दातांची रचना व कवटी यांत जटिलता येत जाण्याची प्रवृत्ती, गालावर अस्थिपट्टांचे आच्छादन, डोळ्यांभोवतीची श्वेत पटले, वल्ह्याप्रमाणे असलेले अंसपक्ष्यासारखे पाद यांवरून उभयचरांचे पूर्वज क्रॉसोप्टेरिजीयन मासे असावेत, असे सूचित होते.

आ. २५. उभयचर जीवाश्म : (१) मॅस्टोडॉनसॉरस (ट्रायासिक), (२) एरिऑप्स (पर्मियन), (३) ॲक्टिनोडॉन (उत्तर कार्‌बॉनिफेरस- पर्मियन), (४) थिनोपस अँटिक्वस, स्टेगोसेफॅलियातील उभयचर उत्तर डेव्होनियन, प्राण्याच्या पावलाचा ठसा.

(१) स्टेगोसेफॅलिया गण : यांना थोडीफार लांब शेपटी असते, कवटीवर अस्थिपट्ट असतात, शरीरावर त्वचीय खवले असतात किंवा शरीराच्या अधर भागावर व पुष्कळदा पृष्ठीन भागावर प्रशल्क (बाहेरचे खवले ) असतात. यांना जवळजवळ सारख्या लांबीचे पण आखूड दोन पाय असून पुढच्या पायांना चार तर मागच्यांना पाच बोटे असतात गोर्द (अवयवाच्या आतील स्पंजासारखे मऊ ऊतक) पोकळी रिकामी असलेले शंक्वाकार दात व दंतिनाला आतून घड्या पडून दातांना अधिकाधिक जटिल स्वरूप येण्याच्या प्रवृत्तीमुळे शेवटी जवळजवळ सर्व गोर्द पोकळी नष्ट होते व अशा दाताला लॅबिरिंथीय दात म्हणतात. ट्रायासिक कालीन लॅबिरिंथोडोंटांमध्ये असे आदर्श दात आढळतात. आधारक अस्थींवर किंवा कूपिकांमध्ये (खोबणीत) दातांचे रोपण झालेले असते. मणके पुष्कळदा आदिम प्रकारचे असून त्यांतील विविध भाग विविध प्रमाणात अस्थीभूत झालेले असतात.

सुरुवातीचे स्टेगोसेफॅलिया प्राणी आधुनिक सॅलॅमँडरप्रमाणे लहान होते. काहीतर त्याहूनही लहान होते, उदा., फायलोस्पॉंडायली उपगणातील मेलॅनर्पेटॉन वंशातील काही जातींच्या व लेपोस्पॉंडिलाय उपगणातील सीलिया प्युसिलाच्या पूर्व पर्मियन कालीन प्राण्यांची लांबी ३ सेंमी. पेक्षा कमी होती परंतु पुष्कळांचे आकारमान मोठे होते, उदा., २० ते ३० सेंमी.लांबीच्या कवट्या विरळा नव्हत्या. (टेम्नोस्पाँडायली उपगणातील एरिऑप्स मेगेसेफॅलस या न्यू मेक्सिको, टेक्सस इ. प्रदेशांतील पर्मियन कालीन खडकांत आढळलेल्या जीवाश्माची कवटी ४० ते ६० सेंमी.लांब व ३०-४६ सेंमी. रुंद होती, तर लॅबिर्रिथोडोंशिया गणातील मॅस्टोडॉनसॉरस या ट्रायासिक कालीन जीवाश्माची कवटी १.२५ मी.लांब होती आणि टेम्नोस्पाँडायलीच्या यूरॅनोसेंट्राडॉन सेनेकालेन्सिस या दक्षिण आफ्रिकेच्या ट्रायासिक कालीन जीवाश्मांची लांबी ३.७५ मी.होती).

उभयचरांचे जीवाश्मरूप अवशेष विपुल असले, तरी पुष्कळदा ते तुकड्यांच्या रूपात आढळतात व कवट्या, पायांच्या हाडासारखे सांगाड्याचे घटक, सुटे अथवा गटांनी आढळणारे मणके व दात यांसारख्या शरीरापासून अलग झालेल्या अवयवांचे जीवाश्म आढळतात. यांच्या पावलांचे ठसेसुद्धा विविध भागांत सापडले आहेत. पुष्कळ वंशांतील प्राण्यांच्या कवट्यांची तपशीलवार माहिती झालेली आहे व त्यामुळे अनेक बाबतींत सांगाड्यांची पुनर्रचना करणे शक्य झाले आहे. एरिऑप्स, ब्रॅंकिओसॉरस व आर्किगोसॉरस हे पुराजीव काळातील व मॅस्टोडॉनसॉरस हा ट्रायासिक कालीन उभयचरांचा वंश चांगला माहीत असलेल्या वंशापैकी आहे.

स्टेगोसेफॅलियाच्या जीवाश्मांच्या आढळण्याच्या तऱ्हांवरून ते सामान्यतः जमिनीवर व गोड्या पाण्याजवळ व काही सागरात राहत होते, असे दिसून येते. कार्‌बॉनिफेरस व पर्मियन काळांतील काही उभयचर दलदलीत रहात होते. स्टेगोसेफॅलियातील अधिक मोठे प्राणी बहुतकरून परभक्षी होते व त्यांची उपजीविका अधिक लहान उभयचर, मासे व कवचधारी प्राण्यांवर चालत असावी.

स्टेगोसेफॅलिया हा उभयचरांपैकी प्रमुख व पुराजीवविज्ञानाच्या दृष्टीने सर्वांत महत्त्वाचा गट आहे. त्यांचा काळ उत्तर डेव्होनियन ते ट्रायासिक अखेरपर्यंत असा आहे परंतु कार्‌बॉनिफेरस व पर्मियन काळांत ते सर्वाधिक विपुल व विविध प्रकारचे होते, तेव्हा पुष्कळांचे आकारमान मोठे झाले होते. खडकांच्या थरांचे सहसंबंध ठरविण्यासाठी उपयुक्त म्हणता येतील असे अधिक महत्त्वाचे वंश पुढील होत: आर्किगोसॉरसब्रँकिओसॉरस व त्यांच्याशी संबंधित कार्‌बॉनिफेरस व पर्मियन कालीन प्रकार, तसेच कॅपिटोसॉरस, मेटॉपोसॉरस, ब्रॅकिऑप्समॅस्टोडॉनसॉरस आणि त्यांच्याशी संबंधित ट्रायासिक कालीन प्रकार. एकेकाळी प्राचीन गोंडवनभूमीचे घटक असलेल्या व आता एकमेकांपासून पुष्कळ दूर गेलेल्या दक्षिण अमेरिका, दक्षिण आफ्रिका व भारत या प्रदेशांमधील यांचे जीवाश्म विशेष महत्त्वाचे आहेत.

भारतामध्ये गोंडवनी काळातील पृष्ठवंशी जीवाश्मांमध्ये स्टेगोसेफॅलियांचे जीवाश्म अतिशय महत्त्वाचे आहेत. काश्मीरमधील पर्मियन कालीन गँगॅमोप्टेरीस थरांत ॲक्टिनोडॉन, चेलिडोसॉरस, आर्किगोसॉरस व लायसेप्टरिजियम हे वंश सापडले आहेत तर बिहारमधील दगडी कोळशाच्या क्षेत्रातील पूर्व ट्रायासिक कालीन पांचेट थरांत गोनोओग्लिप्टस, ग्लिप्टोग्नॅथस, पॅचिगोनियापॅचिग्नॅथस या वंशाचे जीवाश्म सापडले आहेत. मध्य प्रदेशातील पूर्व ट्रायासिक कालीन बिजोरी थरांमध्ये गोंडवनसॉरस, लॅबिरिंथोडॉनऱ्हिनोसॉरस तर गोदावरी खोऱ्यातील पूर्व ट्रायासिक कालीन मांगळी थरांत ब्रँकिऑप्स वंशाचे जीवाश्म आढलले आहेत. गोदावरी खोऱ्यातील मध्य ट्रायासिक कालीन येर्रापल्ली थरांत पॅराटोसॉरस, उत्तर ट्रायासिक कालीन मालेरी थरांमध्ये पॅचिगोनिया, पँचिग्नॅथसमेटॉपोसॉरस हे वंश सापडले आहेत. मध्य भारतातील उत्तर ट्रायासिक कालीन टिकी थरांतही मेटॉपोसॉरस या वंशाचे जीवाश्म आढळले आहेत. तसेच मध्य प्रदेशाच्या पंचमढी भागातील उत्तर ट्रायासिक कालीन बाग्रा व देन्वा थरांत मेटॉपोसॉरस वंश आढळला आहे.

या उभयचरांचे दात पोकळ शंक्वाकार प्रकारचे होते व दंतिनाला आतून घडया पडून लॅबिरिंथोडोंट प्रकार बनण्याची प्रवृत्ती आढळते. लॅबिरिंथोडोंट प्रकारचे दात उत्तर पर्मियन काळातील खडकांत सापडतात पण ट्रायासिक काळात अशा प्रकारचे दात प्रमुख होते. टेम्नोस्पाँडायली उपगणातील प्राण्यांच्या मणक्यांचे अस्थीभवन कमीअधिक प्रमाणात झालेले होते. स्टिरिओस्पाँडायलीमध्ये दोन्ही बाजूंनी किंचित अंतर्गोल चकत्या अस्थीभूत झालेल्या होत्या. लेपिडोस्पाँडायलीमध्ये डमरूसारखा छेद असलेले दंडगोलाकार, फायलोस्पाँडायलीमध्ये अपूर्ण पिंपाकार, तर ॲडेलोस्पाँडायलीमध्ये खोलवर दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल अशा दंडगोलाकार रूपात अस्थीभवन झालेले होते.

कवटीच्या घटकांच्या अस्थीभवनाच्या विविध पायऱ्या, मणक्यांचे स्वरूप व दात यांनुसार स्टेगोसेफॅलियांचे वर्गीकरण केलेले असते. कवटीच्या घटकांच्या अस्थीभवनाचा मुद्दा बाजूला ठेवून थोडक्यात पुढील विविध उपगण देता येतील. (क) टेम्नोस्पाँडायली: यात मणके कित्येक घटकांचे बनलेले असून त्यांतील काही सांधलेले असतात. दातांची प्रवृत्ती लॅबिरिंथीय प्रकाराकडे असते व काळ कार्‌बॉनिफेरस ते ट्रायासिक आहे. (ख) स्टिरिओस्पाँडायली: मणके पूर्णपणे अस्थीभूत चकत्या असतात व दोन्ही बाजूंनी किंचित अंतर्गोल असतात, दात लॅबिरिंथीय प्रकारचे व काळ ट्रायासिक आहे. (ग) लेपिडोस्पाँडीलाय : मणके दंडगोलाकार व छेद डमरूच्या आकाराचा व तंत्रिका-कमानी कशेरुक-कायाला सांधलेल्या असून दात साधे, पोकळ शंक्वाकार आणि काळ कार्‌बॉनिफेरस ते पर्मियन आहे. (घ) फायलोस्पाँडायली: मणके पिंपाच्या आकाराचे, अपूर्ण असून त्यांना तंत्रिका-कमानी व अधःकशेरुक-मूल (तंत्रिका-रज्जूच्या खालून निघणारी व कशेरुक-कायाचा भाग बनलेली उपास्थी)असतात, दात साधे, शंक्वाकार व पोकळ आणि काळ कार्‌बॉनिफेरस ते पर्मियन आहे. ‌(च) ॲडेलोस्पाँडायली: मणके दंडगोलाकार, चांगले अंतर्गोलाकार दात साधे, पोकळ व बोथट शंकूच्या आकाराचे आणि काळ कार्‌बॉनिफेरस ते पर्मियन आहे.

फार पूर्वीच ई. डी. कोप यांनी पुढील गोष्ट सुचविली होती. टेम्नोस्पाँडायली उपगणाच्या स्टेगोसेफॅलियांचे कॉटिलोसॉरियांशी इतके निकटचे साम्य आहे की, ते सरीसृप वर्गाचे प्रत्यक्ष पूर्वज म्हणता येऊ शकतील. यांच्यातील दुहेरी पश्चकपालास्थि रुंद व कवटीची इतर वैशिष्ट्ये ही पुष्कळशी आधुनिक यूरोडेला व ॲन्यूरा यांच्या तशाच वैशिष्ट्यांसारखी आहेत.

(२) ॲन्यूरा गण : (सॅलेन्शिया, बॅट्रॅकिया, ईकॉडेटा). या गणात बेडूक व भेक येतात. याचा सर्वांत जुना जीवाश्म वायोमिंग (अमेरिका) येथील उत्तर जुरासिक कालीन इओबॅट्रॅकस व कदाचित स्पेनमधील याच काळातील मॉटेकोबॅट्रॅकस हा आहे. क्रिटेशस व नवजीव काळांतही अँन्यूरांचे जीवाश्म थोडेच आढळतात. राना, ब्यूफो, पॅलिओबॅट्रॅकस व इतर थोडे नवजीव काळातील जीवाश्म आहेत. प्लायोसीन आणि प्लाइस्टोसीन काळातील बहुतेक वंश आताही हयात आहेत. मुंबई भागातील क्रिटेशस (किंवा इओसीन प्रारंभीच्या) काळातील अंतरा-ट्रॅपी थरांत (बेडूक थरांत) इंडोबॅट्रॅकस वंशाचे जीवाश्म सापडले आहेत. अपूर्णावस्थेत टिकून राहिलेले व तुटपुंजे जीवाश्म यांमुळे उभयचरांच्या जीवाश्मांचा स्तरवैज्ञानिक सहसंबंध ठरविण्यासाठी फारच थोडा उपयोग होतो. जुरासिक काळाच्या आधीचे जीवाश्म नसल्याने उभयचरांची पूर्वजपरंपरा शोधणे कठीण झाले आहे. तथापि कवटीच्या आणि सांगाड्यातील घटकांच्या अस्थीभवनामध्ये घट होत जाण्याच्या प्रवृत्तीवरून अँन्यूरांचे संभाव्य पूर्वज पर्मियन काळातील ब्रँकिओसॉरससारखे उभयचर असावेत, असा कयास आहे.

सामान्य प्रकारचे पाय असलेल्या ॲन्यूरांच्या पूर्वजांची आणि अँन्यूरांमधील अशी ठळक वैशिष्ट्ये पुढील होत: अँन्यूरांचे मागील पाय अतिशय लांब असून मागील पायातील बाह्य जंघास्थी व अंतर्जंघास्थी आणि पुढच्या पायातील अरास्थी व प्रबाहु-अंतरास्थी या सांधल्या जाऊन त्यांच्या हालचालीच्या तऱ्हेला अनुकूल असा एक घटक बनलेला असतो आणि आखूड फासळ्यांच्या जागी आडवे प्रवर्ध (वाढी) हे दुसऱ्या दृष्टीने विशेषीकरण आहे. संरचनांच्या विविध घटकांच्या अस्थीभवनातील घट ही या दृष्टीने ऱ्हासाची प्रवृत्ती दर्शविते.

(३)यूरोडेला गण : (कॉडेटा). या गणात सॅलॅमँडर व न्यूट येतात. या गणाचा सर्वांत जुना जीवाश्म म्हणजे बेल्जियममधील पूर्व क्रिटेशस कालीन हायलीओबॅट्रॅकस क्रॉयी हा होय. लहान आकारमान व आकार, लांब शेपटी आणि जवळजवळ सारख्या व आखूड पायांच्या दोन जोड्या ही पूर्वजांची वैशिष्ट्ये (उदा., पुराजीव काळातील स्टेगोसेफॅलिया) या उभयचरांत बाह्यतः टिकून राहिलेली दिसतात परंतु शरीरांतर्गत सांगाड्याच्या कित्येक घटकांच्या अस्थीभवनातील घट झालेली दिसून येते व पुष्कळ घटक उपास्थिमय असतात. सामान्यतः यूरोडेला उभयचर लहान असतात परंतु बाडेन भागातील मायोसीन कालीन अँड्रिअस शुच्झेरी सु. १ मी. लांब होता. उत्तर पुराजीव काळातील अँडेलोस्पाँडायली प्राणी हे बहुतकरून यूरोडेलांचे पूर्वज असावेत. यूरोडेलांचे जीवाश्म अतिशय विरळाच व अपूर्णावस्थेत आढळतात. यांचे मध्यजीव कालीन केवळ तीनच सांगाडे माहीत असून नवजीव कालीन निक्षेपांत आढळलेले थोडे वंश हे आत्ताच्या वंशांपासून वेगळे आहेत असे समजणे अवघड आहे. यांचे जीवाश्म गोड्या पाण्यात साचलेल्या खडकांत मिळाले आहेत.

यूरोडेलांची उघडी त्वचा, भरीव मणके व अस्थीभवनातील घट ही मुख्यत्वे यूरोडेला व स्टेगोसेफॅलिया यांच्यातील भेद दर्शविणारी वैशिष्ट्ये आहेत.

(४)जिम्नोफॉयोना गण : (ॲपोडा).कृमिरूप पादहीन अशा उभयचर प्राण्यांचा हा लहान गट दक्षिण अमेरिका, दक्षिण आफ्रिका व भारत यांच्या उष्ण कटिबंधीय भागांत आढळतो. या गटाचे जीवाश्म अद्यापि आढळलेले नाहीत परंतु हे प्राणी पर्मियन काळातील लहान आकारमानाच्या लायसोरोफससारख्या ॲडेलोस्पॉँडायलस उभयचरांचे वंशज असू शकतील.

सरीसृप वर्ग : [ सरपटणाऱ्या प्राण्यांचा वर्ग ⟶ सरीसृप वर्ग]. सरीसृप अनियततापी असून त्यांचे श्वसन फुफ्फुसाद्वारे चालते आणि त्यांचा सर्व सांगाडा अस्थिमय असतो. साप व काही सरडे वगळता त्यांचा सर्व सांगाडा अस्थिमय असतो. साप व काही सरडे वगळता त्यांना पायांच्या दोन जोड्या असतात. बहुतेकांना शंक्वाकार दात असतात प्रगत किलोनिया व सरीसृपांच्या इतर गटांतील थोड्या तुरळक प्राण्यांना दात नसतात. त्वचा अनावृत्त असते अथवा तिच्यावर त्वचीय चिलखत (आवरण) किंवा खवले असतात. कवटीला बहुतकरून एक आधार (पश्चकपालास्थि-कंद) असतो.

नामशेष झालेले सरीसृप हे एकंदर सरीसृप वर्गाचा मोठा भाग

आ. २६. सरीसृप जीवाश्म : (१) डायमेट्रॉडॉन (पर्मियन), (२) पॅरिओसॉरस (पर्मियन), (३) इक्थिओसॉरस (जुरासिक) - सांगाड्याभोवतीच्या मऊ भागांचा ठसा, (४) प्लेसिओसॉरस (उत्तर ट्रायासिक, उत्तर जुरासिक), (५) चेरोथेरियम बार्थी (पूर्व ट्रायासिक) - पावलांचे ठसे, (६) ब्रॉंटोसॉरस (उत्तर जुरासिक), (७) डिप्लोडोकस (उत्तर जुरासिक) - कवटी, (८) स्टेगोसॉरस (उत्तर जुरासिक), (९) ट्रायसेरॅटॉप्स (उत्तर क्रिटेशस), (१०) यूनोटोसॉरस (पर्मियन)-अधर दृश्य, (११) टेरॅनोडॉन (क्रिटेशस).

