिकाही आढळते. मऊसर आहारामुळे त्यांचे दात ब्रॅकिओडोंट प्रकारचेच राहिले. लांब दाढा असलेला बॅबून हा अपवाद सोडल्यास सामान्यतः दातांची ओळ (दंतपंक्ती) आखूड होण्याच्या प्रवृत्तीमुळे त्याचे मुस्कट आखूड होत गेलेले दिसते.

आधीचे आदिम नरवानर व त्यांचे हल्लीचे वंशज, तसेच ज्याचा क्रमविकास कमी झाला आहे असे गट यांच्यातील प्राण्यांची कवटी लांबट व बुटकी मुस्कट पुढे आलेले असते परंतु क्रमविकास होताना गोलसर माथा असलेली कवटी उभट होत गेली व तिचे आकारमान वाढत गेले. यामुळे अंशत पुढे आलेली चेहेरेपट्टी उभट होत गेली व शेवटी ती मानवाप्रमाणे उभट झाली. दातांच्या ओळी आखूड होतांना मुस्कट आखूड होत गेल्यानेही चेहेरेपट्टी उभट होत जाण्यास मदत झाली.

माकड, कपी व मानव यांच्यातील ढुंगणावर बसण्याच्या आणि ताठ उभे राहून चालण्याच्या सवयीमुळे अंशतः तसेच डोक्याच्या मागील वाढीमुळे पश्चकपालास्थि-कंद मागील बाजूला जाऊन कवटीच्या खाली सरकला आहे.

कवटीतील दुसरा ठळक बदल म्हणजे लेमूर व कपी यांसारख्या आदिम प्राण्यांत असलेले सममितार्धी व पश्चकपालास्थी कटक मानवात नाहीसे झाले, हा होय.

नेत्रकोटरे पुढील बाजूस वळविली गेली व त्रिमितीय दृष्टी विकसित झाली. कारण अशी दृष्टी येणे वृक्षवासी व वनात राहण्याच्या जीवन प्रणालीत अंतराचा स्पष्ट व अचूक अंदाज येण्यासाठी अगदी आवश्यक आहे.

वृक्षवासी जीवनप्रणालीमुळे कवटीच्या मागील सांगाड्याचे स्वरूप आदिम सस्तन प्राण्यांच्या सांगाड्याप्रमाणे लवचिक राहिले. झाडांना लोंबकळपणे व झाडांवरून उड्या मारणे यांस साहाय्यभूत व्हावे म्हणून वक्षीय कमानीचा महत्त्वाचा भाग म्हणून जत्रू (गळपट्टीचे हाड) टिकून राहिले. चालण्याची पादतलचारी पद्धती व पाच बोटे असलेले पाय ही आदिम वैशिष्ट्ये असून ती टिकून राहिली आहेत. चतुष्पादांचे पुढचे पाय व द्विपादांचे हात हे परिग्राही (धरून व पकडून ठेवू शकणारे) अवयव असून हाताचा आंगठा व पायाचा आंगठा (विशेषतः पायाचा आंगठा) हे कमीअधिक प्रमाणात संमुख स्वरुपांचे (इतर बोटांच्या समोर आणता येतील असे) असल्याने वस्तू पकडण्यास त्यांची मदत होते. लेमूर व मार्मोसेट हे वगळता बोटांच्या टोकांचे संरक्षण व्हावे म्हणून नख्यांच्या जागी नखे आलेली आहेत. अंगस्थिती (बसण्याची ढब) सामान्यपणे चतुष्पादांप्रमाणे असून ती बदलून द्विपादांप्रमाणे व विशेषतः मानवात ताठ उभी अशी झाली.

नरवानर गमाने कार्ल फोन त्सिटेल व इतरांनी (क) प्रोसिमिआय, (ख) अँथ्रॉपॉइडिया व (ग) बायमॅना असे तीन तर जी. जी. सिम्पसन व इतरांनी याचे (क) प्रोसिमिआय व (ख) अँथ्रॉपॉइडिया असे दोन उपगण केले आहेत. मानव व त्याचे निकटचे नातेवाईक म्हणजे मानवसदृश (अँथ्रॉपॉइड) कपी हे इतर मानवसदृश प्राण्यांपेक्षा किती प्रमाणात वेगळे गणले जावे, याला देण्यात आलेल्या महत्वानुसार वरील दोन प्रकारे नरवानरांचे उपगण करण्यात आलेले आहेत.

किटकभक्षी प्राण्यापासून नरवानरांसह अपरास्तनी प्राण्यांचे पुष्कळ गट उदयास आले. मंगोलियात आढळलेला उत्तर क्रिटेशन कालीन डेल्टाथेरिडियम हा कीटकभक्षींचा सर्वांत जुना वंश आहे. यावरून अपरास्तनी प्राणी क्रिटेशसच्या अखेरीस किंवा पॅलिओसीनच्या प्रारंभी उदय पावले असणे शक्य आहे परंतु ते अवतरल्यानंतरच्या सु. ६ कोटी वर्षांच्या काळातील नरवानरांच्या जीवाश्मांच्या नोंदी इतर सस्तन प्राण्यांच्या मानाने अपूर्ण व तुरळक आहेत. नरवानरांच्या वृक्षवासी व वनात राहण्याच्या जीवनप्रणालीमुळे बहुधा असे घडले असावे, कारण ही परिस्थिती जीवावशेष गाडले जाण्यास व ते टिकून राहण्यास अनुकूल नाही.

(क) प्रोसिमिआय उपगण : नरवानरांच्या सर्वांत आदिम अशा ट्युपाइऑइडिया गटातील ॲनॅगेले वंशाचे जीवाश्म मंगोलियातील ऑलिगोसीन कालीन खडकांत आढळले आहेत परंतु तदनंतरच्या काळातील त्यांचे जीवाश्म जवळजवळ आढळत नाहीत. त्यांचे हल्लीचे वंशज म्हणजे लहान खारीसारख्या वृक्ष-चिचुंदऱ्या या असून त्या आग्नेय आशिया व ईस्ट इंडीज या प्रदेशात राहत आहेत.

लेमुरॉइडिया या लहान गटातील प्राणी कोल्ह्याप्रमाणे दिसतात व ते केवळ मॅलॅगॅसी व त्या जवळील कोमोरो बेटांवरच आहेत. त्यांचा क्रमविकास थोडाच झाला आहे. पॅलिओसीन कालीन प्लेसिॲडेपिस तसेच इओसीन कालीन ॲडेपिस व नेक्रोलेमूर या सर्वांत आधीच्या लेमुरॉइडियांमध्ये आढळणाऱ्या आदिम वैशिष्ट्यांचा मागोवा त्यांच्या तृतीय कालीन व हल्लीच्या वंशजांमध्ये घेता येतो. मॅलॅगॅसीत आढळलेल्या आधीच्या प्लाइस्टोसीन काळातील मेगॅलॅडेपिसची (मे. इन्सिग्निस ही याची एक जाती आहे) कवटी ३० सेमी. लांब असून तो नरवानरांपैकी सर्वांत मोठा प्राणी होता. त्यांचा दंतविन्यास, कवटीची वैशिष्ट्ये व शेपटी नसणे यांवरून हा प्राणी लेमुरॉडियांची एक अपवादात्मक वेगळी शाखा होती असे दिसते. आधुनिक इंड्रिस ही दुसरी अपवादात्मक वेगळी शाखा असून या शाखेचे प्लाइस्टोसीन कालीन जीवाश्म मॅलॅगॅसीत आढळले आहेत. डॉबेटोमिया किंवा केरोमिस म्हणजे आय-आय ही बहुधा लेमुरॉडियांची आणखी एक अपवादात्मक वेगळी शाखा असून तिचे माकडांशी बाह्यतः साम्य आहे. या शाखेचे प्लाइस्टोसीन काळातील जीवाश्म मॅलॅगॅसीत आढळले आहेत.

लोरेसिडी कुलातील प्राणी हे लेमूरांपेक्षा किंचित प्रगत आहेत. आशियाच्या उष्ण कटिबंधीय भागातील लोरिस (स्लो लेमूर) आणि आफ्रिकेच्या उष्ण कटिबंधीय भागातील गॅलॅगो (बुश बेबी) व पेरोडिसीयस (पोट्टो) हे यांचे हल्लीचे प्रतिनिधि आहेत. या गटाच्या जीवाश्मांच्या नोंदीही अल्प असून याचे पूर्व आफ्रिकेत मायोसीन कालीन प्रोगॅलॅगो व हिमाचल प्रदेशात प्लायोसीन (मध्य शिवालिक) कालीन इंद्रालोरिस या वंशांचे जीवाश्म सापडले आहेत.

सुमात्रा ते फिलपीन्स या भागात मोठ्या डोळ्यांचे टार्सिअस वंशाचे प्राणी राहतात. पुष्कळ आखूड झालेला नासाप्रदेश व पुढे रोखलेली मोठी नेत्रकोटरे यांच्यामुळे हे प्राणी पुष्कळसे माकडांसारखे दिसतात. टार्सिइडी कुलाचे थोडेच जीवाश्म उत्तर अमेरिका, चीन व युरोप येथील इओसीन व ऑलिगोसीन कालीन खडकांत आढळले आहेत.

(ख) अँथ्रॉपॉइडिया उपगण : प्लॅटिऱ्हिनी श्रेणीतील म्हणजे रुंदनासिका (नकट्या नाकाच्या) माकडांच्या नाकपुड्या काहीशा अलग व बाजूला फेंदारलेल्या असतात. पुष्कळांमध्ये शेपटी परिग्राही असते. प्रोसिमिआय प्राण्यांपेक्षा याची मस्तिष्क-गुहा मोठी असते. पायाचे आंगठे संमुख स्वरूपाचे तर हातांचे आंगठे केवळ अंशतः संमुख असतात. सेबिडी कुलातील प्राण्यांमध्ये तीन दाढा टिकून राहिलेल्या असतात (उदा., प्रोसिमिआय प्राणी) व सर्व बोटांना नखे असतात. या माकडांचे इओसीन काळापासूनचे जीवाश्म आढळतात परंतु मायोसीनपासून त्यांच्यात अल्पसाच बदल झालेला दिसतो.

कॅलिथ्रिसिडी कुलातील माकडे सर्वांत लहान असून त्यांना दोनच दाढा असतात फक्त पायांच्या आंगठ्यांवर नखे असून इतर बोटांना नख्या असतात. ही दोन कुले बहुधा ऑलिगोसीन काळात स्पष्टपणे स्वतंत्र झाली असावीत.