असून जीवाश्मांत संरचनात्मक विविधता बऱ्याच मोठ्या प्रमाणात दिसून येते.सरीसृपांचे बहुसंख्य जीवाश्म जमिनीवरील प्राण्यांचे आहेत. काही जलचर आहेत, तर काही उडणारे असून या जीवनप्रणालीला अनुसरून त्यांच्या पायांमध्ये परिवर्तन झालेले आहे.

सरीसृप वर्ग पर्मियन काळात अवतरले व बहुतेक मध्यजीव काळात ते पृष्ठवंशींपैकी प्रमुख प्राणी होते. त्यांच्यापैकी बहुतेक क्रिटेशस अखेरीस निर्वंश झाले आणि ॲलिगेटर, साप, मगरी व सरडे यांसारखे थोडेच प्राणी आता हयात आहेत. एच्.डी.ब्लॅंव्हील यांनी १८१६ साली व मेरेम यांनी १८२० साली उभयचरांपासून सरीसृप हा स्वतंत्र वर्ग म्हणून वेगळा केला आणि आर्.ओएन, टी.एच्. हक्सली, ओ. सी. मार्श, ई. डी. कोप, एच्. व्हॅन मायर आणि इतरांच्या संशोधनामुळे सरीसृपांचे समाधानकारक वर्गीकरण करणे शक्य झाले.

कानशीलाच्या (शंखक) भागाच्या विकासानुसार सरीसृपांचे ॲनॅप्सिडा, सिनॅप्सिडा, पॅरॅप्सिडा, डायप्सिडा व थेरॅप्सिडा असे गट पाडले जातात. विविध गणांच्या जातिवृत्त-संबंधाचे प्रतिबिंब या गटांत पडलेले दिसते.

कानशीलाचे, तसेच मणक्याचे स्वरूप, दात, हनुसंधिका (खालचा जबडा ज्याला जोडलेला असतो ते हाड), पाय, श्रोणि-कमान, वक्षीय कमान, त्वचेचे अस्थीभवन असणे किंवा नसणे इ. इतर बाबींची वैशिष्ट्ये यांचा एकत्र विचार करून सरीसृपांचे १४ (काहींच्या मते यापेक्षाही थोडे जास्त )गण पाडण्यात येतात. .

(१) कॉटिलोसॉरिया गण: हे जमिनीवरचे सर्वांत आदिम सरीसृप आहेत. त्यांची कवटी पुष्कळदा दबलेली (खोलगट) असून तिचा माथा स्टेगोसेफॅलिया उभयचरांप्रमाणे सलग असतो. स्टेगोसेफॅलिया कॉटिलोसॉरियांचे जवळचे नातेवाईक असून त्यांच्याप्रणाणेच हेही मुख्यत्वे दलदलीत राहणारे होते. कॉटिलोसॉरियांचा काळ पूर्व पर्मियन ते ट्रायासिक असा असला, तरी त्यांचे जीवाश्म बहुतकरून दक्षिण आफ्रिका, यूरोप व उत्तर अमेरिका येथील पर्मियन कालीन खडकांतच अधिक आढळले आहेत.

(२) थेरोमॉर्फा गण : हे जमिनीवरील आदिम सरीसृप असून त्यांना आपल्या अवजड शरीराचे वजन तोलण्याइतके बळकट पाय होते मणके दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल होते श्रोणी व वक्षीय कमानीचे घटक भाग सायुज्यनाने किंवा, सीवनींच्या द्वारे घट्ट चिकटलेले असत. जबड्यांच्या कडांशी खळग्यांत असलेल्या दातांच्या ओळी असत दात कधीकधी पट्टांवर असत व काही प्रगत जातींमध्ये दातांचे विभेदन होण्याची प्रवृत्ती आढळते त्वचेचे अस्थीभवन झालेले नसे.

घटक हाडांच्या सायुज्यनाने बळकट झालेल्या श्रोणी व वक्षीय कमानीसारख्या सांगाड्याच्या घटक भागांच्या बाबतीत यांच्यात व सस्तन प्राण्यांत सर्वसाधारण सारखेपणा आढळतो व त्यावरून कोप यांनी या सरीसृपांना थेरोमॉर्फा असे नाव दिले आहे. याच्या थेरोडोंशिया या उपगणात दातांचे कृंतक, सुळे (रदनक), उपदाढा (अग्रचर्वणक) व दाढा (चर्वणक) असे विभेदन झालेले असून त्यांतील सायनोडोंशिया या उपकुलातील सायक्लोगॉंफोडॉन व पर्मोसायनोडॉन या वंशांमध्ये काही दातांची पुनःस्थापनाही झालेली आढळते. थेरोमॉर्फाचा काळ पूर्व पर्मियन ते ट्रायासिक अखेरपर्यंत असा आहे. दक्षिण आफ्रिका, भारत, रशिया, मध्य यूरोप, उत्तर अमेरिका, ब्राझील इ. भागांतील विशेषतः पर्मोट्रायासिक काळात या गणातील व त्यातल्या त्यात डिसिनोडोंशिया व थेरोडोंशिया उपगणातील वंशांच्या प्राण्यांमध्ये पुष्कळ विविधता आली होती, ते विपुल होते व त्यांचा विस्तृत प्रसार झाला होता.

थेरोमॉर्फा गणाचे पाच उपगण आहेत. त्यांपैकी पेलिकोसॉरिया हा सरड्यांसारख्या सरीसृपांचा छोटा गट आहे. त्याची कवटी लांब व रुंद व कधीकधी बाजूने दबलेली अशी असून त्यांची शेपटी पुष्कळदा लांब म्हणजे २-३ मी. लांब वाढलेली असे. डायमेट्रॉडॉन व टेनोसॉरसांप्रमाणे काहींमध्ये ठळक, साधा व बाजूने चापट झालेला तंत्रिका कंटक (मणक्याची काट्यासारखी वाढ)असे टेनोसॉरसच्या काही जातींमध्ये तो ६० सेंमी. पर्यंत लांब होता. या उपगणाचा कालावधी पूर्व पर्मियन ते ट्रायासिक असा आहे परंतु तो बहुतकरून पर्मियन काळातच होता. त्यांचे जीवाश्म मुख्यत्वे उ. अमेरिकेत व क्वचित यूरोपातही आढळले आहेत.

ड्रोमोसॉरिया उपगण हाही एक लहान गट होता. यातील प्राणी किरकोळ बांध्याचे, लहान आकारमानाचे होते त्यांचे पाय सडपातळ व शेपटी लांब असे. त्यांचे बहुतेक जीवाश्म दक्षिण आफ्रिकेतील पर्मियन कालीन खडकांत आढळले आहेत.

डायनोसेफॅलिया उपगणातील प्राण्यांचा बांधा थोराड होता व त्यांची लांबी २-३ मी. पर्यंत होती त्यांचे पाय काहीसे ताणलेले असत. टेपिनोसेफॅलिडी कुलातील प्राणी शाकाहारी, तर टिटँनोसुचिडी कुलातील प्राणी कदाचित मांसाहारी होते. या उपगणातील बहुतेक जीवाश्मही दक्षिण आफ्रिकेतील पर्मियन कालीन खडकांतच आढळले आहेत मात्र काही रशियातही सापडले आहेत.

डिसिनोडोंशिया उपगणातील प्राण्यांचे आकारमान घुशीपासून ते टॅपिर प्राण्याएवढे होते. त्यांचा बांधा थोराड असून डोके सापेक्षतः मोठे म्हणजे पुष्कळदा ५० ते ६० सेंमी. लांब असे. त्यांच्यापैकी पुष्कळ जमिनीवर राहणारे व लिस्ट्रोसॉरससारखे काही कदाचित जलचर होते. या उपगणात असंख्य वंश असून त्यांचा प्रसार विस्तृत प्रमाणात झालेला आहे. यांचा प्रसार विशेषतः दक्षिण आफ्रिका व भारत, ब्राझील यांसारख्या गोंडवनभूमीच्या प्रदेशांमध्ये पर्मियन व ट्रायासिक कालीन खडकांत झालेला असून रशिया, स्कॉटलंड व तुरळक प्रमाणात उत्तर अमेरिकेतही यांचे जीवाश्म आढळले आहेत. भारतामध्ये पूर्व ट्रायासिक कालीन पांचेत थरांत डिसिनोडॉन व लिस्ट्रोसॉरस तर मध्य ट्रायासिक कालीन येर्रापल्ली थरांत वाडियासॉरस व रेक्निसॉरस या वंशाचे जीवाश्म सापडले आहेत. एंडोथायोडॉन हा भारतातील सरीसृपांचा सर्वांत जुना जीवाश्म वंश असून तोही याच उपगणातील आहे. हे जीवाश्म प्राणहिता-गोदावरी खोऱ्यातील मध्य पर्सियन कालीन लोहमय ग्रंथिल (गाठाळ) वालुकाश्मात आढळले आहेत.

थेरिओडोंशिया या उपगणाचेही असंख्य वंश असून त्यांचे जीवाश्म दक्षिण आफ्रिका, भारत, ब्राझील, मध्य यूरोप, रशिया, उत्तर अमेरिका इ. भागांतील पर्मियन व ट्रायासिक कालीन खडकांत विस्तृत प्रमाणात आढळले आहेत. या उपगणाचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे रॉबर्ट ब्रूम (१८६६ – १९५१) यांनी इक्टिडोसॉरिया उपकुलात समाविष्ट केलेल्या या उपगणातील काही लहान आकारमानाच्या प्राण्यांचा गट हे होय. कवटीचे व सांगाड्याचे घटक भाग यांच्या बाबतीत या लहान प्राण्यांमध्ये व मोनोट्रिमॅटा या शिशुधान स्तनी प्राण्यांच्या गटामध्ये अतिशय साम्य असून हे दोन गट एकमेकांपासून वेगळे ओळखणे अतिशय अवघड असते. सायक्लोगॉंफोडॉन व पर्मोसायनोडॉन या वंशांमध्ये दातांचे कृंतक, सुळे, उपदाढा व दाढा असे विभेदन झालेले होते, तर स्कायलॅकोसॉरस वंशांमध्ये सुळ्यांच्या मागे दंतावकाश (दोन प्रकारच्या दातांमधील दंतहीन फट) निर्माण झाल्याचे आढळले आहे.

अशाप्रकारे थेरोमॉर्फा गणाचे एका बाजूने कॉटिलोसॉरियाकडून स्टेगोसेफॅलियाशी निकटचे संबंध आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला थेरिओडोंशियाच्या इक्टिडोसॉरिया उपकुलातील प्राणी व मोनोट्रिमॅटा गटातील सस्तन प्राणी यांच्यात भेद करणे अवघड आहे. अशा तऱ्हेने थेरोमॉर्फा गण उभयचर व सस्तन प्राणी यांच्यामधील दुवा ठरतो.

(३)एरीओस्केलिडिया गण : लहान सरड्यासारख्या व जमिनीवर राहणाऱ्या सरीसृपांचा हा छोटा गट आहे. यातील प्राण्यांचे शरीर व पाय सडपातळ असून मागील व पुढील पाय जवळजवळ सारखेच लांब असतात. त्यांचे दात शंक्वाकार, खळग्यांत बसविलेले व काही टाळूवर असतात. या गणाचे थोडेच जीवाश्म स्वित्झर्लंड, फ्रान्स, इटली, जर्मनी, उत्तर अमेरिका इ.प्रदेशांतील पर्मियन व ट्रायासिक कालीन खडकांतच आढळले आहेत.

(४) मेसोसॉरिया गण : हा उभयचर वा जलचर आदिम सरीसृपांचा लहान गट आहे. यांची शेपटी बाजूने चापट झालेली व लांब असून कवटी लांब, अरुंद आणि मान आखूड होती. उभयचर प्रकारात मणके सडपातळ असून दात लांब, शंक्वाकार व जबड्याच्या कडांशी खळग्यांत बसविलेले व लहान दात पट्टावर असत. या सरीसृपांच्या कवटीच्या मागील भागांची पुरेशी माहिती उपलब्ध झाली नसल्याने त्यांचा गण असा स्वतंत्र दर्जा निश्चित झालेला नाही व ते इक्थिओसॉरिया, नोथोसॉरिया अथवा ऱ्हिंकोसेफॅलिया या इतर गणांपैकी असण्याची शक्यता आहे असे मानतात. मेसोसॉरिया ही कदाचित कॉटिलोसॉरियाची अगदी आधीची शाखा असावी आणि तिच्यातील प्राणी नंतर जलचर झाले असावेत. या गणाचे जीवाश्म केवळ गोंडवन भूमीतील (उदा.,दक्षिण आफ्रिका, भारत, ब्राझील इ.) पर्मियन कालीन खडकांतच आढळले आहेत.

(५) इक्थिओसॉरिया गण : (इक्थिओप्टेरिजिया गण). हा भूचरांची (जमिनीवर राहणाऱ्या प्राण्यांची) पूर्वजपरंपरा असलेल्या आदिम सागरी सरीसृपांचा गण आहे. त्यांना त्वचीय चिलखत नव्हते. त्यांचे शरीर माशांसारखे, शेपटी लांब होती व त्यांना जवळजवळ स्पष्ट अशी मान नव्हती. डोक्यावर चांगले विकसित झालेले निमुळते तुंड होते. त्यांची नेत्रकोटरे मोठी व श्वेत पटलांची कडी असलेली होती. त्यांना अणकुचीदार शंक्वाकार अनेक दात होते आणि दातांवर उभे चरे व दोन वा तीन कूटकही (उंचवटे) होते. ट्रायासिक प्रारंभीच्या काळातील प्राण्यांचे दात खळग्यात घट्ट बसविलेले होते परंतु नंतरच्या प्राण्यांचे दात सलग खोबणीत असत आणि मध्यजीव काळातील नंतरच्या काहींना दातच नव्हते. या प्राण्यांना असंख्य व दोन्ही बाजूंनी चांगले अंतर्गोल असलेले मणके होते. श्रोणी व वक्षीय कमानी बळकट होत्या. यांच्या पायांचे अनेक अंगुलास्थी असलेल्या वल्ह्यांसारख्या अवयवात परिवर्तन झालेले होते पायांची हाडे आखूड व बळकट असत. ते सागरात रहात असल्याने त्यांचे अवशेष चांगले टिकून राहीले व जवळजवळ पूर्ण असे पुष्कळ सांगाडे सापडले आहेत. या गणातील पुष्कळ प्राण्यांची लांबी १०-१२ मी. होती. यांच्या इंग्लंड व जर्मनीतील पूर्व जुरासिक कालीन काही सांगाड्यांच्या उदराच्या भागांत माखली व मासे या त्यांच्या भक्ष्यांचे जीवाश्मरूप झालेले अवशेष मिळाले आहेत. पूर्व जुरासिकमध्ये या गणाचे प्राणी विपुल होते व क्रिटेशस काळात त्यांचा विस्तृत प्रसार झाला होता, ते सागरात राहणारे असल्याने त्यांचा दोन्ही गोलार्धात विस्तृतपणे प्रसार झाला होता व या गणातील विशेषतः इक्थिओसॉरिडी कुलातील जीवाश्म विविध प्रदेशांतील खडकांच्या थरांचे सहसंबंध ठरविण्यासाठी पुष्कळ उपयुक्त आहेत. दक्षिण भारतामधील उत्तर क्रिटेशस कालीन अरियाळूर मालेच्या खडकांत या गणातील इक्थिओसॉरस वंशाचे जीवाश्म आढळले आहेत.

(६)प्लॅकोडोंशिया गण : हा जलचर अथवा उभयचर आदिम सरीसृपांचा छोटा गण आहे. यातील प्राण्यांना विशाल त्वचीय चिलखत, कमीअधिक लांब मुस्कट, आखूड मान, आखूड शेपटी व लांब युग्मित पाय होते. मात्र या गटाचे सर्वांत महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या टाळूवरील पट्टकीय स्वरूपाचे चुरडणारे दात, दंतिकास्थी (खालच्या जबड्यातील कला-अस्थी), अग्रजंभिका (जंभिकेच्या अग्रभागी असलेली हाडे) हे होय. त्यांना शंक्वाकार बळकट दातही असावेत. हे दातांचे पट्टकीय स्वरूप सरीसृपांमध्ये अतिशय अपूर्व असे आहे. या गणाचे जीवाश्म जर्मनी, स्वित्झर्लंड, सायलीशिया इ. प्रदेशातील पर्मियन व ट्रायासिक कालीन खडकांत आढळले आहेत.

(७) सॉरोप्टेरिजिया गण : या जलचर सरीसृपांना त्वचीय चिलखत नव्हते. त्यांची मान व डोके लांब आणि शेपटी आखूड होती पायांचे रूपांतर वल्ह्यांसारख्या अवयवात झालेले होते, मणके दोन्ही बाजूंनी चपटे होते व जबड्यांच्या कडांशी खळग्यात बसविलेल्या शंक्वाकार दातांच्या ओळी होत्या. लांब मान, आखूड शेपटी व वल्ह्यांसारख्या पायातील लांब हाडे यांमुळे या गणातील प्राण्यांच्या शरीराची ठेवणही सर्वसामान्य इक्थिओसॉरियातील प्राण्यांपेक्षा भिन्न होती. प्लेसिओसॉरस, पेलोन्यूस्टिस, नोथोसॉरस, इलॅस्मोसॉरस व सरड्यासारख्या प्राण्यांचा लॅरिओसॉरस या वंशाचे चांगले टिकून राहिलेले सांगाडे आढळले आहेत परंतु या गणातील इतरांचे जीवाश्म याहून कमी समाधानकारकपणे टिकून राहिलेले आढळतात. या गणाचे जीवाश्म जगातील पुष्कळ भागांत आढळले असून विशेषतः प्लेसिओसॉरिडी कुलाचे जीवाश्म विस्तृत प्रदेशांत सापडले आहेत म्हणून या कुलाचे जीवाश्म खडकांच्या थरांचे सहसंबंध ठरविण्याकरिता पुष्कळ उपयुक्त आहेत. या गणाचा काळ पूर्व ट्रायासिक ते उत्तर क्रिटेशस असा असून यांचे जीवाश्म जर्मनी, फ्रान्स, इटली, रशिया, इंग्लंड व उत्तर अमेरिका या प्रदेशांत आढळले आहेत. भारतामध्ये कच्छमधील उत्तर जुरासिक ते पूर्व क्रिटेशस कालीन उमिया मालेतील खडकांत या गणाच्या प्लेसिओसॉरस वंशाचे जीवाश्म सापडले आहेत.

एरीओस्केलिडिया गणातील ट्रॅनिस्टोफिअससारख्या भूचर वंशशाखेपासून बहुधा सॉरोप्टेरिजिया गणाचे प्राणी निर्माण झाले असून नंतर ते जलचर झाले असावेत. या गणातील काही प्राण्यांची लांबी फारच होती. उदा., इंग्लंडमधील पूर्व लायस कालीन ऱ्होमलिओसॉरस थॉर्नटोनी या प्राण्याची लांबी ७ मी. होती, तर प्लेसिओसॉरस व इलॅस्मोसॉरस वंशांतील काही जातींची लांबी १३ मी.च्या जवळपास होती. या गणातील प्राण्यांच्या काही सांगाड्यातील उदराच्या भागांत ज्यांवर त्यांची उपजीविका चाले अशा लहान सरीसृप, माखली व मृदुकाय प्राण्यांचे जीवाश्मरूप अवशेष आढळले आहेत. तसेच या उदर भागात खडे व गॅस्ट्रोलिथ (जठरातील कॅल्शियमी पुंज) म्हणून ओळखले जाणारे दगड हेही आढळले आहेत. त्यांवरून हल्लीच्या मगरीप्रमाणे हे प्राणी पचनास मदत व्हावी म्हणून दगड गिळत असावेत, असे दिसते.

(८)किलोनीया गण : या गणात कासवे व कूर्म यांचा समावेश असून त्यांच्यावरील कवचासारख्या आच्छादनामुळे ते इतर सरीसृपांपासून स्पष्टपणे वेगळे दिसतात. पृष्ठवर्म (कवचाचा पृष्ठीय भाग) हे पुढील पट्टांचे बनलेले असते. मध्यभागी अग्रपश्च दिशेतील आठ तंत्रिकीय वा कशेरुक पट्ट, अग्र टोकाजवळील रुंद षट्कोणी ग्रीवापृष्ठीय (मानेच्या मागील भागाचा) पट्ट व पश्च टोकाजवळील २ ते ४ पश्चतंत्रिकीय पट्ट. या मधल्या पट्टांच्या ओळीच्या दोन्ही बाजूंना पार्श्व वा परिफुप्फुसीय पट्टांच्या ८ अथवा काही सागरी जीवाश्मांमध्ये ९ किंवा १० आणि कडेलगतच्या सीमांत पट्टांच्या ११ वा १२ क्वचित १० जोडया असतात. कवचाच्या अधर भागामध्ये म्हणजे अधरवर्मामध्ये त्वचीय अस्थीभूत झालेले पट्ट यापेक्षा कमी असतात. त्यामुळे अग्रभागी डोके व पुढचे पाय आणि मागील भागात मागचे पाय व शेपटी बाहेर येण्याकरिता जागा रिकामी राहिलेली असते. उत्तर जर्मनीतील उत्तर ट्रायासिक कालीन ट्रायासोकीलिस या सर्वांत आधीच्या जीवाश्मांतही अशी रचना मूलतः निर्माण झालेली आढळते. यावरून किलोनिया गणाचा उदय त्याही पूर्वीच्या काळात झाला आहे, असे दिसते. हे प्राणी बहुतकरून मध्य पर्मियन कालीन कॉटिलोसॉरियांपैकी यूनोटोसॉरस सरीसृपांपासून आले असावेत कारण त्यांच्यातील मणक्यांचे स्वरूप अगदी किलोनियातील मणक्यांसारखे असल्याचे दिसून आले आहे. अगदी आधीचे काही प्राणी सोडता किलोनिया गणाच्या प्राण्यांना दात नाहीत पण त्यांच्या जबडयाच्या कडांवर पक्ष्यांच्या चोचीप्रमाणे शृंगी आवरण असते.

(८) किलोनिया गण : उत्तर ट्रायासिकमध्ये अवतरला असला, तरी उत्तर जुरासिक काळापासूनचे त्याचे जीवाश्म उत्तर अमेरिकेत व यूरोपात विस्तृतपणे आढळले आहेत पण पुष्कळदा जीवाश्म चांगले टिकून राहिलेले नसतात. क्रिटेशस व नवजीव काळातील पुष्कळ जीवाश्म आधुनिक वंशांशी चांगले निगडित आहेत व हे जीवाश्म चीन, ऑस्ट्रेलिया, उत्तर अमेरिका इ.प्रदेशांत आढळले आहेत. किलोनिया मुख्यत्वे जलचर असून काही थोडेच पूर्णतया सागरी आहेत व पुष्कळ भूचर आहेत. क्रिप्टोडायरा उपगणातील टेस्टयूडो गटाच्या काही कासवांचे आकारमान खूपच मोठे असून ती गालॅपागस, अँल्डॅब्रा, मॉरिशस, सिशल्स व रोंड्रीगेस या बेटांवर आहेत. मोठ्या आकारमानाच्या जीवाश्मांपैकी आर्किलॉन इश्विरास या डकोटातील (अमेरिका) क्रिटेशस कालीन जीवाश्मांची लांबी सु.२ मी. होती, तर पंजाबमधील शिवालिक शैलसमूहातील कोलोसोकीलिस ॲटलासची लांबी २ मी. पेक्षा जास्त होती.

निर्वंश झालेल्या आँफिकिलिडी या आदिम उपगणातील प्राण्यांना बहुतकरून आपले डोके व पाय कवचाच्या आत ओढून घेता येणे शक्य होत नव्हते प्ल्युरोडायरा उपगणाच्या प्राण्यांना डोके केवळ बाजूने आत घेता येत होते आणि बहुसंख्य जीवाश्म व सध्या राहात असलेले किलोनिया प्राणी ज्यात येतात त्या क्रिप्टोडायरा उपगणातील प्राणी आपले डोके सरळ कवचाच्या आत घेऊ शकतात.

किलोनियांच्या दीर्घकालीन इतिहासात त्यांच्या सर्वसाधारण रचनेत अल्पसेच परिवर्तन झालेले दिसते परंतु डर्मोकीलिस व ट्रिऑनिक्स या प्रथम महासागरात राहणाऱ्या आणि नंतर नद्यांमध्ये राहू लागलेल्या कासवांमध्ये सांगाड्याचे घटक लहान होऊन शरीराभोवती कातड्यासारखे आच्छादन विकसित झाले. हे आच्छादन बहुधा परिस्थितींशी जुळवून घेण्याकरिता निर्माण झाले असून काहीजण मानतात त्याप्रमाणे ते आदिम प्रकारचे वैशिष्ट्य नसावे. कधीकधी केवळ काही तंत्रिकीय पट्टच विकसित झालेले असतात आणि ऑस्ट्रेलियातील अलीकडच्या प्ल्युरोडायरांमध्ये तेही नाहीत.

मुंबई भागातील उत्तर क्रिटेशस (किंवा इओसीनच्या अगदी आधीच्या) काळातील अंतरा-ट्रॅपी थरांत (बेडूक थरांत) प्ल्युरोडायरामधील हायड्रॅस्पिस (प्लेटेमिस) हा जीवाश्म सापडला आहे. पंजाबातील प्लायोसिन कालीन उत्तर शिवालिक संघात किलोनियांचे कित्येक जीवाश्म आढळले आहेत. त्यापैकी हार्डेला, टेस्ट्यूडो, बेलिया, डॅमोनिया, जिओक्लेमिस, किलोन आणि कोलोसोकीलिस हे क्रिप्टोडायरा उपगणातील तर ट्रायोनिक्स, चित्रा व इमिडा हे ट्रायोनिकॉइडिया उपगणातील जीवाश्म आहेत.

(९)ऱ्हिंकोसेफॅलिया गण : हे सरड्यासारखे सरीसृप प्राणी आहेत. कधीकधी त्यांच्या अंगावर खवले असून मान आखूड असते. पाय काहीसे दुर्बल असून मागचे पाय पुढच्या पायांपेक्षा किंचित लांब असतात. त्यांचे मणके सामान्यतः दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल आणि नेत्रकोटरे व शंखक-रिक्ती (कवटीतील छिद्रे) काहीशा मोठ्या होत्या. दात अग्रदंती (हाडावरील उंचवट्याच्या माथ्याला सांधलेल्या) स्वरूपाचे असतात व ते जंभिका, अग्रहन, तालू व अधोहनू यांवर आणि क्वचित कूपिकेत असतात अथवा काहींना दात नसतातही.

मॅन्सफील्ड येथील उत्तर पर्मियन कालीन पॅलीओकॅमीलिओ हा लहान आकारमानाचा वंश बहुधा या गणाचा सर्वांत आधीचा वंश असावा. या वंशातील प्राण्यांचे अवशेष फारच अपूर्ण व विस्कळीत आहेत. तसेच सील्युरोसॉरॅव्हस हा मॅलॅगॅसीतील (मादागास्करमधील) पर्मियन कालीन वंशही या गणाचा असू शकेल. या दोन्ही वंशात कवटीच्या पश्च कडेशी त्रिकोणी कंटक होते. ऱ्हिंकोसॉरिडी कुल फक्त ट्रायासिक कालीन आहे, तर स्फीनोडोंटिडी कुलाचा काळ ट्रायासिक ते रीसेंट असा आहे. आता फक्त स्फीनोडॉन हा वंश न्यूझीलंडजवळील काही बेटांवरच आढळतो. या कुलांतील प्राण्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे आखूड व रुंद कवटी आणि तुंड चोचीप्रमाणे पुढे आलेले, हे होय. या दोन्ही कुलांतील पुष्कळ प्राणी उभयचर होते. ते पुष्कळ देशांतील ट्रायासिक कालीन निक्षेपांत सापडतात. यूरोप व गोंडवनभूमीच्या भारत, दक्षिण आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका, मॅलॅगॅसी इ. प्रदेशांत हे जीवाश्म सापडले आहेत. भारतात गोदावरी खोऱ्यातील उत्तर ट्रायासिक कालीन मालेरी थरांमध्ये हायपेरॅडॅपेडॉन, पॅराडॅपेडॉन व पॅरासुचस या वंशाचे जीवाश्म आढळले आहेत. उत्तर अमेरिका, यूरोप व ईस्ट इंडीज या भागांतील उत्तर क्रिटेशस व इओसीन कालीन खडकांमध्ये कँपसोसॉरिडी कुलाचे जीवाश्म आढळले आहेत, तर थॅलॅटोसॉरिडीकुलाचे जीवाश्म बहुधा कॅलिफोर्नियातील केवळ ट्रायासिक कालीन खडकांतच सापडले आहेत. या दोन्ही कुलांतील प्राणी सागरांत राहणारे होते आणि त्यांची कवटी लांब व तुंड लांबोडके होते.

(१०) स्क्वॅमेटा गण : सरडे व सरडगुहिरे (लॅसर्टिलिया उपगण), साप व अजगर (ऑफिडिया उपगण) आणि जलचर सरड्यांचा निर्वंश गट (पायथॅनोमॉर्फा उपगण) हे या गणात येतात. त्यांचे मणके पश्चगर्ती (कशेरुक-काय मागील बाजूस अंतर्गोल असलेले) व क्वचित दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल असतात. शेपटी लांब असून ऑफीडिया वगळता इतरांना पाच बोटे असणाऱ्या पायांच्या दोन जोड्या असतात.

फ्रान्समधील उत्तर जुरासिक कालीन यूपोसॉरस, तसेच इंग्लंडमधील मॅसेलोडस ब्रॉडीइ व सॉरिलस ऑब्चूजस हे लॅसर्टीलियांचे सर्वांत पुरातन जीवाश्म आहेत. तथापि पर्मियन काळातील एरिओस्केलिस हा थेरोडोंशिया गणाचा सरडयासारखा प्राणी व स्क्वॅमेटा गणातील प्राणी यांच्यात निश्चित साम्ये आहेत. यावरून ऱ्हिंकोसेफॅलियाप्रमाणे स्क्वॅमेटा गण कदाचित पुराजीव कालीन कोणत्या तरी वंशजापासून आला असावा. अशा प्रकारे आणि स्क्वॅमेटा व थेरोडोंशिया हे सरीसृपांचे दोन गण आधीच एकमेकांपासून भिन्न होऊन गेले होते.

नवजीव काळातील लॅसर्टीलियांचे जीवाश्मही थोडेच असून ते बहुतेक आधुनिक कुलांतील म्हणता येतील, असे आहेत. हल्लीचा व्हॅरॅनस वंश प्लायोसीन काळापासून आहे. याचे उत्तर मायोसीन कालीन जीवाश्म पिकेर्मी(ग्रीस) येथे व भारतातील उत्तर शिवालिक संघात आढळले आहेत. पुष्कळ लॅसर्टीलियांचे आकारमान मोठे होते व सर्वांत मोठ्या मॅगॅलोनिया प्रिस्का या सरड्याची लांबी ५ मी.पेक्षा जास्त होती.

लॅसर्टीलियातील अर्ध-जलचर सरड्यांचे ऐगिॲलोसॉरिडी हे छोटे कुल फक्त पूर्व क्रिटेशस काळात आढळत असून त्यापासून पायथॅनोमॉर्फा हा सागरी सरडयांचा उपगण उदयास आला. या उपगणाचे जीवाश्म केवळ उत्तर क्रिटेशस काळातील खडकांत उत्तर अमेरिका, उत्तर आफ्रिका व यूरोपात विस्तृतपणे आढळतात. यातील पुष्कळ प्राणी लांब होते व त्यापैकी मोसॅसॉरस व टायलोसॉरस या वंशांतील प्राण्यांची कवटी जवळजवळ १ मी. लांब होती, तर प्लेटिकॉर्पस प्राण्यांची लांबी ५ मी. पेक्षा जास्त होती.

पॅचिऑप्सिस हा यूगोस्लाव्हियातील पूर्व क्रिटेशस कालीन जीवाश्म ऑफीडिया उपगणाचा सर्वांत जुना जीवाश्म असून तो कोलोफीडी या आदिम कुलातील आहे या कुलातील प्राणी बहुधा सागरात राहणारे होते आणि ते क्रिटेशस कालीन डोलोकोसॉरिडी कुलातील जलचर सरड्यांपासून सहजपणे वेगळे ओळखता येत नाहीत. या उपगणातील जीवाश्मांच्या नोंदी अतिशय विस्कळीत असून त्यांचे जीवाश्म बहुधा मणक्यांच्या रूपात आढळत असल्याने त्यांच्यापैकी पुष्कळांचे वर्गीकरणातील योग्य स्थान अनिश्चित आहे. भारतामध्ये पंजाबातील प्लायोसिक कालीन शिवालिक शैलसमूहात या उपगणातील पायथॉन मोल्युरस हा जीवाश्म सापडला आहे.

ऑफीडिया उपगणाचे बहुतेक प्लाइस्टोसीन कालीन प्राणी हे हल्ली असणाऱ्या वंशातील म्हणता येतील. आत्ताच्या ऑफीडियांप्रमाणे जीवाश्मरूप झालेले प्राणीही मुख्यत्वे भूचर, काही उभयचर व काही सागरी, काही बहुधा बिळांत राहणारे होते. (उदा.,अर्जेंटिनातील उत्तर क्रिटेशस कालीन डायनिलायसिस). विषारी सापांचा सर्वांत जुना जीवाश्म मॉसबाख-बायाब्रिख येथील मायोसीन कालीन प्रोव्हायपरा हा आहे. सागरातील काही साप फार लांब होते (उदा.,पॅलिऑफीडी या निर्वंश झालेल्या कुलातील साप) इटलीतील मॉंते बोल्का भागातील इओसीन कालीन आर्‌कॅऑफिस प्रोॲव्हस या सापाला ५६५ मणके होते तर ईजिप्तमधील मध्य इओसीन कालीन जायगँटो पायथन हा साप ९ मी.पेक्षा जास्त लांब होता.

पायथॅनोमॉर्फ प्राण्यांचा उत्तर क्रिटेशस काळात विस्तृत प्रमाणात प्रसार झाला होता, त्यामुळे या काळातील खडकांच्या थरांचे सहसंबंध ठरविण्यासाठी त्यांचा काहीसा उपयोग होतो. मात्र लॅसर्टीलिया व ऑफिडियांच्या जीवाश्मांच्या नोंदी अपूर्ण असल्याने त्यांचा उपयोग अत्यल्पच होतो.

(११) थीकोडोंशिया गण: ऱ्हिंकोसेफॅलियांप्रमाणे या गणातील प्राण्यांची शेपटी लांब, मान आखूड व पाय काहीसे दुर्बळ होते. पॅरासुचिया उपगण वगळता मुस्कट आखूड होते. त्यांना जबड्यांच्या कडांशी खळग्यांत रोवलेले दात असत. त्वचीय चिलखत चांगले विकसित झालेले होते. संरचनात्मक दृष्ट्या हा सरीसृपांचा सर्वसामान्यीकरण झालेला गट असून पॅरासुचिया हा उपगण क्रोकोडिलिया व डायनोसॉरिया गणांचा पूर्वज असावा.

स्यूडोसुकिया हे जमिनीवर राहणारे सरड्यांसारखे लहान प्राणी होते व त्यांची लांबी क्वचित १ मी. होती. त्यांचे जीवाश्म दक्षिण आफ्रिका, यूरोप, उत्तर अमेरिका व इंग्लंड या भागांतील ट्रायासिक निक्षेपांत आढळले आहेत. पेलिकोसिमिया उपगणातील प्राण्यांचे मुस्कट आखूड होते व त्यांना बाजूंनी दबलेले दंतुर सीमांत दात होते. या उपगणाचे जीवाश्म फक्त ट्रायासिक काळातील असून ते बहुतेक दक्षिण आफ्रिकेत सापडले आहेत पण अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांतही या उपगणाचे जीवाश्म आढळतात. भारतात गोदावरी खोऱ्यातील उत्तर ट्रायासिक कालीन मालेरी थरांमध्ये या उपगणाच्या एरीथ्रोसुचस वंशाचे जीवाश्म सापडले आहेत.

ईओसुचिया उपगणाचे जीवाश्म पर्मियन व ट्रायासिक कालीन खडकांत मुख्यत्वे दक्षिण आफ्रिकेत आढळले आहेत. टँगॅसॉरिडी कुलातील प्राणी जलचर होते त्यांचे शरीर व मान आखूड आणि शेपटी लांब होती. यांचे जीवाश्म दक्षिण आफ्रिका व मॅलॅगॅसी येथील पर्मियन निक्षेपांत आढळले आहेत. यंगिनिडी कुलातील प्राण्यांचे मुस्कट दबलेले व सडपातळ असून कधीकधी कवटीवर शिल्पकाम केल्यासारख्या आकृती आढळतात. या कुलाचे जीवाश्म दक्षिण आफ्रिका व मॅलॅगॅसी येथील पर्मियन व ट्रायासिक कालीन खडकांत आढळले आहेत.

पॅरासुचिया गणात त्वचीय पट्ट चांगले विकसित झालेले होते व मुस्कट लांबोडके होते. बेलोडोंटिडी कुलात डोक्यावर शिल्पसदृश्य आकृती होत्या व ते केवळ ट्रायासिक काळातच आढळते. बेलोडॉन वंशाचा विस्तृत प्रसार झालेला असून त्याचा खडकांचे सहसंबंध ठरविण्यासाठी उपयोग होतो. डेस्मॅटोसुचिडी कुलातील अगदी थोड्याच प्राण्यांच्या शरीरावर त्वचीय अस्थिमय आच्छादन पसरलेले होते. या कुलाचे जीवाश्म केवळ ट्रायासिक काळातील खडकांत आढळले आहेत. भारतात या उपगणातील बेलोडॉन व ब्रँकिसुचस वंशाचे जीवाश्म गोदावरी खोऱ्यातील मालेरी थरांत सापडले आहेत.