कॅटॅऱ्हिनी श्रेणीतील माकडे व त्यांचे जीवाश्म केवळ पूर्व गोलार्धात आढळतात. ही माकडे सर्कोपिथेसिडी कुलातील असून त्यांच्या नाकपुड्या खालील दिशेत तिरप्या रोखलेल्या असतात म्हणून त्यांना अधोनासिका माकडे म्हणतात. यांच्या हातापायांचे आंगठे संमुख असतात. दंतविन्यास २.१.२. ३/२.१.२.३ असा असतो आणि कपी व मानवातही तो असाच असतो. या कुलात पुष्कळ विविधता आलेली असून याचा विस्तृत प्रसार झाला आहे. या कुलाची दोन उपकुले आहेत. सर्कोपिथेसिनी उपकुलात आफ्रिकेतील बहुतेक सर्व अधोनासिका माकडे, उत्तर भारतातील बंदर व आग्नेय आशिया, सेलेबिस, जपान इ. प्रदेशांतील मॅकाकस माकडे येतात. कोलोबिडी उपकुलात आफ्रिकेतील कोलोबस, भारत व श्रीलंका येथील सेम्नोपिथेकस (पवित्र माकडे वा हनुमान), वानर (लंगूर) आणि त्यांच्याशी संबंधित प्रकार, तिबेटातील बसक्या नाकाची माकडे, मलेशिया व ईस्ट इंडीज येथील प्रेसबिटिस आणि बोर्निओतील नासावानर (लांब नाकचे वानर) ही येतात.

प्लायोसीनच्या आधीच्या काळातील सर्कोपिथेसिडी कुलातील माकडे, टार्सिऑइड प्राणी, लेमूर इत्यादींमधील नातेसंबंध जीवाश्मांवरून स्पष्ट झालेले नाहीत.

भारतामध्ये उत्तर शिवालिक (उत्तर प्लायोसीन) खडकांत आणि मद्रास व आसाम येथील पूर्व रीसेंट कालीन गाळात मॅकाकचे जीवाश्म सापडले आहेत. शिवालिक व सिमला टेकड्या, तसेच कर्नुल गुहा या प्रदेशांतील प्लाइस्टोसीन कालीन निक्षेपांत सेम्नोपिथेकस व पॅपिओ यांचे अवशेष सापडले आहेत.

होमिनॉयडिया अधिकुल : चालण्याची ढब, शेपटीचा अभाव व कमी विशेषीकृत दाढा या पाँजिडी कुलातील मानवसदृश कपींच्या वैशिष्ट्यांमुळे ती सर्कोपिथिसिडी कुलातील कपींपासून आणि माकडांपासून वेगळी ओळखू येतात परंतु त्यांच्यात काही संक्रमणी रचना आढळतात. अशा प्रकारे पाँजिडी कुलातील आधीच्या प्राण्यांचा (उदा., ब्रह्मदेशात आढळलेल्या उत्तर इओसीन कालीन अँफिपिथेकस व पोंडाँगिया या प्राण्यांचा) दंतविन्यास हा गिबन (हायलोबेटिनी) व सर्कोपिथिसिडींपैकी नेक्रोलेमूरिनी यांच्या दंतविन्यासांच्या मधला (दरम्यानचा) आहे. याचप्रमाणे ऑलिगोसीन-मायोसीन कालीन प्रॉप्लिओपिथेकसचा दंतविन्यास इओसीन कालीन टार्सिऑइड प्राण्यांच्या दंतविन्यासांसारखा होता.

पाँजिडी कुलातील प्राण्यांच्या प्रसार मायोसीन काळात पूर्व आफ्रिका ते युरोप व दक्षिण आशिया असा झाला, हे मानवसदृश प्राण्यांच्या विकासाचे व प्रसाराचे ठळक वैशिष्ट्य आहे. बहुधा ईजिप्तमधील ऑलिगोसीन कालीन प्रॉप्लिओपिथेकसपासून मायोसीन काळात मोठ्या आकारमानाच्या शिवपिथेकस केन्यामध्ये उदयास आला. बहुधा नंतर शिवपिथेकसपासून पूर्व प्लाइस्टोसीन काळात सिमला टेकड्यांत पोंगो (ओरँगउटान) उदयास आला व चीनमधील प्लाइस्टोसीनच्या आधीच्या काळातील जायगँटोपिथेकस ही बहुधा त्यांची शाखा आहे. केन्यातील पूर्व मायोसीन काळातील प्रोकॉन्सूलमध्ये लहान मस्तिष्क-गुहेसारखी आदिम प्रकारची वैशिष्ट्ये होती व बहुतकरून त्यापासून ड्रायोपिथेकस व ड्रायोपिथेकसच्या एका शाखेपासून अँथ्रॉपोपिथेकस (चिंपँझी) व दुसरीपासून गोरिला यांचा उदय झाला. भारतीय प्रदेश प्लाइस्टोसीन काळात मानवसदृश प्राण्यांच्या विकासाचे केंद्र होते. येथे शिवपिथेकस, ड्रायोपिथेकस, ब्रह्मपिथेकस, रामपिथेकस इ. जीवाश्म आढळतात. सर्वांत आधीची अशी मानवाची वैशिष्ट्ये (विशेषतः लहान सुळे, दाढांची साधी रचना व सपाट झीज आणि कमानदार टाळू) रामपिथेकसमध्ये आढळतात व बहुधा त्याच्यापासून होमिनिडी कुल निर्माण झाले असावे.