(१२) क्रोकोडिलिया गण: क्रोकोडिलियांची नमुनेदार वक्षीय कमान सर्वांत आधीच्या क्रोकोडिलियांपैकी नोटोकँप्सा व पेडेटिकोसॉरस या वंशांतील प्राण्यांमध्ये आढळते व एरिथ्रोकँप्सामध्ये नमुनेदार श्रोणि-कमान सर्वप्रथम आढळली आहे. मात्र त्यांचे पाय सडपातळ असून ते जलचर होते. यांचे सर्व जीवाश्म दक्षिण आफ्रिकेतील पूर्व जुरासिक कालीन स्टॉर्मबर्ग थरांमध्ये आढळले आहेत. जुरासिक व पूर्व क्रिटेशस कालीन सर्व वंशांत मणके दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल किंवा दोन्ही टोके सपाट असलेले असतात. उत्तर क्रिटेशस व तृतीय कालीन जवळजवळ सर्व वंशांतील प्राण्यांचे अग्रत्रिकास्थीय (पृष्ठवंशाच्या टोकाच्या हाडाच्या आधीचे) मणके अग्रगर्ती (अग्रबाजू अंतर्गोल असलेले) असतात. पृष्ठीन चिलखत असल्यास ते प्रशल्कांचे बनलेले असते. प्रशल्कांवर बहुधा खळगे व क्वचित शिल्पाकृती आणि कणा असतो, त्यांच्या बहुतेक भागांवर नेहमी शृंगी बाह्य त्वचेचे आवरण असते. अधर बाजूवरील खवल्यांवर कमी शिल्पाकृती असतात व ते चापट असून त्यांना कणा नसतो. क्रोकोडिलियांना असंख्य शंक्वाकार दात असून दाताचा आडवा छेद लंबवर्तुळाकार किंवा वर्तुळाकार असतो. दातांवर चरे आणि कूटक वा खोबणीही असतात दात जबड्यांच्या कडांशी कूपिकांत रोवलेले असतात. एका जातीमध्ये व पुष्कळ वंशांमध्येही दातांची संख्या सामान्यतः स्थिर राहत असल्याचे दिसून येते. त्यांची मान आखूड असून पाय शरीराला आधार देण्याच्या दृष्टीने काहीसे कमजोर असतात.

क्रोकोडिलिया गण थीकोडोंशिया गणातील पॅरासुचियांपासून उदयास आल्याचे मानतात आणि क्रोकोडिलियाचे मेसोसुचिया व यूसुचिया असे दोन उपगण करतात.

मेसोसुचिया हा सर्वांत आधीचा उपगण पूर्व जुरासिक काळात अवतरला. यातील सर्वांत आधीच्या प्राण्यांचे तुंड लांब होते व उत्तर जुरासिकमध्येच आखूड व रुंद डोके असलेले वंश आढळतात. यांतील खुजे प्राणीही याच सुमारास अवतरले व त्यांचे हे अवतरणे बहुतकरून लहान सस्तन प्राण्यांच्या पृथ्वीवर अवतरण्याशी निगडित असावे. त्यांच्या पोटातील जीवाश्मरूप अवशेष व विष्टाश्म आणि त्यांची सर्वसामान्य शरीररचना यांवरून ते जलचर व बहुधा सागरात राहणारे होते, असे दिसते. बहुतेक जुरासिक काळात या प्राण्यांत अल्पच बदल झाला पण जुरासिकच्या शेवटी व क्रिटेशसच्या प्रारंभी त्यांनी गोड्या पाण्यात व नदीत राहण्याची जीवनप्रणाली अंगिकारल्याचे दिसून येते. कारण ते गोड्या पाण्यातील व भूचर प्राण्यांच्या, उदा., फोलिडोसॉरिडी कुलातील प्राण्यांच्या, जीवाश्मांबरोबर आढळले आहेत.

मेसोसुचियांचे मणके दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल किंवा दोन्ही टोके सपाट असलेले असे होते. टेलिओसॉरिडी, फोलिडोसॉरिडी व मेट्रिओऱ्हिंकिडी कुलांत तुंड लंबोडके होते मेट्रिओऱ्हिंकिडी कुलांतील प्राण्यांना त्वचीय चिलखत नव्हते. ॲटोपोसॉरिडी, गोनिओफॉलिडी व नोटोसुचिडी या कुलांतील प्राणी लहान सरड्याप्रमाणे होते व त्यांचे मुस्कट आखूड होते. नोटोसुचिडी कुलात त्वचीय चिलखत नव्हते व गोनिओफॉलिडी कुलामध्ये बळकट दंतुर कडा असलेले दात होते आणि पुष्कळदा त्यांच्यावर खोबणी असत.

पुष्कळ मेसोसुचियांची लांबी बरीच होती. उदा.,मॉंटॅनातील (अमेरिका) उत्तर क्रिटेशस कालीन टेलिओऱ्हिंकस ब्राऊनी, पेटरबरो येथील ऑक्सफर्ड क्लेमधील मिक्टेरोसुचस नॅसुटस व टयूनिसमधील पूर्व इओसीन काळातील डायरोसॉरस फॉस्फॅटिक्स प्राण्यांची कवटी १ मी. लांब होता, तर कॉनिग येथील मिस्ट्रिओसॉरस चॅपमनी प्राण्याची लांबी ६ मी. पेक्षा जास्त होती.

मेसोसुचियांचा काळ पूर्व जुरासिक ते उत्तर क्रिटेशस असा असून त्यांपैकी टेलिओसॉरिडी व फोलिडोसॉरिडी ही कुले कदाचित इओसीन काळामध्येही अस्तित्वात असावीत.

यूसुचिया उपगणात क्रिटेशसमधील बहुतेक, तृतीय काळातील व हल्लीचे क्रोकोडिलिया प्राणी येतात. त्यांचे अग्रत्रिकास्थीय मणके अग्रगर्ती असतात बहुतेकांचे मुस्कट रुंद असते. हायलीओचँप्सिडी हा लहान प्राण्यांचा आदिम गट केवळ पूर्व क्रिटेशस कालीन खडकांत आढळतो. गेव्हिॲलिडी कुलातील प्राण्यांचे तुंड लांब व निमुळते असून जबड्याच्या प्रत्येक बाजूला २५ ते ३५ दात असतात. भारत व ब्रह्मदेशातील तृतीय ते रीसेंट काळातील खडकांत या कुलांचे जीवाश्म आढळले आहेत. हे प्राणी पुष्कळच लांब होते, उदा., शिवालिक शैलसमूहात आढळलेल्या ऱ्हँपोसुचस कॅसिडेन्स या राक्षसी प्राण्याची लांबी १५ मी. होती. स्टोमॅटोसुचिडी या उत्तर क्रिटेशस कालीन कुलातील प्राण्यांना बहुतकरून पेलिकन पक्ष्यांप्रमाणे अधोहनु-कोष्ठ (पिशवीसारखी संरचना) होते. ईजिप्तमधील स्टोगॅडोसुचस इनर्मिस या प्राण्याची कवटी २ मी. लांब होती. क्रोकोडिलिडी व टोमिस्टोमिडी कुलातील प्राण्यांना अधर बाजूवर चिलखत नसते.

मसोसुचियांप्रमाणे यूसुचियांतही लांब व आखूड मुस्कट असलेले वंश आहेत. गेव्हीॲलिडी कुलाचा उदय आधुनिक प्रकारच्या मगरी व ॲलिगेटर यांपासून स्वतंत्रपणे झाला की, मेसोसुचिया या पूर्वजांपासून हे सर्व उत्पन्न झाले आहेत, हे निश्चित समजलेले नाही.

ॲलिगेटरिडी व क्रोकोडिलिडी या कुलांचे जीवाश्म यूरोप, दोन्ही अमेरिका, भारत व आफ्रिका या प्रदेशांतील गोड्या पाण्यात साचलेल्या उत्तर क्रिटेशस व तृतीय कालीन निक्षेपांत सापडले आहेत. दक्षिण अमेरिका, आफ्रिका, ऑस्ट्रेलिया, भारत, ईस्ट इंडिया, न्यू गिनी इ. भागांतील या कुलांतील अलीकडचे प्राणी हे फक्त उष्ण कटिबंधीय भागांतच आढळतात. भारतात पंजाबमधील प्लायोसीन कालीन उत्तर शिवालिक शैलसमूहांमध्ये यूसुचियां उपगणातील क्रोकोडिलिया, गेव्हिॲलिस व ऱ्हँपोसुचस या वंशांतील प्राण्याचे जीवाश्म सापडले आहेत.

(१३) डायनोसॉरिया गण : [⟶डायनोसॉर]. मध्यजीव काळातील सरीसृपांच्या या गणात अतिशय विविधता आढळते. पुष्कळ बाबतींत या गटाचे क्रोकोडिलिया व ऱ्हिंकोसेफॅलिया तसेच पक्ष्यांशीही पुष्कळ साम्य आहे (उदा., श्रोणि– कमान व मागच्या पायांच्या बाबतींत थेरोपोडा प्राण्यांचे यांच्याशी साम्य आहे).

डायनोसॉरांचे सर्वांत पुरातन जीवाश्म ट्रायासिक निक्षेपांतील असून त्यांच्या पायांची रचना व पावलांचे ठसे यांच्यावरून ते द्विपाद होते आणि त्यांच्या दातांवरून ते मांसाहारी होते, असे दिसून येते. तथापि सॉरोपोडा व ऑर्थोपोडा या उपगणांचे जुरासिक व क्रिटेशस काळांतील प्राणी शाकाहारी होते (कदाचित काही सर्वभक्षी होते). या दोन गणांतील काही द्विपाद काही चतुष्पाद प्राणी हे द्विपाद थेरोपोडा प्राणी पूर्वजांपासून उत्पन्न झाले असावेत.

डायनोसॉरांचे पुढील पाय मागील पायांपेक्षा सामान्यत अधिक आखूड तर काहींचे फारच आखूड असत आणि बोटे नखरांच्या वा खुराच्या आकाराची होती. मागच्या पायांना ३ वा ५ बोटे असत. त्यांची शेपटी व मान लांब असे. बहुतेक डायनोसॉरांची त्वचा अनावृत्त असे मात्र काहींच्या त्वचेवर एकमेकांवर न येणारे शृंगी खवले होते. थेरोपोडा व ऑर्थोपोडा यांतील काही प्राण्यांमध्ये अस्थिमय पट्ट, कंटक किंवा एकमेकांत गुंतलेले प्रशल्क यांचे बनलेले त्वचीय चिलखत धडाचा काही भाग व शेपटी यांच्यावर पसरलेले होते. मणके दोन्ही बाजूंनी सपाट किंवा पश्चगर्ती व क्वचित दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल असत. दात चमच्याच्या आकाराचे असून पुष्कळदा त्यांच्या पार्श्व कडा धारदार व दातेरीही असत. दात जबड्यांच्या कडांशी खळग्यांत किंवा खोबणीत रोवलेले असत.सर्व पृष्ठवंशी प्राण्यांत डायनोसॉरांची कवटी सामान्यत एकूण शरीराच्या मानाने लहान होती. ब्रॉंटोसॉरसची कवटी व ट्रायसेरॅटॉप्समधील मस्तिष्क – गुहा (मेंदूसाठी असलेल्या पोकळ्या) बहुधा सर्वांत लहान होत्या. जुरासिक व क्रिटेशस कालीन थेरोपोडा व ऑर्थोपोडांतील द्विपाद यांच्या कवटीची लांब बाजू मानेशी जवळजवळ काटकोनात होती परंतु ट्रायासिक कालीन थेरोपोडा, तसेच सॉरोपोडा व ऑर्थोपोडांतील चतुष्पाद यांच्या कवटीची लांब बाजू जवळजवळ कशेरुक– अक्षाच्या दिशेत होती.

सॉरोपोडा जीवाश्मांच्या उदराच्या भागांत खडे आढळले आहेत. सॉरोपोडा व ऑर्थोपोडा यांच्या सांगाड्याच्या अवशेषांबरोबर अंडी सापडली आहेत. या अंड्यांच्या कवचाची रचना आधुनिक सरीसृपांच्या अंड्यांच्या कवचाच्या रचनेपेक्षा वेगळी आहे पण या अंड्यांच्या कवचाची जाडी त्रिपार्श्विक स्तर (प्रचिनासारख्या कोशिकांचा बनलेला थर) ही आधुनिक पक्ष्यांच्या अंड्यांशी जुळणारी आहेत.

डायनोसॉरांचे जीवाश्म प्रथम इंग्लंडमधील उत्तर जुरासिक कालीन आणि वीडेन निक्षेपांत अठराव्या शतकाच्या प्रारंभी सापडले . बकलँड विल्यम यांनी १८२४ साली व जी. ए. मँटेल यांनी १८२५ साली ह्यांचे वर्णन केले. आर्. ओएन यांनी १८४१ साली डायनोसॉरिया गण प्रस्थापित केला. डायनोसॉरचा पहिला संपूर्ण सांगाडा इंग्लंडमधील वीडेन निक्षेपांत आढळला तो म्हणजे इग्वॅनोडॉन हा होय. जर्मनीतील ट्रायासिक कालीन पुष्कळ निक्षेपांत डायनोसॉरांच्या आदिम वंशांचे जीवाश्म आढळले आहेत. उत्तर अमेरिकेतील सर्व निक्षपांत डायनोसॉरांचे जीवाश्म आढळले आहेत.

डायनोसॉर ट्रायासिकमध्ये अवतरले, जुरासिक व क्रिटेशस काळांत त्यांचा विकास कळसाला पोहोचला आणि क्रिटेशसच्या अखेरीस ते निर्वंश झाले. त्यांचा प्रसार जगभर झालेला असल्याने निक्षेपांचे स्तरवैज्ञानिक सहसंबंध निश्चित करण्यासाठी डायनोसॉरांचा पुष्कळ उपयोग झाला आहे. यांचे जीवाश्म विशेषकरून दक्षिण आफ्रिका, मॅलॅगॅसी, भारत, चीन व ब्राझील या प्रदेशांत आणि बऱ्याच प्रमाणात यूरोप, उत्तर व दक्षिण अमेरिका या भागांतही आढळले आहेत. ऑस्ट्रेलियातील ट्रायासिक व क्रिटेशस कालीन खडकांत ते थोडेच आढळतात.

डायनोसॉरांत खूप विविधता आली होती. सामान्यतः त्यांचे आकारमान मोठे होते. त्यांच्यापैकी काहींचे, विशेषतः काही सॉरोपोडांचे, आकारमान राक्षसी होते व एवढे आकारमान इतर भूचर पृष्ठवंशी प्राण्यांत आढळत नाही.

. सी. मार्श यांनी डायनोसॉरीयांचे पुढील तीन उपगण पाडले आहेत: (१) थेरोपोडा, (२) सॉरोपोडा आणि (३) प्रिडेंटॅटा. एच्. जी. सीली यांनी डायनोसॉरीयांचे पुढील दोन गट केले आहेत: (अ) सॉरिश्चिया (यात वरील थेरोपोडा व सॉरोपोडा येतात) व (आ) पुढील तीन उपगण ऑर्निथिशिया (हा गट ई. डी. कोप यांच्या ऑर्थोपोडाशी व मार्श यांच्या प्रिडेंटॅटाशी तुल्य आहे). ए. एस्. रोमर यांच्या मते ऑर्निथिशियाचे पुढील चार उपगण करता येतील: (१) ऑर्निथोपोडा, (२) स्टेगोसेफॅलिया, (३) अँकिलोसॉरिया व (४) सेरॅटॉप्सिया.

(अ) सॉरिश्चिया: यांच्यापैकी मांसाहारींचे दात शंक्वाकार, तीक्ष्ण, सुरीप्रमाणे चापट होते, तर शाकाहारींचे दात बोथट असत. मांसाहारींच्या बोटांना नख्या होत्या.

थेरोपोडा उपगणातील प्राण्यांचे मागचे पाय लांबट व मान लांब होती दात लांब, धारदार, चापट पुष्कळदा दंतुर कडांचे (करवतींसारखे ) व वाकडे होते म्हणजे असे दात मांसाहाराला सुयोग्य होते. आधीचे प्राणी लहान चणीचे होते व त्यांची हाडे पोकळ होती. अशा तऱ्हेने हल्क्या शरीरामुळे ते जलदपणे हालचाल करू शकत असत. ट्रायासिक काळातील आधीच्या प्राण्यांचे आदिम मणके दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल अथवा दोन्ही टोके सपाट असलेले असे होते परंतु जुरासिक व क्रिटेशस काळांतील प्राण्यांचे अग्रत्रिकास्थीय मणके अग्रगर्ती होते.

मोठ्या चणीचे प्राणीही दक्षिण आफ्रिका, यूरोप व उत्तर अमेरिका येथील उत्तर ट्रायासिक कालीन खडकांत आढळले आहेत आणि यांच्यापैकी काहींपासून मेगॅलोसॉरस, ॲल्लोसॉरस, सेरॅटोसॉरस इ. थोराड चणीचे वंश निर्माण झाले असावेत. यांची कवटी आधीच्या प्राण्यांच्या मानाने शरीरापेक्षा काहीशी मोठी होती. क्रिटेशसमध्ये मांसाहारीचे शरीर अधिकच अवजड झाले. त्यांचे पुढचे पाय आखूड व कमजोर होते. काहींचे उलट वळलेले करवतींसारखे दात सु. १५ सेंमी. लांब असत, उदा., टायरॅनोसॉरसचे काही नातेवाईक. या उपगणातील काही प्राणी प्रचंड आकारमानाचे होते. उदा., टायरॅनोसॉरस रेक्स १० मी.लांब होता. क्रिटेशसच्या अखेरीस हा उपगण निर्वंश झाला. थेरोपोडांचे पुष्कळ जीवाश्म भारतात आढळले आहेत. बिहारमधील दगडी कोळशाच्या क्षेत्रातील पांचेत थरांत एपिकँपोडॉन गोदावरी-प्राणहिता खोऱ्यातील ट्रायासिक कालीन मालेरी थरांत सील्युरोसॉरिया व मेसोस्पॉंडायलस, मध्यप्रदेशातील उत्तर क्रिटेशस कालीन लॅमेटा थरांत इंडोसुचस, इंडोसॉरस, जबलपोरिया, लॅमेटासॉरस, कॉंप्रोसॉरस, लीव्हिसॉरस, सील्युरॉइड, ड्रिप्टोसॉरॉइड, ऑर्निथोमिमॉइड व मेसोस्पॉंडायलस या वंशाचे तर उत्तर क्रिटेशस कालीन अरियालूर मालेत मेगॅलोसॉरस वंशाचे जीवाश्म सापडले आहेत. मध्य भारतातील टिकी थरांत मेसोस्पॉंडायलसचे जीवाश्म आढळले आहेत.

क्रिटेशस काळात काही शहामृगासारखे थेरोपोडा होते, उदा., उत्तर अमेरिकेतील स्ट्रुथिओमायमस व ऑर्निथिओमायमस यांचे आकारमान शहामृगाएवढे होते. त्यांचे पाय व मान लांब होती. डोके लहान व पुढील पाय अगदी आखूड व कमजोर होते. त्यांना दात नव्हते व त्यांना पक्ष्यांप्रमाणे चोच असावी. क्रिटेशसपूर्वीची त्यांची निश्चित माहिती उपलब्ध झालेली नाही.

सॉरोपोडा उपगणाचे प्राणी हे शाकाहारी चतुष्पाद सॉरिश्चिया असून त्यांचे पूर्वज बहुधा थेरोपोडांच्या ट्रायासिक कालीन प्लेटिओसॉरिडी कुलाचे प्राणी असावेत. दक्षिण आफ्रिकेतील यांच्या जीवाश्मांच्या ट्रायासिक व जुरासिक प्रारंभीच्या नोंदी अपूर्ण आहेत परंतु त्यांच्या उत्तर जुरासिक व पूर्व क्रिटेशस कालीन जीवाश्मांची अधिक चांगली माहिती इंग्लंड, उत्तर फ्रान्स व अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांचा पश्चिम भाग येथून उपलब्ध झाली आहे. टांगानिका, मॅलॅगॅसी, भारत, चीन, ऑस्ट्रेलिया, ब्राझील व पॅटागोनिया येथे यांचे विपुल जीवाश्म आढळले आहे. या प्राण्यांचे दात लांब, दंडगोलाकार वा चमच्याच्या आकाराचे आणि धारदार कडांचे होते. ग्रैव (मानेतील) व पृष्ठीन मणके पश्चगर्ती होते. पायांची हाडे जवळजवळ भरीव होती, पुढचे पाय मागच्या पायांपेक्षा फारसे आखूड नव्हते. सर्व पायांना पाच बोटे होती. त्यांना त्वचीय चिलखत नव्हते.यातील प्राण्यांचे आकारमान सामान्यतः मोठे होते, काही तर राक्षसी आकारमानांचे होते. उदा.,डिप्लोडोकसच्या काही जाती २५-३० मी. लांब, ब्रॉंटोसॉरसच्या काही जाती २० मी.पेक्षा जास्त लांब, तर ब्रँकिओसॉरस सु.२८ मी. लांब होता. सॉरोपोडांचा प्रसार विस्तृत झालेला असल्याने ते जुरासिक व क्रिटेशस कालीन खडकांच्या थरांचे सहसंबंध ठरविण्यास उपयुक्त आहेत.

मध्य प्रदेशातील उत्तर क्रिटेशस कालीन खडकांत सॉरोपोडांचे अंटार्क्टोसॉरस, टिटॅनोसॉरस व लाप्लेटासॉरस या वंशांचे तर दक्षिण भारतातील अरियालूर मालेत टिटॅनोसॉरस वंशाचे जीवाश्म सापडले आहेत.

(आ) ऑर्निथिशिया: सॉरोपोडांप्रमाणे ऑर्निथिशिया गटातील डायनोसॉर शाकाहारी होते व सामान्यतः ते मोठ्या आकारमानाचे होते. तथापि हे प्राणी त्यांच्या राक्षसी आकारमानाऐवजी विविधतेसाठी जास्त प्रसिद्ध आहेत. त्यांचे दात चापट, चमच्याच्या आकाराचे व दातांच्या कडा सूक्ष्मदंती होत्या. पुष्कळांना पुढचे दात नसत परंतु त्यांना पक्ष्यांप्रमाणे शृंगी चोच असावी. मणके पश्चगर्ती, दोन्ही टोके सपाट असलेले किंवा कधीकधी दोन्ही बाजू अंतर्गोल असलेले होते. पाय भरीव किंवा कधीकधी पोकळ होते. कवटी जवळजवळ पूर्णपणे हाडांचा बनलेली असे. काहींमध्ये त्वचीय चिलखत चांगले विकसित झालेले होते असे चिलखत नसलेले प्राणी बहुतकरून द्विपाद होते. मात्र चिलखत असलेल्या प्राण्यांचे आधीचे वंश कदाचित द्विपाद व नंतरचे चतुष्पाद होते. या गटाचा काळ जुरासिक ते क्रिटेशस असा आहे.

ऑर्निथोपोडा उपगणातील बहुतेक प्राणी द्विपाद होते. त्यांना लांब व बळकट शेपटी होती व इतर ऑर्निथिशियांप्रमाणे यांची कवटी लहान नव्हती. त्वचीय चिलखत नव्हते अथवा अल्पविकसित होते. पूर्व जुरासिकमध्ये याचे थोडेच जीवाश्म आढळतात मात्र दोन्ही अमेरिका, दक्षिण आफ्रिका, टांगानिका, इंग्लंड, जर्मनी, ऑस्ट्रिया, फ्रान्स, हंगेरी, मंगोलिया इ. प्रदेशातील उत्तर जुरासिक व क्रिटेशस कालीन खडकांत या गटाचे पुष्कळ जीवाश्म आढळलेले आहेत. भारतामध्ये या उपगणापैकी ब्रँकिपोडोसॉरस वंशाचे जीवाश्म मध्य प्रदेशातील लॅमेटा थरांत सापडले आहेत.

ऑर्निथिशियांपैकी स्टेगोसेफॅलिया उपगणाचे प्राणी सर्वांत आधी अवतरले. स्टेगोसेफॅलिया चतुष्पाद होते आणि त्यांच्या पाठीवर व शेपटीवर संरक्षक पट्टांच्या व कंटकांच्या दोन ओळी होत्या. हे प्राणी मोठे होते व स्टेगोसॉरससारख्या काहींची लांबी सु.८ मी.होती. उत्तर अमेरिका, इंग्लंड, नॉर्मंडी (फ्रान्स), टांगानिका इ. प्रदेशांतील जुरासिक कालीन खडकांतच या उपगणाचे जीवाश्म सापडले आहेत. चतुष्पाद ऑर्निथिशियांपैकी अँकिलोसॉरिया या गटातील प्राणीही मोठ्या चणीचे होते. त्यांना भक्कम चिलखत होते व ते एखाद्या प्रचंड कासवांसारखे दिसत असत. त्यांची कवटी सापेक्षतः रुंद व मोठी होती. काहींना दात नव्हते. त्यांचे जीवाश्म मुख्यत्वे दोन्ही अमेरिका, दक्षिण आफ्रिका व इंग्लंड या भागांतील क्रिटेशस व विशेषतः उत्तर क्रिटेशस कालीन खडकांत आढळले आहेत. सेरॅटॉप्सिया गटाचे प्राणी मोठ्या चणीचे व चतुष्पाद होते. त्यांचे पुढील व मागील पाय जवळजवळ सारख्या लांबीचे होते. त्यांच्यापैकी काहींना, विशेषतः सेरॅटॉप्सिडी कुलातील प्राण्यांना अस्थिमय गाभा असलेली शिंगे होती. सेरॅटॉप्स व ट्रायसेरॅटॉप्स हे यांचे अधिक माहिती झालेले वंश आहेत.

(१४) टेरॉसॉरिया गण : निश्चितपणे टेरॉसॉरियाचे असलेले सर्वांत आधीचे जीवाश्म यूरोपातील पूर्व जुरासिक कालीन खडकांत सापडले आहेत. त्यांची पूर्वजपरंपरा निश्चितपणे माहित झालेली नाही परंतु स्कॉटलंडमधील उत्तर ट्रायसिक कालीन स्क्लेरोमॅक्लस हा छोटा चतुष्पाद डायनोसॉर ज्या वंशशाखेतील मानला जातो त्या वंशशाखेपासून बहुधा टेरॉसॉरिया निर्माण झाले असावेत. सर्वोत्कृष्टपणे टिकून राहिलेल्या त्यांच्या जीवाश्मांतही त्वचेवर पिसे वा खवले असल्याचे चिन्ह दिसत नाही. त्यांच्या सांगाड्यावरून त्यांच्यामध्ये जुरासिकच्या आधीच्या काळातही उड्डाणक्षमता आलेली दिसून येते व त्यांची हाडे या जीवनप्रणालीला योग्य अशी म्हणजे पोकळ होती मात्र त्यांच्या उड्डाणाचा पल्ला पक्ष्यांपेक्षा कमी होता. ज्यांना दात होते त्यांचे दात बारीक, तीक्ष्ण व अणकुचीदार असून अनियमितपणे मांडणी असलेले व पुढे वाकडे झालेले व जबड्यांच्या कडांशी खळग्यांत रोवलेले असत. अग्रत्रिकास्थीय मणके अग्रगर्ती व शेपटीतील मणके दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल होते. पुढच्या पायांचे पंखासारख्या संरचनेत परिवर्तन झालेले होते पुढच्या पायाचे फक्त पाचवे बोट अतिशय लांबट झालेले होते आणि पंखाच्या पटलाला आधार देण्यासाठी ते परिवर्तित झालेले होते. मागील पाय डायनोसॉरांप्रमाणे होते व मागील पायाच्या २ ते ४ बोटांना नख्या होत्या. पुढच्या पायांचे पंखांमध्ये परिवर्तन झाल्याने त्यांना मागील पायांवर चालणे बहुधा शक्य होत नसावे व त्यामुळे पुढील पायांच्या बोटांनी झाडांना टांगून घेण्याची सवय त्यांनी आत्मसात केली असावी. आधीच्या व उत्तर जुरासिकमधील काहींनाही लांब शेपटी होती पण क्रिटेशसमधील टोरोसॉराची शेपटी आखूड होती. यांची कवटी लहान, लांबोडकी व अग्र बाजूस पक्ष्यांप्रमाणे कमीअधिक निमुळती अथवा गोलसर टोक असलेली निमुळती अशी होती,तर पश्च बाजूला टेरॅनोडॉनमधल्याप्रमाणे ती चंद्रकोरीच्या आकाराची होती. मस्तिष्क-गुहा संरचनेच्या दृष्टीने पुष्कळशी पक्ष्यांसारखी होती पण ती कवटीच्या आकारमानाच्या मानाने अधिक लहान होती. पेलिकनप्रमाणे टोरोसॉरांना खालच्या जबड्याखाली अधोहनु-कोष्ठ होता आणि टोरोसॉर बहुधा कीटक व मासे खात असावेत.

टोरोसॉरियांचे जीवाश्म बहुतकरून सागरात व नदीमुखांच्या भागात साचलेल्या निक्षेपांत आढळतात. टोरोसॉर पूर्व जुरासिक काळापासून अस्तित्वात होते, क्रिटेशसमध्ये त्यांच्या विकासाने कळस गाठला व क्रिटेशसच्या शेवटी ते निर्वंश झाले. यूरोपच्या बाहेरील भागांत यांचे जुरासिक कालीन जीवाश्म विरळाच आढळतात. मात्र क्रिटेशसमध्ये त्यांचा विस्तृत प्रमाणात प्रसार झाला होता. सर्वांत चांगले टिकून राहिलेले क्रिटेशन कालीन काही जीवाश्म उत्तर अमेरिकेत आढळले आहेत. त्यांचे आकारमान चिमणीपासून ते राक्षसी पक्ष्यांएवढेही होते. काहींच्या पंखांचा विस्तार १.५ मी. व त्यापेक्षाही जास्त होता,उदा.,टोरॅनोडॉन ऑक्सिडेंटॅलिसच्या पंखांचा विस्तार ६ मी.होता. ऑर्निथोकीरिडी कुलामध्ये माहीत असलेले सर्वांत टोरोसॉर येतात. टोरॅनोडॉन ऑक्सिडेंटॅलिस हा उडणाऱ्या सरीसृपांपैकी माहीत असलेला सर्वंत मोठा सरीसृप आहे.

टेरोसॉर पुष्कळसे पक्ष्यांसारखे दिसत असले, तरी त्यांची काही वैशिष्ट्ये डायनोसॉरांप्रमाणे होती. उदा., त्यांचे मागचे पाय आणि कवटीचे काही घटक टेरोसॉर हे पक्ष्यांचे पूर्वज नाहीत.

टेरोसॉरियांचे दोन उपगण करतात : (१) टेरोडर्माटा (किंवा ऱ्हँपिऱ्हिंकॉइडिया) यांची शेपटी लांब होती. पूर्ण जबड्यांत नेहमी दात असत. हे सर्व सामान्यकृत व अदिम प्रकारचे टेरोसॉर होते. यांचे जीवाश्म जर्मनी, बव्हेरिया, इंग्लंड व पूर्व आफ्रिका या प्रदेशांतील जुरासिक कालीन खडकात आढळले आहेत. (२) ऑर्निथोकीरॉइडिया (किंवा टेरोडॉक्टिलॉइडिया) यांची शेपटी आखूड होती. जबड्याच्या फक्त अग्र भागात दात असत किंवा दात नसतही. यांचे जीवाश्म उत्तर जुरासिक व क्रिटेशन कालीन खडकांत आढळले आहेत.

बव्हेरियातील उत्तर जुरासिक कालीन लिथोग्राफिक खडकांत आढळलेल्या ॲनुरोग्नॅथसचा अपूर्णावस्थेत टिकून राहिलेला एकमेव सांगाडा हा संशयास्पद असा जीवाश्म आहे. पुष्कळ बाबतींत याचे टेरोडर्माटा उपगणाशी साम्य आहे मात्र याची शेपटी ऑर्निथोकीरॉइडियांप्रमाणे आखूड आहे.

पक्षी वर्ग : [⟶ पक्षि वर्ग]. बव्हेरियातील उत्तर जुरासिक कालीनलिथोग्राफिक खडकांत सापडलेले ⇨ आर्किऑप्टेरिक्स व आर्किऑर्निस हे पक्ष्यांचे सर्वांत जुने जीवाश्म आहेत, ते आकाराने कावळ्याएवढे असून त्यांच्याभोवती त्यांच्या पिसांचे ठसे उमटलेले आहेत. मात्र आधुनिक पक्ष्यांत नसलेली काही वैशिष्ट्ये त्यांच्यात होती. ती अशी त्यांना दात होते, त्यांची शेपटी शरीराच्या मानाने पुषकळच लांब होती जवळजवळ त्रिकास्थीपर्यंतचे दोन्ही बाजूंनी अंतर्गोल असलेले आदिम मणके मुक्त होते आणि त्यांची हाडे वायवीय म्हणजे पोकळ नव्हती. त्यांच्या सांगाड्याच्या वैशिष्ट्यांवरून ते वृक्षवासी व उड्डाणाचा पल्ला कमी असलेले पक्षी होते, असे दिसते. त्यांची पूर्वपरंपरा निश्चितपणे माहीत नसली, तरी ते निसंशयपणे लहान आर्कोसॉरिया सरीसृपांपासून आले असावेत व एकेकाळी समजण्यात येई त्याप्रमाणे ते उडणाऱ्या सरीसृपांच्या टेरोसॉरिया या वंशशाखेपासून आलेले नाहीत.

क्रिटेशसमध्ये सुद्धा पक्ष्यांच्या जीवाश्मांच्या नोंदी अतिशय अपूर्ण व विरळच अशा आहेत. यांपैकी कॅनझस (अमेरिका) येथील उत्तर क्रिटेशन कालीन नायाब्रेरा शैलसमूहातील इक्थिऑर्निस व हेस्परॉर्निस हे जीवाश्म अधिक चांगले माहित झाले आहेत. त्यांना दात होते. इक्थऑर्निसला बळकट कणी असलेली उरोस्थी (छातीचे हाड) होती. तीवरून तो उडणारा पक्षी असल्याचे सूचित होते. हेस्परॉर्निस हा पोहणारा होता व त्याची उरोस्थी कमजोर व कणाहीन होती. मात्र त्याचे पाय मजबूत होते आणि पाय घोट्यापासून बाजूला पसरता येऊ शकत होते व तशी स्थितीत त्यांचा पोहण्याकरिता वल्ह्यांप्रमाणे वापर करता येत असावा.

क्रिटेशन कालीन बहुतेक पक्ष्यांना दात होते. त्यांच्या सांगाड्यांची इतर वैशिष्ट्ये मात्र आधुनिक पक्ष्यांसारखी होती उदा., भुजास्थी, ऊर्वस्थी (मांडीचे हाड) व कवटीची हाडे वायवीय होती म्हणजे त्यांच्या हवायुक्त पोकळ्या व पातळ भित्ती होत्या.

नवजीव काळातील पक्ष्यांना दात नव्हते व त्यांच्या सांगड्याची हाडे वायवीय होती. त्यांच्यापैकी कित्येकांना उडता येत नव्हते. त्यांपैकी काहींची पूर्वपरंपरा बहुधा क्रिटेशस काळाइतकी मागे गेलेली आढळते. उडणाऱ्या पक्ष्यांच्या तुलनेने जलचर पक्ष्यांचे जीवाश्म अधिक चांगले टिकून राहिलेले आहेत कारण उडणाऱ्या पक्ष्यांचा शत्रूद्वारे व क्षयाद्वारे पुष्कळ प्रमाणात नाश होतो. तसेच असुरक्षित नैसर्गिक परिसरात त्यांचा जास्त नाश होतो व एकूनच पक्ष्यांचे जीवाश्म तुटपुंजे असल्याने स्तरवैज्ञानिक सहसंबंध ठरविण्यासाठी त्यांची अल्पशीच मदत होते. पक्षी हे उडत सतत स्थानांतरण करणारे असल्यामुळे त्यांच्यावरून पूर्वीच्या भूप्रदेशांतील दुवा आणि पूर्वीच्या काळातील प्क्ष्यांच्या प्रसाराची तऱ्हा यांचा मागोवा घेण्यास त्यांच्या जीवाश्मांचा उपयोग होऊ शकत नाही. तसेच त्यांच्या अपूर्णावस्थेत टिकून राहिलेल्या जीवाश्मांद्वारे त्यांच्यातील आप्तभाव शोधून काढणे पुष्कळदा अवघड असते. तथापि त्यांच्या जीवाश्मांवरून सर्वसामान्यपणे पूर्वी जलवायुमानात (दीर्घकालीन सरासरी हवामानात) झालेल्या बदलांची कल्पना येऊ शकते. क्रिटेशस काळातील पक्षी निश्चितपणे आदिम प्रकारचे होते, तथापि नवजीव काळातील पक्षी हे पुष्कळ प्रमाणात त्यांच्या आधुनिक नातेवाईकांसारखे होते. सांगाड्याच्या अवशेषांव्यतिरिक्त अंड्यांचे (किंवा त्यांच्या घाटांचे) जीवाश्मही क्रिटेशस व नवजीव काळांतील निक्षेपांत सापडले आहेत.

इतर भागांतल्याप्रमाणे भारतातील पक्ष्यांचे जीवाश्मही कसेबसे संपूर्णपणे टिकून राहिलेले आहेत. शिवाय ते तुटपुंजे आहेत व कधीकधी तर त्यांच्या वर्गीकरणातील योग्य स्थानाविषयी संदिग्धता आढळते. तथापि पंजाबातील प्लायोसीन कालीन उत्तर शिवालिक शैलसमूहांत ड्रोमीओग्नॅथी गणातील स्टुथिओ व ड्रोमीअस आणि यूऑर्निथिस गणातील पेलिकॅनस व लेप्टोप्टिलस हे जीवाश्म सापडले आहेत.