मायोसीन, प्लायोसीन व प्लाइस्टोसीन काळात पाँजिडी कुलाचा जलदपणे विकास व प्रसार झाला. त्यांचे हल्लीचे वंशज म्हणजे गिबन हे आसाम, पश्चिम युनान, ब्रह्मदेश, मलेशिया ते वोर्निओ या प्रदेशांत आढळतात. ओरँगउटान (पोंगो) सुमात्रा व बोर्निओ या भागांत तर चिंपँझी (अँथ्रॉपोपिथेकस) आफ्रिकेच्या उष्ण कटिबंधीय प्रदेशात आणि गोरिला आफ्रिकेच्या विषुववृत्तीय प्रदेशात राहत आहेत. ओरँगउटान वृक्षवासी तर गोरिला चिंपँझी अंशतः वृक्षवासी व अंशतः भूचर आहेत. सर्कोपिथेसिडी कुलाच्या मानाने पाँजिडी कुलातील आदिम प्राण्यांपासून हल्लीच्या प्राण्यांपर्यंत मस्तष्क-गुहेचे आकारमान थोडेच वाढले आहे.नरवानरांपैकी होमिनिडी कुलातील प्राण्यांचा क्रमविकास सर्वाधिक झालेला आहे. या कुलात मानव (होमो) व त्याला अगदी जवळचे असे प्राणी येतात. पाँजिडी व होमिनिडी कुलांच्या दरम्यानचे संक्रमणी प्राणीही आहेत. होमिनिडी कुलातील अधिक प्रगत (व त्यामुळे प्रातिनिधिक) प्राण्यांच्या पुढील वैशिष्ट्यांमुळे ते पाँजिडीतील प्राण्यांपासून वेगळे ओळखू येतात होमिनिडीतील प्रगत प्राण्यांच्या मस्तिष्कगुहेचे आकारमान पुष्कळ जास्त (पाँजिडी कुलातील आधुनिक प्राण्यांच्या जवळजवळ दुप्पट) असते त्यांचे कपाळ उंच, चेहेरेपट्टी जवळजवळ उभट व हनुवटी चांगली वाढलेली असते, पश्चकपालास्थी व सममितार्धी कटक आणि नेत्रकोटराचे उंचवटे नसतात, उत्तर हन्वस्थीच्या अग्र बाजूंचे हाडही नसते लहान झालेले सुळे व दंतावकाश नाहीसे झाल्याने दातांची ओळ आखूड व रूंद गोलाकार झालेली असते पायांची बोटे आखूड झालेली असून पायाचा आंगठा संमुख नसतो चालण्याची ढब ताठ उभी असते आणि हात पायांपेक्षा आखूड असतात व हालचाल दोन पायांद्वारे होते.

होमिनिडी कुलाचे जीवाश्म जवळजवळ फक्त प्लाइस्टोसीन काळातच आढळतात.

आ. ३२. काही नरवानरांच्या दंतपंक्ती व त्यांची मांडणी : (१) निर्वंश झालेला लेमूर, होमंक्युलस (२) निर्वंश झालेला कपी, प्लायोपिथेकस (३) मानव, होमो (जाड रेषांनी सुळे व टिंबांनी दाढा दाखविल्या आहेत).

प्लाइस्टोसीन काळातील हिमयुगाच्या चार टप्प्यांत मानव-पूर्व व आधीचे मानव वंश नष्ट झाले व या दुःसह जलवायुमानीय बदलांना केवळ आधुनिक मानवच म्हणजे होमोसें पिएन्स (प्रगल्भ किंवा बुद्धिप्रधान मानव) यशस्वीपणे तोंड देऊन टिकून राहिला. प्लाइस्टोसीन मधील तात्पुरत्या कमी दुःसह म्हणजे काहीशा उबदार जलवायुमानाच्या काळात साचलेल्या अंतराहिमानीय (म्हणजे शीत जलवायुमानाच्या दोन काळांमधील उबदार जलवायुमानाच्या काळातील) निक्षेपांमध्ये आधुनिक मानवाचे जीवाश्म सापडतात. बहुधा दात, कमी अधिक प्रमाणात भंगलेल्या कवट्या व हातापायांची हाडे जीवाश्मरूपात आढळतात. वाजवी प्रमाणात चांगले टिकून राहिलेले व जवळजवळ पूर्ण असे थोडेच सांगाडे आढळले आहेत. १९२० च्या सुमारापासून मानवाचे जीवाश्म बऱ्याच प्रमाणात उपलब्ध झाले आहेत आणि त्यांच्यावरून पुष्कळ वंश व जाती प्रस्थापित करण्यात आल्या आहेत. येथे त्यांचे केवळ प्रमुख गट विचारात घेतले आहेत. [⟶ मानवप्राणि].

ऑस्टॅलोपिथेकस गट : झिंजांथ्रोपस हा पूर्व प्लायोसीन कालीन जीवाश्म ट्रान्सव्हालमध्ये सापडला असून प्लेसिअँथ्रोपस, पॅरँथ्रोपस व टेलँथ्रोपस हे त्याचे नमुने आहेत तसेच होमो हॅबिलिस हीही ट्रान्व्हालमधील जाती आहे. यांचे वर्णन त्यांच्या कवट्या व मानवासारखे दात त्यांच्यावरून केले आहे व ते अपमानवी दर्जा असलेले ऑस्टॅलोपिथेकसचे केवळ परिवर्त मानले जातात.

पिथेकँथ्रोपस इरेक्टस गट : चीनमधील सायनँथ्रोपस पीकिनेन्सिस (पीकिंग मानव) ही जाती जावाच्या पहिल्या अंतराहिमानीय निक्षेपातील पिथेकँथ्रोपस इरेक्टस (जावा मानव) जातीसारखीच आहे. या दोन्ही जातींची चालण्याची ढब ताठ उभी, शरीर सडपातळ चणीचे असून मस्तिष्क-गुहेचे आकारमान १,४०० घ.सेंमी. असलेल्या होमो निअँडरथलेन्सिस (निअँडरथल मानव) या जातीच्या मानाने

यांच्या मस्तिष्क-गुहेचे आकारमान कमी (९५० ते १,०७५ घ.सेमी.) आहे. जावा मानव अप्रगतिशील मानला जातो. जावातील होमो सोलोएन्सिस बहुधा जावा मानव व आधुनिक ऑस्ट्रॅलॉइड वंश यांच्यातील दुवा असावा.