पक्ष्यांचे वर्गीकरण पुढीलप्रमाणे केले जाते पॅलीऑर्निथिस गटात जुरासिक कालीन प्रचीन पक्षी येतात. याचे पुढील आणखी तीन उपगट केले जातात (१) ओडोंटोग्नॅथी यात उत्तर क्रिटेशस काळातील इक्थिऑर्निस-हेस्परॉर्निस यांच्याशी संबंधित असलेला आदिम गट येतो, (२) पॅलिओग्नॅथी यात शहामृग, किवी इत्यादींसारखे न उडणारे पक्षीच येतात आणि (३) नीओग्नॅथी यात उडणारे पक्षी व त्यांच्यापासून अपकृष्ट (कमी विशेषीकृत) झालेले पक्षी येतात. पुष्कळदा यांच्या उरोस्थीवर कणा असतो. पॅलीओग्नॅथीमधील पुष्कळ पक्षी प्रचंड आकारमानाचे होते,उदा.,न्यूझीलंडमधील डायनॉर्निस पक्ष्याची उंची ४ मी. नीओग्नॅथीमधील फोरोऱ्हॅकॉस पक्ष्यांची उंची सु.२ मी. होती.

स्तनी वर्ग : [⟶ स्तनी वर्ग].सस्तन प्राणी नियततापी (ज्यांच्या शरीराचे तापमान परिसराच्या तापमानापेक्षा जास्त असून स्थिर असते असे) असून पृष्ठवंशीपैकी ते सर्वांत जास्त प्रगत प्राणी आहेत यांच्या पैकी मोनोट्रिमॅटा या अदिम छोट्या गटातील प्राणी अंडी घालणारे आहेत परंतु बहुसंख्य सस्तन प्राणी पूर्ण विकसित अशा पिल्लांना जन्म देतात. मार्सुपिएलिया या आदिम छोटया गटातील मादी मात्र काही काळपर्यंत आपल्या पिलाला शिशुधानीमध्ये (जिच्यात पिल्लाची वाढ पूर्ण होते अशा मादीच्या उदरावरील पिशवीमध्ये) ठेवून आपल्याबरोबर नेते. सर्व सस्तन प्राण्यांच्या पिलांची वाढ मातेच्या दुधावर होते. मासे, उभयचर व सरीसृप यांच्या उलट बहुतेक सस्तन प्राण्यांच्या शरीरावर खवले, गाठी, प्रशल्क इत्यादींचे आवरण नसते एडेंटाटा-गणातील काही प्राणी मात्र याला अपवाद आहेत. सस्तन प्राण्यांच्या सर्व अंगावर किंवा काही भागांवर इतर भागापेक्षा जास्त केस असतात अथवा सीटॅसिया (देवमासे व डॉल्फिन) व सायरेनिया (समुद्र-गायी) या गणांतील प्राण्यांप्रमाणे त्यांची त्वचा अनावृत असते.

सस्तन प्राण्यांचा सांगाडा पूर्णपणे हाडांचा बनलेला असतो. काही कवट्या व सांगाड्यांचे काही भाग हे चांगल्या प्रकारे टिकून राहिलेले असून त्यांच्यावरून कमीअधिक प्रमाणात सस्तन प्राण्यांच्या जीवाश्मांची फेरमांडणी करता येणे शक्य असते. तथापि दातांची झीज कमी प्रमाणात होत असल्यामुळे सस्तन प्राण्यांच्या अवशेषांमध्ये दात सर्वांत जास्त प्रमाणात आढळतात. तसेच त्यांच्या पायांची हाडे पूर्णतया अस्थिमय असल्याने अशी हाडे सामान्यतः ती जेथे सांधलेली असतात त्या पृष्ठांच्या वैशिष्ट्यांसह चांगली टिकून राहिलेली असून प्राणी ओळखण्याच्या दृष्टीने ती उपयुक्त असतात. यामुळे सस्तन प्राण्यांच्या जीवाश्मांच्या वर्गीकरणविषयक कामात दात व पायाची हाडे चांगली उपयुक्त ठरली आहेत.

सरीसृप व उभयचर यांच्या उलट सस्तन प्राण्यांचे चार पाय त्यांच्या शरीराच्या पातळीत व धडाखाली असतात. अशा प्रकारे पायांमुळे शरीराला अधिक चांगल्याप्रकारे आधार मिळतो आणि हालचालही अधिक चांगल्याप्रकारे करता येते.

सस्तन प्राणी मुख्यत्वे भूचर आहेत सीटॅसियांसारखे काही जलचर तर किरोप्टेरा (वटवाघळे) उडणारे आहेत. या प्राण्यांच्या पायांत त्यांच्या जीवनप्रणालीस योग्य असे परिवर्तन झालेले असते. सरीसृपांशी तुलना केल्यास सस्तन प्राण्यांच्या कवटीतील घटक थोडेच असतात कशेरुक-अक्षाला जोडणारे दोन अस्थिकंद (अस्थींवरील खळग्यात बसण्यायोग्य वाटोळे उंचवटे) कवटीला असून पश्चकपालाचे पृष्ठ उभट असते आणि पार्श्वकपाल व ललाटीय भाग वर उचलले गेलेले असतात. खालच्या जबड्यातील प्रत्येक बाजूला एकच दंतिकास्थी असून दात जबड्याच्या कडांशी असतात आणि खालचा जबडा कवटीशी सरळ सांधला गेलेला असतो हनुसंधिकेद्वारे जोडलेला नसतो.

आ. २७ सस्तन प्राण्यांच्या दाढा : (अ) प्रकार : (१) हॅप्लोडोंट, (२) प्रोटोडोंट, (३) ट्रायकोनोडोंट, (४-५) त्रिगुलिकायुक्त (तीन दंताग्रे असलेल्या) (आ) इलोथेरियमची ब्युनोडोंट दाढ: (डुकराशी संबंधित) (इ) हायराचिअसची लोफोडोंट दाढ: (गेंडयाशी संबंधित) (ई) वरच्या कापणाऱ्या दाढा : (१) कुत्रा, (२) सिंह (उ) बैलाच्या दाढ : (१) वरची, (२) खालची (ऊ) घोडयाच्या दाढा : (१) वरची, (२) खालची.

मणक्यांच्या दोन्ही बाजू सपाट असून लगतच्या दोन मणक्यांमध्ये तंतु-उपास्थिमय (जिचे आधारद्रव्य मुख्यत्वे तंतूचे बनलेले असते अशा कूर्चेची) चकती असते. तथापि काही खुरी प्राण्यांमधील मानेचे मणके पश्चगर्ती असतात. सस्तन प्राण्यांच्या पृष्ठवंशाचे पाच भाग पाडता येतात या प्रत्येक भागातील मणक्यांची संख्या सामान्यतः कमी जास्त पण थोडीच असते. अशाच प्रकारे मानेच्या भागात सामान्यपणे ७ मणके असतात वक्षाच्या भागात १२ ते १४, कटी भागात ५ ते ७ आणि त्रिकास्थीय (पृष्ठवंशाच्या टोकाच्या हाडाच्या) भागात २ ते ५ मणके असतात. शेपटीच्या भागात अनेक मणके असतात परंतु त्यांची संख्या कमी होत जाण्याची प्रवृत्ती आढळते. सीटॅसिया व सायरेनिया यांच्यात त्रिकास्थीय भाग वेगळा मानला जात नाही.

बहुतेक सस्तन प्राण्यांमध्ये दाताच्या गोर्द-गुहेभोवती असलेल्या दंतिनाच्या थराभोवती दंतवल्काचा थर असतो. माथ्यावरील दंतशीर्ष व कटक यांच्यातील खोलगट भाग संधानकाच्या (सिमेंटच्या) कमीअधिक जाड थराने भरलेला असतो आणि दंतमूलांवर संधानकाचा पातळ थर असतो. बुटक्या माथ्याच्या दातांना ब्रॅकिओडोंट (लघुदंत) तर गोर्द-गुहा मोकळी असलेल्या दंडगोलाकार अथवा प्रचिनाकार दातांना हिप्सोडोंट (तुंगदंत) म्हणतात.

सस्तन प्राण्यांच्या दातांचे कृंतक, सुळे, उपदाढा व दाढा असे वेगळे प्रकार करतात. अशा विभेदित दातांची प्रवृत्ती थेरोमॉर्फा सरीसृपांच्या सायनोडोंशिया या उपकुलातील काही प्राण्यांतही आढळते. मोनोट्रिमॅटाच्या आदिम गटांतच सरीसृपांसारखे अविभेदित शंक्वाकार दात आढळतात. दातांचे असे विभेदन दातांना कराव्या लागणाऱ्या कार्याशी (उदा., भक्ष्य पकडणे, अन्न कापणे, त्याचे दलन करणे व भरडणे) निगडित आहे आणि ही विविध कार्ये तोंडात जेथे केली जातात तेथे त्या त्या प्रकारचे दात असतात.

हॅप्लोडोंट या एकच शंकू असलेल्या आदिम दातांपासून दोन्ही बाजूंना छोटे शंकू असलेले प्रोटोडोंट प्रकारचे दात आले आहेत. हे छोटे शंकू एकाआड एक वा सलग ओळीत असले, तर त्रिगुलिकायुक्त किंवा त्रिशंक्वाभयुक्त प्रकारच्या दाढा व उपदाढा बनतात बुटक्या, रुंद व बोथट दंताग्रामुळे ब्युनोडोंट (वप्रदंत) प्रकारच्या दाढा बनतात. अधिक गाठी वा दंताग्रे आणि शंकू वा दंताग्रे एकमेकांशी बाजूने सांधली जाऊन कटक निर्माण झालेले असले, तर अधिक जटिल आणि निरनिराळ्या प्रकारचे दात बनतात. दंताग्रे आडव्या दिशेत सांधली जाऊन लोफोडोंट (कटकदंत) हा एक स्थूल प्रकार निर्माण होतो अशा दातांच्या परिवर्तनाचे कित्येक टप्पे प्रोबॉसिडियात (हत्तींमध्ये) आढळतात.

मांस कापण्यासाठी मांसाहारींचे दात गुलिकायुक्त त्रिज्यखंडी (कापण्यास उपयुक्त असे) असतात. घोडे, गाई, म्हशी इ. जनावरांसारख्या शाकाहारींचे दात हिप्सोडोंट प्रकारचे असतात शाकाहारींना आपल्या ओषधीय [⟶ ओषधि] अन्न चर्वणास मदत व्हावी म्हणून त्यांच्या दातांचा माथा रुंद असून दंताग्रे व कटक यांची रचना जटिल असते. मांसाहारींत सुळे चांगले विकसित झालेले असतात परंतु शाकाहारींमध्ये ते तेवढे विकसित झालेले नसतात. बहुतेक सस्तन प्राण्यांचे दात एकदा पडून जाणारे असतात. दात असलेले देवमासे, सायरेनिया व बहुतेक एडेंटाटा यांच्यामध्ये सर्व आयुष्यभर तोच साध्या दातांचा संच कामी येतो, यांना एकवारदंती म्हणतात व त्यांच्या दातांची संख्या निश्चित नसते. मात्र बहुतेक सस्तन प्राण्यांचे दुधाचे (पहिले) दात पडून जातात व नंतर त्यांना कायमचे दात येतात, हे द्विवारदंती असून त्यांच्यातील प्रत्येक गटातील प्राण्याच्या दातांची संख्या ठराविक असते. द्विवारदंतीपैकी आदिम प्राण्यांना ४४ पर्यंत कायमचे दात होते. तथापि प्रत्येक गणात व कुलात दातांची संख्या कमी होत जाण्याची प्रवृत्ती आढळते काहींमध्ये तर दात नसणे हेच वैशिष्ट्य ठरते.

प्रत्येक जबड्यातील दातांची मांडणी सममित (सारखी) झालेली असते मात्र दोन्ही जबड्यांत वेगवेगळी असू शकते. एकाच बाजूच्या प्रत्येक प्रकारच्या दाताचा आकडा देऊन सस्तन प्राण्यांचा दंतविन्यास देण्याची प्रथा आहे आणि एकूण दात हे सूत्रात दिलेल्या दातांच्या दुप्पट असतील. अशा प्रकारे मानवाच्या बाबतीत हे सूत्र पुढीलप्रमाणे देतात

वरचा जबडा

=

कृंतक २,

सुळा १,

उपदाढा २,

दाढा ३

=

खालचा जबडा

कृंतक २

सुळा १,

उपदाढा २,

दाढा ३

/८× २ म्हणजे ३२. हे सूत्र संक्षिप्तपणे असे लिहितात २.१.२.३ =

.१.२.३

/८× २ म्हणजे१६/१६ म्हणजे ३२. हरिणाच्या बाबतीत हे सूत्र

.१.३.३/३.१.३.३ = ७/१२ × म्हणजे १४/२० म्हणजे ३४ असे आहे.

आ. २८ आदिम पावलाची रचना : (अ) आर्टिओडॅक्लिक (आ) पेरिसोडॅक्टिल.

सस्तन प्राण्यांच्या क्रमविकासातील दुसरे महत्त्वाचे वैशिष्टय म्हणजे आदिम प्रकारच्या पंचांगुली (पाच बोटे असलेल्या) पायाची बाजूची बोटे क्रमाने कमी होत जाणे. जीवनप्रणालीशी जळवून घेण्यासाठी हे अनुकूलन घडून आले व काही नको असलेले घटक नंतर वापरले न गेल्याने त्यांचा ऱ्हास होऊन नाहीसे होत गेले. मांसाहारींत ४ किंवा कधीकधी ५ बोटे असतात, तर नोटोअंग्युलेटात ३ पर्यंतही बोटे असतात. खुरी (अंग्युलेटा) प्राण्यांच्या समखुरी (पेरिसोडॅक्टिला) या शाखेत शेवटी जनावरांप्रमाणे दोन खुरी तर विषमखुरी (आर्टिओडॅक्टिला) प्राण्यांत घोड्याप्रमाणे एक खुरी प्राण्यांचा टप्पा येतो [⟶ अंग्युलेटा]. भक्ष्य पकडण्यासाठी मांसाहारींना नख्या आल्या. खुरी प्राणी सामान्यतः ज्या कठीण पृष्ठभागावरून हिंडत त्यावर चालणे सोयीचे व्हावे म्हणून त्यांना खूर आले. गाई, म्हशी इत्यादींसारख्या प्राण्यांना चिकट चिखलातून चा लण्याच्या दृष्टीने दोन खूर सोयीचे होते. सीटॅसिया, पिन्निपीडिया (सील व वॉलरस) व सायरेनिया यांच्या पुढील पायांचे त्यांच्या जलचर जीवनप्रणालीला अनुरुप अशा वल्ह्या सारख्या रूपात परिवर्तन झालेले आहे. ( मागील पायांचा कमीअधिक प्रमाणात क्षय झाला आहे) तर किरोप्टेरा प्राण्यांचे पुढील पाय पंखासारख्या संरचनेत परिवर्तित झालेले आहेत.

आ. २९. चारखुरी पूर्वजापासून घोड्याच्या पावलाचा झालेला क्रमविकास : (१) इओहिप्पस (पूर्व इओसीन), (२) ओरोहिप्पस (पूर्व ऑलिगोसीन), (४) हायपोहिप्पस (पूर्व प्लायोसीन), (५) ईक्वस (उत्तर प्लायोसीनपासून आतापर्यंत).

सस्तन प्राण्यांचे बहुतेक प्रमुख गट आधुनिक काळात राहत असून प्राणिशास्त्रज्ञांनी स्वीकारलेले त्यांचे वर्गीकरण भ्रूणविज्ञानावर आधारलेले आहे. त्यानुसार पुढीलप्रमाणे दोन उपवर्ग व त्यांचे गण केले जातात : (अ) इप्लॅसेंटॅलिया : (१) मोनोट्रिमॅटा (अथवा प्रोटोथेरिया), (२) मार्सुपिएलिया (किंवा मेटॅथेरिया) व (आ) प्लॅसेंटॅलिया (किंवा यूथेरिया) : याचे कित्येक गण आहेत. कित्येक गण, कुले इत्यादींमध्ये असलेले संबंध हे पूर्वी मानण्यात येत असल्यापेक्षा जीवाश्मांवरून अधिक जवळचे असल्याचे दिसून आल्याने वर्गीकरणावर जीवाश्मांपासून मिळालेल्या माहितीचा बराच प्रभाव पडला आहे. शिवाय मुख्यत्वे काही गटांच्या इतर गटांच्या संदर्भातील महत्त्वाच्या बाबतीत तज्ञांम ध्ये मतभेद आहेत व अशा प्रकारे काही उपगण हे गणाच्या दर्जाचे असल्याचे त्यांचे मत आहे. उदा., ॲग्युलेटा गणातील उपगण. तसेच काहींच्या मते सस्तन प्राणिवर्गाचे पुढील तीन उपवर्ग केले पाहिजेत . (१) मोनोट्रिमॅटा, मार्सुपिएलिया आणि (३) प्लॅसेंटॅलिया. मात्र या मतभेदांचा सस्तन प्राण्यांचे विविध गट वेगळे ओळखण्यावर क्वचितच परिणाम होतो.

इप्लॅसेंटॅलिया उपवर्ग : (१) मोनोट्रिमॅटा गण (अंडजस्तनी) : निश्चितपणे ओळखू येणारे मोनोट्रिमॅटा गणाचे जीवाश्म ऑस्ट्रेलियातील प्लाइस्टोसीन कालीन निक्षेपात आढळत असून ते हल्लीच्या पुढील वंशांपैकी असल्याचे म्हणता येतील : ऑर्निथोऱ्हिकस, एकिडूना व प्रोएकिडूना. अशा तऱ्हेने या गणाचे पुराप्राणिवैज्ञानिक महत्त्व थोडेच आहे. अंडी घालण्याची प्रवृत्ती व आदिम प्रकारचे शंक्वाकार दात ही सरीसृपांना जवळची असलेली वैशिष्ट्ये यांच्यात टिकून राहिलेली आहेत. आर्. ब्रूम व इतरांनी असे दाखवून दिले आहे की, थेरिओडोंट सरीसृपांच्या टायासिक कालीन इक्टिडिओसॉरिया या लहान आकरमानाच्या प्राण्याच्या गटातील प्राण्यांचे कवटीचे व सांगाड्याचे घटक मोनोट्रिमॅटांच्या अशाच घटकांपासून वेगळे ओळखणे अवघड आहे. अशा प्रकारे मोनोट्रिमॅटांचे इक्टिडिओसॉरियांशी अतिशय निकटचे संबंध असून बहुतकरून ते मोनोट्रिमॅटांचे पूर्वज असावेत. यामुळे जरी मोनोट्रिमॅटांचे जीवाश्म अपूर्ण व थोडेच असले, तरी पुराप्राणिवैज्ञानिकांना आणि प्राणिवैज्ञानिकांना त्यांच्याविषयी पुष्कळ औत्सुक्य आहे.

(२) मार्सुपिएलिया गण : [शिशुधान स्तनी ⟶ शिशुधानी]. हा इप्लॅसेंटॅलियांचा एक मोठा गट असून यामध्ये पुष्कळ विविधता आढळते. शिशुधान पिशावीला आधार देणारी शिशुधान-अस्थी व खालच्या जबड्याचा वाकलेला कोपरा ही या गणाची ठळक संरचनात्मक वैशिष्ट्ये होत यांमुळे ते इतर सस्तन प्राण्यांपासून वेगळे ओळखू येतात. सामान्यतः त्याचे पुढील पाय मागील पायांपेक्षा आखूड असतात. त्यांचे दात मांसाहारी, कीटकभक्षी किंवा शाकाहारी प्राण्यांसारखे असतात. बहुसंख्य शिशुधानींना ४ ते ६ दाढा असतात, कृंतक दात पुष्कळदा कृंतक (कुरतडणाऱ्या) प्राण्यांसारखे [⟶ कृंतक गण] असतात व प्रत्येक जबडयात एक कृंतक दात विशेष वाढलेला असतो सुळे बळकट असून बहुधा त्यांना दोन दंतमूले असतात. त्यांच्या मागील पायांना ४ वा ५ बोटे असतात आणि त्यांची संख्या कमी होण्याची प्रवृत्ती आढळते. या प्राण्यांचे पूर्वज पाच बोटांचे वृक्षवासी प्राणी असावेत, असे मानतात.

शिशुधानींचे सर्वांत पुरातन जीवाश्म यूरोप व दक्षिण आफ्रिका या भागांतील उत्तर जुरासिक कालीन खडकांत सापडले आहेत. दोन्ही अमेरिका व यूरोप यांच्यातील जुरासिक, क्रिटेशस व तृतीय कालीन खडकांत यांचे जीवाश्म विस्तृतपणे पसरलेले असून ते विविध प्रकारचे आहेत. हल्लीच्या शिशुधानींपैकी डायडेल्फिडी (ऑपॉस्सम) कुलातील डायडेल्फिस व किरोनेक्टिस या वंशांचा प्रसार पॅटागोनिया ते कॅनडापर्यंतच्या भागात झाला आहे. सीनेलेस्टिडी कुल केवळ ऑस्ट्रेलियात आढळते मात्र यातील सीनोलेस्टीस वंश दक्षिण आफ्रीकेत आढळतो. हल्लीच्या कांगारूंचे फॅलॅंजेरिडी कुल तृतीय काळात ऑस्ट्रेलियात अवतरले व तेथेच राहिले. हल्लीचे इतर शिशुधानी फक्त ऑस्ट्रेलिया व त्यालगतच्या बेटांवरच आढळतात आणि तेथील प्लाइस्टोसीन कालीन निक्षेपांत त्यांचे जीवाश्म सापडतात.

ड्रोमॅथेरिआयडी कुल : (पॉलिप्रोटोडोंशिया उपगण) या लहान शिशुधानींचे अल्पसेच जीवाश्म आढळत असले. तरी ते शिशुधानी व ट्रायासिक कालीन सायनोडोंशिया सरीसृप यांच्यामधील दुवा दर्शविणारे पुरावा ठरले आहेत. पँटोथेरिआयडी कुलाचा (पॉलिप्रोटो डोंशिया उपगण) काळ जुरासिक ते उत्तर क्रिटेशस असा असून त्यांच्यापासून अपरास्तनींपैकी (प्लॅसेंटल वार असणाऱ्या सस्तन प्राण्यांपैकी) क्रिओडोंशिया (क्रव्यदंत) व इन्सेक्टिव्होरा (कीटकभक्षी) या गणांचे प्राणी निर्माण झाले असावेत.

प्लॅसेंटलिया उपवर्ग : (१) इन्सेक्टिव्होरा गण : अपरास्तनींपैकी हे सर्वांत आदिम प्राणी होत. सामान्यतः ते लहान, निशाचर, नमुनेदार भूचर, पुष्कळ वेळा बिळात राहणारे व काही वृक्षवासी आहेत. त्यांचे डोके कमी दबलेले (खोलगट) असून पुढचे पाय पादतलचारी (पूर्ण तळपाय जमिनीली टेकून चालणारे) व बहुतकरून पाच बोटे असलेले असतात. बिळे करणाऱ्या प्राण्यांच्या पुढील पायांचा खणण्याच्या दृष्टीने अनुरूप असा खास विकास झालेला असतो. दातांचे सर्वसामान्य सूत्र ३.१.४.३/३.१.४.३ असून पुष्कळदा सुळे व उपदाढा वेगळ्या ओळखणे अवघड असते. वरच्या दाढा सामान्यपणे त्रिगुलिकायुक्त असून त्यांना जोडणारे कटक असतात.

या गणाचे शिशुधानींच्या पँटोथेरिआयडी कुलाशी दूरचे नाते असल्याचे मानतात. हल्लीचे कीटकभक्षी केवळ पूर्व गोलार्धात व उत्तर अमेरिकेत आढळतात. त्यांचे जीवाश्मही त्याच प्रदेशांत आढळतात. श्रोणिप्रतरसंधीच्या स्वरुपांनुसार केलेल्या दोन गटांपैकी मेनोटायफ्ला गटाचे ट्युपेइडी कुल पूर्व आशियात व मॅक्रोस्केलिडी कुल आफ्रिकेत आढळत असून त्यांच्या जीवाश्मांच्या नोंदी अनिश्चित आहेत. तथापि लायपोटायफ्ला या दुसऱ्या गटाच्या निर्वंश झालेल्या पुष्कळ प्राण्यांचे जीवाश्म यूरोपातील व उ. अमेरिकेतील पूर्व तृतीय कालीन खडकांत सापडले आहेत. कीटकभक्षींपैकी पुष्कळांचे नरवानरांशी (कदाचित हिप्सोडोंटिडी किंवा मिक्सोडोंटिडी कुलद्वारे), क्रियोडोंशियांशी व रोडेंशियांशी (कृंतक प्राण्यांशी प्लेसिओडॅपिडी कुलाद्वारे) नातेसंबंध असल्याचे दिसते.

(२) किरोप्टेरा गण : (वटवाघळे). हे अपरास्तनी आदिम प्रकारचे असले, तरी त्यांनी उडण्याची खास जीवनप्रणाली स्वीकारली आहे. त्यांचे पुढील पाय मागील पायांपेक्षा पुष्कळच लांब असून प्रबाहू लांब होऊन त्यांचे पंख्यासारख्या रचनेत परिवर्तन झालेले आहे तसेच पुढील पायांची बोटेही पुष्कळच लांबट झाली असून ती त्वचेने जोडली जाऊन पंख तयार झाले आहेत. त्यांचे मागील पाय व कटी अतिशय कमजोर असतात कृंतक दात आखूड झालेले असतात, पण सुळे नेहमी बळकट असतात वटवाघळे अधिक प्रमाणात कीटकभक्षी असल्याने या त्यांच्या प्रवृत्तीला जुळतील अशा मूलतः त्रिगुलिकायुक्त दाढा व उपदाढा त्यांना असतात.

यांच्या दोन गटांपैकी मेगॅकिरोप्टेरा हा गट लहान असून यातील प्राणी आकारमानाने मोठे व फलभक्षी (फळ खाणारे) आहेत. मायक्रोकिरोप्टेरा या दुसऱ्या गटातील प्राणी लहान व कीटकभक्षी आहेत. इओसीन काळाइतके पुरातन यांचे जीवाश्म आढळतात परंतु ऑलिगोसीन व मायोसीन काळातील जीवाश्मही थोडेच आढळतात. प्लाइस्टोसीन काळातील जीवाश्म मुख्यत्वे मायक्रोकिरोप्टेरा गटाचे असून ते हल्ली अस्तित्वात असलेल्या वंशाचे म्हणता येतील. ऱ्हेनोलोफस, व्हेस्पर्टिलियो इत्यादींसारखे हल्लीचे वंश मायोसीन काळापासून अस्तित्वात आहेत.

(३) कार्निव्होरा गण : (मांसाहारी). पिन्निपीडिया हा छोटासा जलचर प्राण्यांचा उपगण वगळता या गणातील प्राणी भूचर आहेत. त्यांचे आकारमान खोकडापासून वाघ-सिंहाएवढे असते. दात द्विवारदंती असून त्यांच्या दातांचे अधिक सर्वसामान्यपणे आढळणारे सूत्र ३.१.४.३/३.१.४.३ असे असते. दाढा व उपदाढा मूलतः त्रिगुलिकायुक्त असून सुळे चांगले बळकट व उलट वळलेले असतात. मांसाहारींचे पुढील तीन उपगण आहेत.

(क) क्रिओडोंशिया उपगण : (क्रव्यदंत). मांसाहारींपैकी हे सर्वांत आदिम प्रकारचे व सर्वांत आधी अवतरलेले प्राणी आहेत. त्यांची कवटी दबलेली व सामान्यपणे इतर शरीराच्या मानाने मोठी असते. खालच्या जबड्याच्या पश्च कोपऱ्याचा बाक हे शिशुधानींचे वैशिष्टय मेसोनायकिडी कुलातील काही प्राण्यांत आढळते. यावरून शिशुधानी हे क्रिओडोंशियाचे पूर्वज असावेत, असे सूचित होते. त्यांच्या पायांना चाराहून कमी बोटे नसतात. कधीकधी पाचवे बोट असते बोटांना खुरांसारख्या दोन बोथट नख्या असतात. ते बहुतकरून अंगुलिचारी (बोटांवर चालणारे) असून काही गट अर्धपादतलचारी (पायाच्या तळव्याचा काही भाग जमिनीवर टेकवून चालणारे) आहेत. इतर मांसाहारींप्रमाणे यांचे सुळेही बळकट व एक दंतमूल असलेले आहेत इतर दातांच्या संख्येत घट होण्याची प्रवृत्ती आढळत असली, तरी दातांचे सर्व प्रकार असतात. आर्क्टोसायॉनिडी या आदिम कुलात दाढा गुलिकासदृश-त्रिज्यखंडी असतात मेसोनायकिडी कुलात चुरा करणारे दात चांगले वाढलेले होते, मात्र ते नमुनेदार दारक (कापणाऱ्या) प्रकारचे नव्हते. भूचर मांसाहारींपैकी आकारमानाने खूपच मोठे प्राणी या कुलात जन्मले. हे कुल ऑलिगोसीन काळात अस्तित्वात होते. ऑक्सिईनिडी व हायईनोडोंटिडी कुलांमध्ये नमुनेदार दारक दात होते. मायसिडि कुलातील प्राणी लहान असले, तरी त्यांच्यातील मस्तिक-गुहा ही क्रिओडोंशियांमध्ये सर्वांत मोठी होती. या कुलाचे थोडेच जीवाश्म आढळतात. पॅलिओसीनच्या आधीपासून ते ऑलिगोसीनच्या सुरुवातीच्या काळात या कुलापासून फिसिपोडिया निर्माण झाले असावेत. पॅलिओसीनच्या आधीच्या काळापासून ते जवळजवळ पूर्ण ऑलिगोसीन काळात क्रिओडोंशियांचा विस्तृत प्रसार झाला होता. ऑलिगोसीनच्या अखेरीस फिसिपोडियांनी त्यांच्यावर जलदपणे मात केली पण ते भारतात व आफ्रिकेत मायोसीनमध्ये काही काळ टिकून राहिले होते.

(ख) फिसिपोडिया उपगण : या मांसाहारींचे मुस्कट काहीसे लांबट असून आदिम प्राण्यांत कवटी दबलेली पण अधिक प्रगत प्राण्यात ती फुगीर होत गेलेली आढळते. मस्तिष्क-गुहा मोठी व पीळ पडलेली असते. सुळे लांब, उलट वळलेले व बळकट असतात. दारक दात सामान्यपणे इतर दाढा व उपदाढांपेक्षा मोठे व लांब असतात त्यांना वरच्या जबड्यात तीन व खालच्या जबड्यात दोन दंतमूले असतात. बहुतेक फिसिपेडियांना चार बोटे असतात. फेलिडी व व्हायव्हेरिडी या कुलांतील प्राण्यांच्या नख्या प्रतिकर्षी (आत ओढून घेता येतील अशा) असतात.

या गणाची सर्व कुले हल्ली हयात आहेत व ती सर्व उत्तर इओसीनमध्येही अस्तित्वात होती काही ऑलिगोसीनमध्ये अवतरली.

कुत्रे, लांडगे, कोल्हे व खोकाड हे प्राणी कॅनिडी कुलातील असून हे कुल युरोपात उत्तर इओसीन काळात क्रिओडोंशियातील मायसिडी कुलापासून निर्माण झाले. उत्तर अमेरिकेत मध्य तृतीय काळात या कुलाचा कमाल प्रसार झाला होता तेथून हे प्राणी सर्व जगभर गेले व आता ते सार्वत्रिक झाले आहेत. विशेषतः कॅनिस वंशाचा प्रसार विस्तृत प्रमाणावर झाला असून त्यात पुष्कळ विविधता आढळते.

मांजरे, वाघ, सिंह बिबळ्ये व चित्ते हे प्राणी फेलिडी कुलातील असून ते अतिशय चपळ आहेत. या कुलाची पूर्वजपरंपरा अनिश्चित आहे परंतु हे कुल इओसीनच्या अखेरच्या किंवा ऑलिगोसीनच्या सुरूवातीच्या काळातील असले पाहिजे, कारण या कुलाचे म्हणता येतील असे जीवाश्म ऑलिगोसीन कालीन खडकांत सापडले आहेत. मांसाहारींमध्ये या कुलातील प्राण्यांचा नासा-प्रदेश (नाकाचा ओलसर शेंडा) लक्षात येईल इतक्याच अपुऱ्या लांबीचा असतो व कवटी उंच असते. यांचे दारक दात अतिशय कार्यक्षम असले, तरी कुलांच्या तुलनेने दाढांची संख्या कमी होण्याची प्रवृत्ती या कुलात अधिक आढळते. या कुलांमध्ये व विशेषतः यातील फेलिस वंशामध्ये अतिशय विविधता आढळते तसेच ऑस्ट्रेलिया व न्यूझीलंड वगळता सर्व जगभर याचा प्रसार झालेला आहे.

मुस्टेलिडी आणि व्हायव्हेरिडी (कस्तुरी मांजर) या कुलांतील प्राणी लहान पण अतिशय चपळ असून उत्तर गोलार्धात, विशेषतः दक्षिण यूरोप, आफ्रिका व आशिया या प्रदेशांत, त्यांचा विस्तृत प्रसार झालेला आहे.

अर्सिडी (अस्वल) हे कुल इतर फिसिपेडियांपेक्षा काहीसे वेगळे आहे. यातील प्राणी पादतलचारी, पाच बोटे असलेले व झाडावर चढण्यास सोयीच्या अशा नख्या असलेले आहेत. या कुलातील सर्वभक्षी व फलभक्षी प्राण्यांच्या उपदाढा दारक दातांपेक्षा मोठ्या असतात. हे कुल मध्य तृतीय काळात यूरोपमध्ये कॅनिडीतील सायनोडोंटिनी उपकुलापासून निर्माण झाले. मायोसीन व प्लायोसीन काळांत यातील प्राणी उत्तर अमेरिका व इतर प्रदेशांत गेले.

आधुनिक तरस हायनिडी कुलातील असून त्यांचे दात वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत त्यांचे दारक दात बळकट असतातच, शिवाय दाढा लांब व त्यांचे शंक्वाकार टोक मजबूत असून त्यांचा हाडे फोडण्यासाठी उपयोग होतो. हे कुल बहुधा प्लोयोसीन काळात पिकेर्मी (ग्रीस) भागात अवतरले आणि नंतर त्याचा यूरोपात व आशियात प्रसार झाला. यातील बहुतेक प्राणी आता उत्तर गोलार्धात आहेत.

प्रोसिऑनिडी (रॅकून) कुलाचे प्राणी अमेरिकेतच आढळतात मात्र यातील आयल्युरस वंशाचे प्राणी हिमालयाच्या भागात अलगपणे राहत आहेत. याचे बहुतेक जीवाश्म यूरोप व दोन्ही अमेरिका या भागांतील मायोसीनपासूनच्या काळातील खडकांत आढळतात. मायसिडी कुलातील किंवा सायनोडोंटीनी उपकुलातील प्राणी या कुलाचे वंशज असावेत.

(ग) पिन्निपीडिया उपगण : यामध्ये सील व वॉलरस हे प्राणी येतात. या मांसाहारींचे पाय त्यांच्या जलचर जीवनप्रणालीस अनुसरून परिवर्तित झालेले आहेत पायाचे समीपस्थ घटक आखूड तर दूरस्थ घटक लांब व जाळीदार झालेले आहेत. उपदाढा व दाढा साध्या म्हणजे एकाच शंकूच्या अथवा उंच शंकू व त्यांच्या अग्र व पश्च बाजूस गौण दंताग्रे असलेल्या अशा असतात. कृंतक दात तीनपेक्षा कमी असतात पण सुळे चांगले वाढलेले असतात. या कुलाच्या उत्पत्तीविषयी निश्चित माहिती नाही परंतु मेंदूच्या संरचनेतील विशिष्ट साम्यांमुळे या कुलाचे अर्सिडी कुलाशी जवळचे नातेसंबंध असावेत, असे मानतात.

या कुलातील हल्लीचे प्राणी दोन्ही ध्रुवांभोवतीच्या प्रदेशात आढळतात. मायोसीन काळापासूनचे त्यांचे जीवाश्म अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने (ऑरेगन व मेरीलँड), ईजिप्त, हंगेरी, ऑस्ट्रिया व दक्षिण रशिया या भागांत सापडले आहेत. ते यूरोपीय देश, दोन्ही अमेरिका न्यूझीलंड या भागांतील तृतीय काळाअखेरच्या आणि प्लाइस्टोसीन कालीन खडकांत आढळतात.

सीटॅसिया गण : देवमासे व शिंशुक (पॉरपॉइज) हे या गणातील प्राणी असून यातील प्राण्यांची हाडे सर्वसाधारण सच्छिद्र व स्पंजासारख्या पोताची असतात. कवटीची हाडे विशेष मोठ्या कोशिकांची (पेशींची) बनलेली असल्याने पातळ व हलकी असतात व ती जलचर जीवनप्रणालीस अनुरुप अशी असतात. कवटी धडापासून वेगळी नसते. नासा-प्रदेश लांब व अरूंद असून मस्तिष्क-गुहा उंचावली गेल्याने पश्च भागात तो उंच कटकासारखा दिसतो. कानाची हाडे (मध्यकर्ण व परिकर्ण) अतिशय भरीव असून ती इतर हाडांना सैलसरपणे जोडलेली असतात आणि म्हणून जीवाश्मरूपातील अवशेषांत पुष्कळदा सुटी आढळतात. मणक्यांच्या बाजू सपाट असून दोन मणक्यांच्या मध्ये उपास्थीचा जाड थर असतो. मानेत सामान्यतः ७ मणके असतात ते चपटे असून बॅलीनिडी (मिस्टॅकोसीटाय उपगण), डेल्फिनिडी (डॉल्फिन) व फायझिटेरिडी (ओडाँटोसीटाय उपगण) या कुलांतील काही प्राण्यांत मणके कमीअधिक प्रमाणात सांधले गेलेले असतात. वक्षामध्ये ९ ते १६, कटीत ३ ते २४ आणि शेपटीच्या भागात १८ ते ३० मणके असतात त्रिकास्थी नसते. इतर सस्तन प्राण्यांच्या उलट सीटॅसिया गणातील प्राण्यांमध्ये मणके आणि उरोस्थी यांना बरगड्या सैलपणे जोडलेल्या असतात. मिस्टॅकोसीटाय उपगणात उरोस्थी म्हणजे एक रुंद ढालीसारखी पट्टी असते परंतु आर्किओसीटाय व ओडाँटोसीटाय या इतर उपगणांत उरोस्थी दोन किंवा अधिक तुकड्यांची बनलेली असते.