निअँडरथलॉइड गट : हिमकाळातील शेवटच्या शीत टप्प्यातील पहिल्या अंतराहिमानीय काळातील निअँडरथल मानव बळकट चणीचा असून त्याच्या मस्तिष्क-गुहेचे आकारमान १,४०० घ.सेमी. होते. यूरोप, सहाराच्या दक्षिणेपर्यंतचा उत्तर आफ्रिकेचा भाग, पश्चिम आशिया इ. प्रदेशांतील पुष्कळ ठिकाणी कदाचित याचे म्हणता येतील असे काही परिवर्त आढळले आहेत. अल्जीरियातील दुसऱ्या अंतराहिमानीय टप्प्याच्या (मध्य प्लाइस्टोसीन) काळातील ॲटलँथ्रोपस हा होमो निअँडरथलेन्सिसचा परिवर्त असल्याचे दिसते व तो जावा मानवाला निअँडरथल मानवाशी जोडणारा दुवा असावा. जर्मनीमधील हिमकाळातील शेवटच्या शीत टप्प्यातील पहिल्या अंतराहिमानीय काळातील (ॲटलँथ्रोपसच्या काळातील) होमो स्टाइनहाइमेन्सिस जातीमधील आधुनिक मानवाच्या कवटीच्या वैशिष्ट्यांच्या जोडीने असलेल्या आदिम वैशिष्ट्यांवरून ही जाती जावा मानव व निअँडरथल मानव किंवा होमो इरेक्टस व होमो सेपिएन्स यांना जोडणारा दुवा मानली जाते. भरभक्कम जबडा व मागे झुकलेली हनुवटी असलेली होमो हायडेल्बर्गेन्सिस ही निअँडरथल मानवाची पूर्वगामी (पूर्वज) जाती आहे. ला चपेल-आक्स-सेंट्स येथे सापडलेले अवशेष हे निअँडरथल मानवाच्या अधिक मजबूत व रानटी मानवासारख्या परिवर्ताचे आहेत. प्लायोसीनच्या शेवटच्या काळात बहुधा होमो सेपिएन्स जातीद्वारे निअँडरथल गटाचा अंशतः लय झाला व त्याची जागा या जातीतील आधीच्या मानवांनी घेतली.

होमो ऱ्होडोसिएन्सिस गट : हा झँबियातील शेवटच्या अंतराहिमानीय काळातील गट आहे. यातील प्राण्यांच्या मस्तिष्क-गुहेचे आकारमान १,२५०-१,३२५ घ. सेंमी असून त्यांच्या कवटीची वैशिष्ट्ये होमो निअँडरथलेन्सिस जातीतील प्राण्यांच्या कवटीच्या वैशिष्ट्यांसारखी आहेत परंतु यांचे पाय पुष्कळसे होमो सोपिएन्ससारखे आहेत.

होमो सोपिएन्ससारखे तुल्य गट : केंट (इंग्लंड) येथील दुसऱ्या अंतराहिमानीय (पूर्व प्लाइस्टोसीन) कालीन ‘स्वान्स्कोंब मानव’ म्हणून ओळखले जाणारे अवशेष, केन्यातील होमा पर्वतात आढळले असून पूर्व प्लाइस्टोसीन कालीन कवट्यांचे व जबड्यांचे काही तुकडे आणि इझ्राएलमधील कॉर्मेल डोंगरात आढळलेले पहिल्या अंतराहिमानीय काळातील काही सांगाडे हे या गटात येतात. हे अवशेष बिनचूकपणे ओळखता .येत नाहीत. मात्र ते काहीसे होमो सोपिएन्ससारखे आहेत.

होमो सोपिएन्स : ग्रिमाल्डी (वायव्य इटली) येथे सापडलेल्या काही सांगाड्यांना ग्रिमाल्डी मानव असे संबोधण्यात येते आणि त्यांचा चेहरा वनात राहणाऱ्या आधुनिक आफ्रिकी मानवासारखा आहे. क्रो-मॅग्नॉन (दक्षिण फ्रान्स) भागातील एका गटाचे अवशेष उंच, पौर्वात्य प्रकारचे लंबकपाळ, मस्तिष्क-गुहेचे आकारमान १,६०० घ. सेंमी आणि हात व गुडघ्याखालील पाय लांब असलेले असे आहेत. दुसऱ्या गटातील प्राण्यांचे डोके पाश्चिमात्य प्रकारचे, रुंद असून त्यांना खरा क्रो-मॅग्नॉन मानव म्हणून संबोधतात व तो काही आधुनिक यूरोपियनांचा पूर्वज आहे. चान्सडेल (दक्षिण फ्रान्स) येथील अवशेषात एस्किमोसारखी वैशिष्ट्ये आढळतात आणि ते क्रो-मॅग्नॉन प्रकारचे परिवर्त असू शकतील.

पिल्टडाऊन मानव : इओअँथ्रोपस डाउसोनी म्हणजे पिल्टडाऊन मानव ही जाती कुतुहलजनक आहे. खालचा जबडा, एकत्र आणून जुळविलेले कवटीचे तुकडे व हातापायांची हाडे हे सर्व अवशेष पिल्टडाऊन (ससेक्स, इंग्लंड) जवळील नदीच्या वाळूत एकमेकांपासून अलग अलग असे पडलेले होते. ते गोळा करून त्यांच्या आधारावर ही जाती बनविण्यात आली आहे. खालचा जबडा निश्चितपणे कपीचा, बहुधा चिंपँझीचा, असल्याचे अलीकडेच दिसून आले आहे. हा जबडा कवटीशी जुळणारा नाही. कवटीची जाडी १२ मिमी. असून निअँडरथल मानव (जाडी सु.७ मिमी.) यांच्या कवट्यांपेक्षा ही कवटी बरीच जाड आहे या कवटीचे कपाळ उंच असून नाक सापेक्षतः बसके आहे. यामुळे हे कोडे सुटण्यासाठी आणखी काही सामग्री उपलब्ध होईपर्यंत थांबावे लागेल.