यांना अनेक दात असून एकच दंतमूल असते बहुधा ते शंक्वाकार असून झ्युग्लोडोंटिडी (आर्किओसीटाय उपगण) आणि स्क्वॅलोडोंटिडी (ओडाँटोसीटाय उपगण) कुलांत मागच्या दातांना २ किंवा ३ दंतमूले असतात. पुढून मागील दिशेत दात नाहीसे होत जाण्याची प्रवृत्ती आढळते. जलचर जीवनप्रणालीत पर (फ्लिपर) म्हणून उपयोगी पडावेत या दृष्टीने पुढील पायांमध्ये परिवर्तन झालेले असते याकरिता भुजास्थी आखूड व बळकट झालेली असून दूरस्थ घटक लांब

आ. ३०. जलचर जीवनप्रणाली नुसार विविध पृष्ठवंशीच्या सांगाड्याच्या आकारात व संरचनेत झालेली परिवर्तने : (अ) लेप्टोलेपिस (जुरासिक कालीन आदिम अस्थिमत्स्ये) (आ) इक्थिओसॉरिया (जुरासिक कलीन सरीसृप) (इ) केंट्रिडान मायोसीन कालीन शिंशुक).

होऊन पटलाने जोडलेले गेलेले असतात. स्कंधास्थी (खांद्याचे हाड) बळकट पण आखूड व रुंद झालेली असते. श्रोणी व मागील पाय पूर्णपणे ऱ्हास पावलेले किंवा अवशेषांगाच्या (लहान व अपूर्णपणे वाढलेल्या) रूपात राहिलेले असतात. पुच्छपक्ष क्षितिजसमांतर असतो.

स्पष्टपणे माशांसारखे दिसत असले आणि जलचर जीवनप्रणालीशी जुळवून घेण्यासाठी सांगाड्यात काही बदल झालेले असले, तरी सीटॅसियांच्या सांगाड्याची रचना मूलतः सस्तन प्राण्यांच्या सांगाड्यासारखीच आहे व त्यांचे पूर्वज मासे किंवा जलचर सरीसृप नसून बहुधा भूचर मांसाहारी अपरास्तनी असावेत या अपरास्तनींच्या दातांचे सर्व सामान्य सूत्र ३.१.४.३/३.१.४.३ आहे. सीटॅसियांचे आकारमान प्रचंड असून ते तलप्लावी किंवा समुद्रकिनाऱ्याजवळ राहणारे आहेत. डॉल्फिन सर्व समुद्रांत व काही मोठ्या नद्यांच्या मुखांत राहतात. सीटॅसिया इओसीनमध्ये अवतरले आणि मायोसीन, प्लायोसीन व प्लाइस्टोसीन काळांत ते विपुल व विविध प्रकारचे झाले होते.

(५) एडेंटाटा गण : या प्राण्यांची कवटी लांबट वा आखूड व खोलगट असते. मानेत सामान्यतः ७, क्वचित ९ वक्षात १२ ते २४ आणि कटीत ३ ते ९ मणके असतात. ग्लिप्टोडोंशिया गटात वक्षातील व इतर कित्येक मणके त्यांच्यावरील कंटकांसह जोडले जाऊन नलिका बनतात. हे प्राणी एकवारदंती आहेत परंतु टॅट्युसिया व ओरिक्टेरोपस वंशांतील दातांवरून एडेंटाटांचे पूर्वज द्विवारदंती असल्याचे दिसते. रीसेंट कालीन एडेंटाटांना सामान्यतः फक्त ४ ते १९ किंवा अधिकही दाढाच असतात. दाढांना दंतवल्क व दंतमूले नसतात आणि त्यांचे माथे जसजसे झिजतात तसतशा त्या आयुष्याभर वाढत असतात. दाढांवर पुष्कळदा उभे कटक असतात व ग्लिप्टोडोंशियांमध्ये ते ठळक असल्याने दाढा खांबाप्रमाणे दिसतात. जीवाश्मरूपातील प्राण्यांत कृंतक दात व सुळे होते आणि दंतिनावर दंतवल्क होते. एडेंटाटांचे मागील पाय सामान्यपणे अधिक बळकट असतात व कधीकधी ते पुढील पायांपेक्षा पुष्कळ लांब असतात पायांना ३ ते ५ बोटे असून टोकांच्या बोटांना चापट लांब नख्या असतात किंवा ती कधीकधी खुरासारखी असतात.

जनेनंद्रियांतील फरकांनुसार एडेंटाटा गणाचे (क) नोमॅर्थ्रा व (ख) झेनॅर्थ्रा हे उपगण करतात. नोमॅर्थ्रामध्ये मान व वक्ष यांमधील सांधा साधा असून त्यांचे थोडेच जीवाश्म आढळतात. ते पूर्व गोलार्धात सापडतात. झेनॅर्थ्रामध्ये मानेच्या पश्च व वक्षाच्या अग्र मणक्यांमध्ये अतिरिक्त सांधा असतो हिकॅनोडोंटा गटातील सर्व प्राण्यांना शृंगी वा अस्थिमय पट्टांचा बनलेला बाह्य कंकाल असतो परंतु ॲनिकॅनोडोंटा गटात बाह्य कंकाल निर्माण झालेला असतो किंवा नसतो.

पूर्व गोलार्धातील एडेंटाटांचे जीवाश्म इओसीन काळापासूनचे असून ते यूरोपात आढळतात, तर पश्चिम गोलार्धात दक्षिण अमेरिकेतील इओसीन कालीन खडकांमध्ये झेनॅर्थ्राचे विपुल जीवाश्म सापडले आहेत. ग्रॅव्हिग्रेडा (मोठे स्लॉथ) कुलातील प्राणी आताच्या अस्वलांच्या मानाने पुष्कळ अगडबंब व बेडौल होते. तसेच त्यांची शेपटी लांब होती. पॅटागोनियातील तृतीय व दक्षिण अमेरिकेतील प्लाइस्टोसीन कालीन खडकांमध्ये यांचे विपुल जीवाश्म आढळले आहेत. उत्तर अमेरिकेत यांचे प्लायोसीन व प्लाइस्टोसीन कालीन जीवाश्म सापडलेले आहेत. ⇨ आर्मंडिलो हे हिकॅनोडोंटा (झेनॅर्थ्रा उपगण) गटातील डॅसिपोडिडी कुलातील प्राणी आहेत. सध्या ते दक्षिण अमेरिकेच्या उष्ण व समशीतोष्ण कटिबंधीय भागांत राहत असून टॅटयुशिया या एकमेव वंशाचा प्रसार मध्य अमेरिकेपर्यंत (मेक्सिको व टेक्ससपर्यंत) झालेला आढळतो. यांचे जीवाश्म फक्त अमेरिकेत आढळले आहेत.

(६) रोडेशिया गण : [⟶ कृंतक गण]. यातील प्राणी सामान्यपणे लहान, शाकाहारी व बहुतेक बिळांत राहणारे, कधीकधी पोहणारे व आधारावर चढणारे आहेत. त्यांची कवटी बसकी असून मुस्कट बहुधा लांब व त्याचे पश्च टोक एकदम छाटले गेल्यासारखे दिसते. पुढच्या पायांना व मागच्या पायांना ५ किंवा ३ बोटे असून बोटांना नख्या असतात. दंतविन्यास अतिशय विशेषित असून दातांचे सूत्र, विशेषतः सिंप्लिसिडेंटाटांमध्ये २.०.३.३/१.०.३.२ ते १.२.२/१.०.२ असे बदलते. सुळे नाहीसे झाल्याने कृंतक व कपोल दातांमधील दंतावकाश मोठा असतो. कृंतकांचे माथे जसजसे झिजत जातात तसतसे ते आयुष्यभर वाढत जातात. उपदाढा अजिबात नसतातही व दाढा लहान, ब्रॅकिओडोंट आणि ब्युनोडोंट वा लोफोडोंट प्रकारचा माथा असलेल्या असू शकतात, तर काहींत त्या हिस्पोडोंट प्रकारच्या व प्राचिनाकार आणि खालून उघड्या व दंतमूलहीन असू शकतात. मूलतः वरच्या कपोल दातांना ३ तर खालच्यांना ४ दंताग्रे असून ती जोडली जाऊन कटक तयार होतात. कृंतक दातांची प्रतिष्ठापना केवळ डुप्लिसिडेंटाटा उपगणातच होते. उपदाढांमध्येच बदल घडून येतात. क्युव्हायनी उपकुलातील अलीकडच्या प्राण्यांमध्ये गर्भामध्ये कृंतक दात प्रतिष्ठापित होत असल्याचा पुरावा मिळाला आहे.

इतर सर्व सस्तन प्राण्यांच्या मानाने हल्लीच्या रोडेंशियांच्या वंशांची आणि जातींची संख्या जास्त आहे. त्यांच्या ९०० पेक्षा जास्त जाती माहीत असून त्यांपैकी पुष्कळ दक्षिण अमेरिकेत आहेत. यूरोप, आशिया व उत्तर येथील पुष्कळ वंश समान आहेत. खास आफ्रिकेतील म्हणता येतील असे पुष्कळ वंश आफ्रिकेत आहेत व त्याशिवाय आशिया व यूरोप येथे आढळणारे काही वंशही तेथे आहेत.

रोडेंशिया लहान व नाजूक चणीचे असले, तरी त्यांचे पुष्कळ जीवाश्म आढळतात. उत्तर अमेरिकेत हे पूर्व इओसीन काळात अवतरले. उत्तर इओसीन व मायोसीन काळांत हे युरोपात व उत्तर अमेरिकेत विपुल प्रमाणात होते. दक्षिण अमेरिकेत हे पूर्व तृतीय व प्लाइस्टोसीन काळांत अतिशय विपुल होते. यूरोप व दोन्ही अमेरिकेत येथील गुहांमध्ये साचलेल्या गाळात यांचे पुष्कळ जीवाश्म आढळले आहेत.

रोडेंशिया एम्. वेबर यांनी पुढील दोन उपगण केले आहेत : (क) सिप्लिसिडेंटाटा : यात कित्येक कुले व उपकुले आहेत आणि (ख) डुप्लिसिडेंटाटा : उपलब्ध असलेल्या माहितीप्रमाणे सर्व वर्गीकरणातील कदाचित हेच सर्वांत चांगले आहे, कारण इतरांनी सुचविलेल्या तीन वा चार गटांपैकी काहींमधील परस्परसंबंध ठरविणे अवघड आहे.

सिप्लिसिडेंटाटा : डुप्लिसिडेंटाटापेक्षा पुष्कळ मोठा गट असून त्यातील दंतविन्यास अधिक वैविध्यपूर्ण आहे. याउलट विविध प्रकारचे ससे ज्यात येतात त्या डुप्लिसिडेंटाटामध्ये वरच्या दोन कृंतक दातांना पूर्णपणे दंतवल्क असते आणि हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे. शिवाय कपोल दात हिप्सोडोंट प्रकारचे, दोन वा तीन प्रचिनांचे बनलेले, दंतमूलविहीन व वरच्या जबड्यात लांबीपेक्षा जास्त रुंद असे असतात.

सामान्यपणे या प्राण्यांचा जलदपणे विस्तृत प्रसार झाला त्यातल्या त्यात मायरिनी (घुशी व उंदीर) या उपकुलातील आणि हिस्ट्रिकॉइडिया (साळ) या कुलातील प्राण्यांची असा जलदपणे प्रसार होण्याची क्षमता सर्वकाळ विलक्षण असलेली दिसते. हे प्राणी पूर्व गोलार्धात मध्य तृतीय काळात अवतरले व जलदपणे पश्चिम गोलार्धात पसरले.

(७)अंग्युलेटा गण : [खुरी प्राणी⟶ अंग्युलेटा]. हे शाकाहारी, क्वचित सर्वभक्षी भूचर सस्तन प्राणी असून ते खुरांवर (बोटांवर) चालतात. ही चालण्याची तऱ्हा पादतलचारी, अर्धपादतलचारी ते अंगुलिचारी अशी विकसित झाली व त्यांच्या पावलाच्या पश्चपाद भागाचा (खूर व घोटा यांतील भागाचा) जमिनीला स्पर्श होईनासा झाला. मुळात कवटीचा माथा सपाट व बसका होता व अरुंद कवटीवर मध्यवर्ती कटक असे. कवटीचे विविध दिशांनी विशेषीकरण झालेले आहे. उदा., ललाटीय अस्थीत हवेच्या पोकळ्या निर्माण होणे किंवा आर्टिओडॅक्टिलांसारखी (समखुरी प्राण्यांप्रमाणे) शिंगे येणे. विस्तारलेली नासास्थी व नेत्रकोटरे आणि मुस्काटावरील पुढे आलेल्या भागाचे अस्थीभवन यांमुळे त्यांची चेहरेपट्टी वैशिष्ट्यपूर्ण अशी दिसते.

आदिम प्राण्यांत दंतविन्यास पूर्ण असून त्यांना जवळजवळ असलेले शंकूच्या आकाराचे कृंतक, सुळे व त्रिगुलिकायुक्त कपोल दात असतात. कृंतक दातांत परिवर्तन होऊन ते छिन्नीसारखे वा फावड्यासारखे, कधीकधी सुळ्यासारखे झालेले असतात अथवा काहींत ते आखूड झालेले असतात किंवा (विशेषतः वरचे) पूर्णपणे नाहीसेही झालेले असतात. सुळे अणकुचीदार किंवा लहान होतात. वरचे पूर्णपणे नाहीसे होतात, तर खालचे कृंतकासाऱखे होऊन कृंतक दातांचे कार्य करतात (उदा., रवंथ करणारे प्राणी). दोन वा जास्त दंताग्रे येऊन व कटक अथवा कोर निर्माण होऊन त्रिगुलिकायुक्त कपोल दात ब्युनोडोंट, लोफोडोंट व सोलेनोडोंट (कोरीच्या आकाराचे) प्रकारचे होतात. खालच्या दाढा वरच्यांपेक्षा लहान असतात. उपदाढांचा विकास बहुधा दाढांपेक्षा किंचित कमी झालेला असतो. कृंतक व सुळे यांना एकच दंतमूल असते, वरच्या दाढांना मुळात तीन दंतमुले असतात आणि खालच्या दाढांना दोन दंतमुले असून विभाजन होऊन त्यांची चार झालेली असतात. शिवाय मूळच्या ब्रॅकिओडोंट टप्प्याला त्यांच्यात हिप्सोडोंट व प्रचिनाकार होण्याची प्रवृत्ती आढळते.

हल्ली खुरी प्राणी जगभर विखुरलेले आहेत मात्र ऑस्ट्रेलियात वसाहत करणाऱ्यांनी ते आपल्याबरोबर नेले आहेत. त्यांचा तृतीय काळातील प्रसार जवळजवळ असाच होता.

खुरी प्राण्यांचे पुढील पाच उपगण पडतात : काँडिलार्थ्रा, लिटोप्टेर्ना, पेरिसोडॅक्टिला (विषमखुरी प्राणी), आर्टिओडॅक्टिला व अँब्लिपोडा. त्यांपैकी काँडिलार्थ्रा व लिटोप्टेर्ना हे आदिम प्रकारचे असून त्यांच्यात विविधता नव्हती किंवा त्यांचा विस्तृत प्रसार झालेला नव्हता. अँब्लिपोडांतील आदिम विशेषीकृत वैशिष्ट्यांच्या मिश्रणामुळे त्यांचे वर्गीकरणातील स्थान काहीसे अनिश्चित आहे. पेरिसोडॅक्टिला व आर्टिओडॅक्टिला यांचा (त्यातही विशेषतः आर्टिओडॅक्टिलांचा) त्यांच्या दीर्घ ऐतिहासिक काळात विस्तृत प्रसार झालेला आहे व त्यांच्यात पुष्कळ विविधता आलेली आढळते.

काँडिलार्थ्रा व अँब्लिपोडा हे इओसीनमध्ये तर लिटोप्टेर्ना पॅलिओसीन काळात निर्वंश झाले.

(क) काँडिलार्थ्रा उपगण : हा निर्वंश झालेला गट असून यूरोपातील इओसीनच्या प्रारंभीचे विखुरलेले अगदी थोडे जीवाश्म वगळता याचे जीवाश्म केवळ उत्तर अमेरिकेच्या पाश्चिम भागातील इओसीन कालीन खडकांत आढळतात. यांच्यापासून पूर्व इओसीन काळात पेरिसोडॅक्टिला तसेच, उत्तर इओसीन काळात आर्टिओडॅक्टिला व कदाचित दक्षिण अमेरिकेतील लिटोप्टेर्ना उपगणही निर्माण झाला.

यांच्या कवटीच्या व सांगाड्याच्या पुष्कळ रचना क्रिओडोंशियांप्रमाणे, तसेच आदिम प्रकारच्या पेरिसोडॅक्टिला व आर्टिओडॅक्टिला यांच्याप्रमाणे होत्या उदा., कवटी बाजूने बुटकी, सपाट व तिचा मध्यवर्ती कटक तसाच, मस्तिष्क-गुहा अगदी लहान, पूर्ण व जवळजवळ असलेल्या दातांचा संच, कृंतक व सुळे अगदी सारखे, कपोल दात ब्रॅकिओडोंट त्रिगुलिकायुक्त. त्यांच्या चालण्याचा टप्पा पादतलचारी व अर्धपादतलचारी अवस्थेचा होता व टोकाजवळील खूर चापट व पुष्कळदा दोन भाग झालेले होते आणि अरास्थी व प्रबाहु-अंतरास्थी ही हाडे भिन्न होती.

कपोल दात त्रिगुलिकायुक्त होते ते क्रमविकासात चार वा पाच गुलिकायुक्त झाले व उपदाढांची दाढा होण्याकडे प्रवृत्ती होती. या उपगणातील फॅनेकोडोंटिडी कुल अंगुलिचारी झाले होते. या संरचनात्मक साम्यांवरून काँडिलार्थ्रा व क्रिओडोंशिया हे समान पूर्वज शाखेपासून आले असले पाहिजेत, असे दिसते.

(ख) लिटोप्टेर्ना उपगण : हे प्राणी फक्त दक्षिण अमेरिकेतच होते. उत्तर इओसीन काळात हे अमेरिकेतील ब्युनोडोंट काँडिलार्थ्रापासून निर्माण झाले व त्यांना पेरिसोडॅक्टिलांसारखे दात प्राप्त झाले. सुरुवातीला दंतविन्यास पूर्ण होता, कृंतक दात लहान होण्याची प्रवृत्ती होती नमुनेदार ब्रॅकिओडोंट, क्वचित हिप्सोडोंट प्रकारचे कपोल दात विकासित झाले व खालच्या जबड्यातील अशा दातांना चार दंतमुले आणि काहीसे कोरीच्या आकाराचे कटक होते. ते अंगुलिचारी या चालण्याच्या अवस्थेत पोहोचले होते. बाजूचे खूर कमी होऊन तीन (किंवा क्वचित एकच) खूर त्यांना होते व त्यांपैकी कडेचे खूर रुंद असत. त्यांच्या पायांची हाडे पुष्कळशी आदिम पेरिसोडॉक्टिलांच्या पायांच्या हाडांसारखी होती. हा उपगण प्लाइस्टोसीन काळात निर्वंश झाला.