अशा प्रकारे जो काही पुरावा उपलब्ध आहे, तो अपूर्ण व विस्कळीत असा असला, तरी आधुनिक मानवापर्यंतच्या मुख्य टप्प्यांची मालिका पुढीलप्रमाणे असू शकेल झिंजांथ्रोपस-पिथे-कँथ्रोपस-ॲटलँथ्रोपस-होमो स्टाइनहाइमेन्सिस-होमो सोपिएन्स तुल्य.

दक्षिण आफ्रिकेतील ऑस्ट्रेलोपिथेकस या अपमानवावरून हा प्रदेश मानवाचे उत्पत्तिस्थान असल्याची एक मतप्रणाली आहे. मानव प्राण्याच्या जवळजवळ निश्चित अशा वाटणाऱ्या पूर्वजांबरोबर अवतरलेल्या शिवपिथेकसवरून पूर्व आफ्रिका मानवाचे उत्पत्तिस्थान असावे असा आणखी एक मतप्रवाह आहे. मानवाची ठळक वैशिष्ट्ये सर्वांत आधी भारतातील शिवालिक टेकड्यांत आढळलेल्या रामपिथेकसमध्ये आढळली असून त्यावरून भारत हा मानवाची जन्मभूमी असल्याचे सूचित होते. जावातील पिथेकँथ्रोपस इरेक्टसवरून व तेथेच आढळलेल्या आणि निअँडरथल मानवाशी जोडणारा दुवा म्हणून मानल्या गेलेल्या पिथेकँथ्रोपस सोलोएन्ससवरून जावा ही मानवाची ज्मभूमी असल्याचे काहींचे मत आहे.

तथापि मानवी वैशिष्ट्ये निश्चितपणे दाखविणारा सर्वांत पुरातन प्राणी रामपिथेकस हा होय आणि त्याच्याशी निकटचे संबंध असलेल्या मानवसदृश समूहाचा प्लायोसीन काळात शिवालिक प्रदेशात प्रत्यक्ष विकास होत होता म्हणून हा प्रदेश मानवाची जन्मभूमी असल्याचा पुरावा त्या भागात आढळण्याची दाट शक्यता आहे. अशा प्रकारच्या विविध दाव्यांमुळेच मानवाच्या जन्मभूमीविषयीचा निश्चित पुरावा उपलब्ध होईपर्यंत मानवाच्या जन्भूमीचा प्रश्न शिल्लक राहणार आहे.

भारतातील संशोधन कार्य : भारतासंबंधीच्या पुराप्राणिविज्ञानामध्ये आधीच्या काळात पडलेली भर ही मुख्यत्वे अंतरा-ट्रॅपी थरातील व तृतीय काळातील जीवाश्मासंबधीच्या माहितीची होती. हे काम जे. जी. माल्कमसन, एच्. जे. कार्टर, एस्. हिस्लॉप, आर्. हंटर, ई. फॉर्ब्झ यांसारख्या लष्करी अधिकाऱ्यांनी व धर्मगुरूंनी ईस्ट इंडिया कंपनीच्या कारकीर्दीत एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्याच्या सुमारास केले. हे संशोधन कार्य स्फुट लेखांच्या स्वरुपात आहे व इंग्लंडमधील जिऑलॉजिकल सोसायटी ऑफ लंडन या संस्थेची पत्रिका (जर्नल) किंवा भारतातील एशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगाल व एशियाटिक सोसायटीची मुंबई शाखा यांची पत्रिका वा सभेतील कामकाजाच्या नोंदी इत्यादींमध्ये हे लेख प्रसिद्ध होत असत. तथापि एच्. फॉक्नर (फाल्कनेर) व पी. टी. कॉट्ली यांनी शिवालिक टेकड्यांमधील पृष्ठवंशींच्या जीवाश्मांसंबंधी लिहिलेल्या फॉना अँटिक्वा शिवालेन्सिस (१८४५) हे पुस्तक असामान्य आहे.

इ. स. १८५१ साली ⇨ भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण संस्था स्थापन झाल्यावर भारतीय उपखंडातील जीवाश्म पद्धतशीरपणे गोळा करण्यासाठी योग्य ती परिस्थिती व यंत्रणा निर्माण होऊन प्रोत्साहन मिळू लागले आणि त्यामुळे अनेक संस्मरणीय अशा व्याप्तिलेखांना (प्रबंधिकांना) उपयुक्त अशी अतिशय मौल्यवान साधनसामग्री तज्ञांना उपलब्ध झाली. अशा तज्ञांपैकी अधिक महत्त्वाच्या व उल्लेखनीय तज्ञांची नावे व त्यांच्या संशोधनाचे विषय पुढे दिले आहेत. (१) एफ्. स्टोलिक्झ्का : दक्षिण भारतातील क्रिटेशस जीवाश्म (१८६३-७१) (२) ओ. फीस्टमँटल (फाइस्टमांटेल) : गोंडवनी वनस्पतिजीवाश्म (१८६५-८५) (३) डब्ल्यू. वागेन (१८७९-८७) व एफ्. आर्. कौपर-रीड (१९३१-४४) : (आता पाकिस्तानात असलेल्या) मिठाच्या डोंगरातील पुराजीव कालीन जीवाश्म (४) एम्. पी. डंकन व पी. स्लेडन (१८७१-८५), एम्. कॉस्मन व जी. पीसारो (१९०७-२७), तसेच ई. डब्ल्यू. व्रेडेनबर्ग (१९२६-२७): पश्चिम भारतातील (आता पाकिस्तानात) उत्तर क्रिटेशस व तृतीय कालीन जीवाश्म (५) एफ्. नोएटलिग : बलुचिस्तानातील (आता पाकिस्तानात) उत्तर क्रिटेशस कालीन जीवाश्म (१८९५-९७) (६) जे. डब्ल्यू. ग्रेगोरी (१८९३-१९००), एफ्. एल्. किचिन (१९००-०३), डब्ल्यू. वागेन (१८७३-७६), एल. एफ्. स्पॅथ (१९२७-३४), एल्. आर्. कॉक्स (१९४०-५२) : कच्छमधील जुरासीक कालीन प्राणिजात (७) डब्ल्यू. टी. ब्लॅनफोर्ड, टी. एच्. हक्सली, आर्. लिडेकर, एम्. जी. ईगरटन : तृतीय कालपूर्व पृष्ठवंशी (१८६५-८५) (८) आर्. लिडेकर व आर्. बी. फूट : तृतीय व तृतीयोत्तर कालीन पृष्ठवंशी (१८७४-८०) (९) सी. डीनर : हिमालयातील जीवाश्म (१८९५-१९०९) (१०) एफ्. आर्. कौपर-रीड : हिमालयातील व काश्मीरातील जीवाश्म (१९०८-३४) (११) जी. ई. पिलग्रिन : सस्तन प्राण्यांचे जीवाश्म (१९११-३४) (१२) बॅरन फोन ह्यूएन व सी. ए. मॅटले : क्रिटेशस कालीन डायनोसॉर (१९३३-४०). हे सर्व संशोधन कार्य भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण संस्थेच्या मेम्वार्स या रूपात पॅलिआँटालॉजिया इंडिकामध्ये आले आहे.

यानंतर भारतीय पुराप्राणिविज्ञानाच्या माहितीत पुढील तज्ञांनी भर घातली असून हे कार्य या बहुतेक सर्वजणांनी भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण संस्थेतील अधिकारी या नात्याने केले आहे: बी. प्रसाद, एस्. एल्. व्होरा (भारतीय प्राणिवैज्ञानिक सर्वेक्षण संस्था), डी. एन्. वाडिया, एम्. आर्. सहानी, एच्. एम्. लहरी, एन्. के. एन्. अय्यंगार, पी एन्. मुखर्जी, के जेकब, एम्. व्ही. ए. शास्त्री, बी. आर्. जे. राव, डी. एस. दासशर्मा, व्ही. डी. मामगैन, सी. त्रिपाठी, एस्. पी. सत्संगी, के एन्. प्रसाद.

भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण संस्थेच्या प्रकाशनांव्यतिरिक्त इतरत्र प्रसिद्ध झालेले भारतीय पुराप्राणिविज्ञानाविषयीचे उल्लेखनीय संशोधन कार्य पुढीलप्रमाणे आहे : (१) ए. डी. आर्किॲक व जे. हैम : पश्चिम भारतातील तृतीय कालीन जीवाश्म (१८५३) (२) एफ्. कॉस्माट : दक्षिण भारतातील उत्तर क्रिटेशस कालीन जीवाश्म (१८९५-९७) व डब्ल्यू. डी. मॅथ्यू (१९२९). ई. एच्. कोलबर्ट डब्ल्यू. के. ग्रेगोरी, एम्. हेल्मन व जी. के. ल्यूइस (१९३५) : शिवालिक प्राणिजात.

डेहाराडून येथे अलीकडेच स्थापन झालेल्या ऑइल अँड नॅचरल गॅस कमिशनमधील अनेक तज्ञांनी संशोधन करून अपतटीय व किनारी भागातील नवजीव व चतुर्थ कल्पातील गाळामध्ये असलेल्या सूक्ष्मजीवाश्मांसंबंधी नवीन माहिती मिळविली आहे. पणजी येथील नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओशनोग्राफी या संस्थेतील तज्ञ चतुर्थ कल्पातील सूक्ष्मजीवासंबंधी संशोधन करीत आहेत. भारतातील विद्यापीठांमधून पुराप्राणिविज्ञानाचे संशोधन कार्य १९२०-३० च्या सुमारास सुरू झाले. बंगलोर येथे एल्. राम राव यांनी सूक्ष्मपुराजीवविज्ञानाच्या संशोधनाचे केंद्र स्थापन केले. तेथे त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांच्या साहाय्याने संशोधन करून दक्षिण भारतातील क्रिटेशस व तृतीय कालीन फोरॅमिनीफेरा व रेडिओलॅरिया या प्राण्यांविषयीच्या माहितीत महत्त्वपूर्ण भर घातली आहे. बनारस विद्यापीठात राज नाथ यांनी गं. वा. चिपळूणकरांच्या साहाय्याने नर्मदा खोऱ्यातील बाघ थरांच्या पुराप्राणिविज्ञानविषयक संशोधनास सुरुवात केली. राज नाथ यांनी कच्छमधील जुरासिक कालीन जीवाश्मांसंबंधी सुरू केलेले संशोधनाचे कार्य तेथे पुढे चालू आहे. एम्. एस्. श्रीनिवासन यांनी अंदमान व निकोबार बेटांच्या सूक्ष्मपुराजीवविज्ञानावर लक्ष केंद्रित केले असून या बेटांवरील तृतीय काळातील थरांचे जैव-स्तरवैज्ञानिक दृष्टीने उपविभाग पाडण्यासाठी पाया घातला आहे. डी. के चक्रवर्ती यांनी प्रोबॉसिडिया गण व लॅमेटा थरांतील डायनोसॉर यांच्या जीवाश्मांचे अध्ययन केले आहे. लखनौ येथे एस्. आर्. नारायण राव व आर्. सी. मिश्रा यांनी गुजरात, राजस्थान व कच्छ या प्रदेशांतील सूक्ष्मजीवाश्मांच्या संशोधनाला प्रारंभ केला. शिवाय तेथील इतर शास्त्रज्ञ जैसेलमीर व कच्छ या भागाचा पुराजीवविज्ञानाच्या दृष्टीने अभ्यास करीत आहेत. चंडीगढ विद्यापीठात एम्. आर्. सहानी व आय्. खान यांनी शिवालिक शैलसमूहातील पृष्ठवंशी जीवाश्मांचे संशोधन सुरू केले असून तेथे कच्छमधील जुरासिक आणि काश्मीर व कुमाऊँ या प्रदेशांतील तृतीय कालीन जीवाश्मांचा अभ्यासही चालू आहे. हिमालयातील खडकांच्या थरातील कोनेडोंटविषयीचे व्ही. जे. गुप्ता यांचे कार्य विशेष उल्लेखनीय आहे. कारण भारतातील या गणाच्या जीवाश्मांवरील संशोधनास भारतात त्यांनी सुरुवात केली आहे. मद्रास विद्यापीठातील डी. ए. रशीद व अलीगढ येथील एस्. एन्. भल्ला हे दक्षिण भारतातील क्रिटेशस कालीन थर व आंध्र प्रदेशाच्या पूर्व किनाऱ्यावरील थर यांच्यातील सूक्ष्मजीवाश्मांचे संशोधन करीत आहेत. कलकत्याच्या इंडियन स्टॅटिस्टिकल इन्स्टिट्यूट या संस्थेतील टी. राय चौधरी व टी. एस्. कट्टी गोंडवन काळातील पृष्ठवंशी प्राण्यासंबंधी संशोधन करीत आहेत.खरगपूर येथे इंडियन इन्स्टिटयूट ऑफ टेक्नॉलॉजीतील ए. के. गुहा आणि बी. के घोष हे भारताच्या द्वीपकल्पातील क्रिटेशस कालीन खडकांतील ब्रायोझोआच्या जीवाश्मांचा अभ्यास करीत आहेत.

महाराष्ट्रात पुण्यामध्ये डेक्कन कॉलेज व महाराष्ट्र ॲसोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स येथे पुराप्राणिविज्ञानविषयक संशोधन चालू आहे. डेक्कन कॉलेजात नर्मदा व गोदावरी नद्यांच्या खोऱ्यांतील चतुर्थ कल्पातील खडकांत आढळणाऱ्या पृष्ठवंशींच्या जीवाश्मांविषयी संशोधन चालू आहे. महाराष्ट्र ॲसोसिएशन फॉर द कल्टिव्हेशन ऑफ सायन्स या संस्थेत गं. वा. चिपळूणकर यांनी १९६५ साली भूविज्ञान व पुराप्राणिविज्ञान या विष्यांचा खास विभाग सुरु केला. तेथे त्यांच्या नेतृत्वाखाली नर्मदा खोऱ्यातील बाघ थर, तसेच त्रिचनापल्ली-पाँडिचेरी क्षेत्र व सौराष्ट्र येथील क्रिटेशस कालीन खडक यांच्यातील बृहत्जीवाश्मांसंबंधी सखोल संशोधन केले जात आहे. याशिवाय भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील चुतर्थ कल्पाच्या खडकातील सूक्ष्मजीवाश्म व कच्छमधील पुराजीवाविज्ञान याविषयीचे संशोधनही संस्थेने हाती घेतले आहे. मार्ग-चिन्ह जीवाश्मांचे पुष्कळ अध्ययन झाले असून अशा प्रकारचे हे भारतातील पूर्णतया नवे व पहिलेवहिले संशोधन कार्य आहे. बाघ थर, दक्षिण भारतातील क्रिटेशस कालीन व दक्षिण राजस्थानातील विंध्य संघातील खडक यांच्यात आढळणाऱ्या मार्ग-चिन्ह जीवाश्मांचे संशोधन येथे चालू आहे. गाळ साचण्याच्या वेळच्या परिस्थितीचे पुरापरिस्थितिविज्ञानाच्या दृष्टीने स्पष्टीकरण देण्याकरिता हे जीवाश्म विशेष उपयुक्त आहेत. पॉलिकीटा प्राण्यांच्या जीवाश्मांचे अध्ययनही भारतात येथेच प्रथम सुरू झाले असून बाघ थर व उत्तर क्रिटेशस कालीन त्रिचनापल्लीच्या प्रदेशातील थर यांच्यातील पॉलिकीटांच्या जीवाश्मांचे पुष्कळ अध्ययन येथे झाले आहे.

पहा : कँब्रियन क्रमविकास नवजीव पुराजीव पुराजीवविज्ञान भूविज्ञान मध्यजीव.

चिपळूणकर, गं. वा. (इं.) ठाकूर, अ. ना. (म.)

संदर्भ : 1. Beerbower, J. R. Search for the Past : An Introduction to Palaeontology, New Delhi, 1965.

2. Davis, A. M. An Introduction to Palaeontology, London, 1961.

3. Neaverson, E. Stratigraphical Palaeontology, London, 1962.

4. Romer, A.S. Vertebrate Palaeontology, Chicago, 1945.

5.Sahni, M. R. A. Century of Palaeontology Palaeobotany and Prehistory in India and Adjacent Countries, Lucknow, 1956.

6. Simpson G. G. Principles of Classification and Classification of Mammals, Bulletein of the American Museum of Natural History, Vol. 85, New York, 1945.

7. Wood, H. Palaeontology Invertebrate, London, 1961.

8. Zittel, Karl A. Von, Textbook of Palaeontology, 3. Vols., London, 1964.

९. ओक, शालिनी म. पुराजीवविज्ञान, पुणे १९७६.