प्राणिजन्य पदार्थांपासून मेदांचे निष्कर्षण : रेंडरिंग : ही पद्धत अलीकडे मुख्यतः प्राणिज पदार्थापासून मेद काढण्यासाठी वापरली जाते. तथापि ऑलिव्ह, पाम, कोकम बिया इत्यादींतील सहज निघणारे तेल मिळविण्यासाठी काही प्रमाणात ही अजूनही वापरली जाते. मेदयुक्त पदार्थ पाण्याबरोबर किंवा वाफेच्या साहाय्याने उकळला म्हणजे त्यातील मेद बाहेर पडते आणि पाणी व मेद यांचे मिश्रण बनते. ते थंड केले म्हणजे मेदाचा थर पाण्यावर तरंगतो तो वेगळा काढून घेतात.

या पद्धतीने मांस, मासे व तत्सम प्राणिज पदार्थांपासून मेद मिळविण्यासाठी प्रथम एखाद्या विशिष्ट अवयवाचे मेद काढावयाचे असेल, तर तो अवयव (उदा., यकृत) वेगळा करून घेतात व यंत्राच्या सहाय्याने त्याचे बारीक तुकडे करून ते पाण्याने धुतात व हाडे, तंतुमय आवरण इ. अनावश्यक भाग काढून टाकतात. अशा तऱ्हेने उरलेल्या पदार्थात ७०–९०% एवढे मेद असते. मेद वजा जाता जो चोथा उरतो त्यात प्रथिने भरपूर असतात. प्राण्यांना पौष्टिक खाद्य म्हणून त्याचा उपयोग होतो. हाडे व तंतुमय भाग यांपासून १०–१५% दुय्यम दर्जाचे मेद मिळते. देवमाशाचा जो मेदयुक्त भाग (ब्लबर) असतो त्यात ७०% मेद असते आणि अशा एका माशापासून सु. १२ ते १७ टन मेद मिळते. ब्लबराचे लहान तुकडे केल्यानंतर त्यातील मेद काढण्यासाठी शुष्क रेंडरिंग व आर्द्र रेंडरिंग अशा दोन पद्धती आहेत. यांपैकी दुसरी जास्त प्रमाणावर वापरली जाते. पहिल्या पद्धतीत पदार्थाचे तुकडे मोठ्या पात्रात घालून तापवितात. या पात्राला बाहेरून वाफेने उष्णता देण्यासाठी आवरण असते व आतील पदार्थ हालविला जाण्यासाठी पट्ट्या असलेली फिरती ढवळणी असते. मेदयुक्त पदार्थ विशिष्ट मर्यादेपर्यंत तापवून झाल्यानंतर या कढत मिश्रणातून वितळलेल्या मेदाचा भाग वेगळा काढतात. ही क्रिया बंद भांड्यात अर्धनिर्वात स्थितीत केल्यास मिळणारे मेद जास्त चांगल्या प्रतीचे असते. आर्द्रपद्धतीत पदार्थाचे तुकडे पाण्याबरोबर काही तास शिजवितात व तरंगून वर आलेला मेदाचा थर वेगळा करतात. आर्द्र पद्धतीत वाफेच्या जास्त दाबाखाली सुद्धा पदार्थ शिजविणे प्रचारात आहे. बंद भांड्यात वाफ सोडून दर चौ. सेंमी.ला २·८–४·२ किग्रॅ. वाफेच्या दाबाखाली ४–६ तास पदार्थ शिजवितात व नंतर मेद वेगळे करतात. खाण्यासाठी काढलेले मेद आर्द्र पद्धतीनेच काढलेले असते व ते रंग, वास, चव या सर्व दृष्टींनी शुष्क पद्धतीतून मिळणाऱ्या मेदापेक्षा सरस असते. वाफेच्या जास्त दाबाखाली निष्कर्षण केले असता मेदाचा उतारा ९९% पर्यंत पडतो. वरीलप्रमाणे कोणत्याही पद्धतीने मेद काढले, तरी शेवटी त्यात मिसळून राहिलेले पाणी काढून टाकण्यासाठी निरनिराळी केंद्रोत्सारित्रे (भिन्न सापेक्ष घनता असलेले पदार्थ वेगळे करण्याची साधने) उपयोगात आणतात. केंद्रोत्सारित्राच्या वरच्या तोटीमधून मिळणारे मेद स्वच्छ व जलरहित असते. किंगन, टिटान, डे लाव्हाल, शार्पलेस अशा उत्तमोत्तम केंद्रोत्सारी पद्धती उपलब्ध आहेत. आर्द्र पद्धतीत काही वेळा विरल क्षार विद्राव, एंझाइम किंवा काही रसायने यांचा उपयोग करतात. त्यामुळे मेद लवकर वेगळे होते व मेदाची गुणवत्ताही सुधारते.

बैलघाणावनस्पतिजन्य पदार्थांपासून मेदांचे निष्कर्षण : दाबाच्या योगाने निष्कर्षण : भुईमूग, तीळ, करडई इत्यादींच्या बियांपासून तेल काढण्यासाठी दगडी घाण्याचा उपयोग पूर्वापार चालत आलेला आहे. या घाण्यात एक दगडी उखळी असून तीमध्ये एक वजनदार लाकडी दांडा (लाट) बैलाच्या शक्तीने फिरविला जातो. उखळीत तेलबिया घातल्या म्हणजे लाटेच्या दाबाने त्या चिरडल्या जाऊन त्यामधील तेल बाहेर पडते. नंतर लाट बाहेर काढून उखळीतील तेल, त्यात तेल, त्यात कापड बुडवून व ते बाहेर काढून पिळून मिळवितात. या घाणीचा एक सुधारलेला प्रकार म्हणजे कोलू घाणी. या घाणीची उखळी लाकडी असून तिच्या बुडाला भोक ठेवलेले असते. त्यातून तेल बाहेर पडते त्यामुळे लाट बाहेर काढणे व कापडाने तेल शोषण करून घेणे हे श्रम वाचतात. यातील लाटेला बोजापाट लावून त्यावर वजने ठेवतात. त्यामुळे दाबात वाढ होऊन तेलाचा उताराही वाढतो. महाराष्ट्र शासनाने तयार केलेल्या नव्या घाणीत उखळी काँक्रिटची बनविलेली असून बोजापाट लाटेच्या माथ्यावर लोंबता ठेवलेला आहे. या योजनेमुळे घर्षणामुळे वाया जाणारी बैलाची शक्ती वाचते व शिवाय जास्त दाब उपलब्ध होऊन तेलाचे प्रमाणही वाढते. यात गोलक धारवे (बॉल बेअरिंग्ज) वापरले असल्यामुळे ही चालविण्यास हलकी असते. एका बैलाच्या शक्तीने ८ तासात दगडी घाणीने ४० किग्रॅ. कोलू घाणीने ४८ किग्रॅ. व नव्या घाणीने ९० किग्रॅ. तेलबियांचे तेल काढता येते. लाट फिरविण्यासाठी या घाणीत डीझेल एंजिन किंवा विद्युत शक्तीही वापरता येते.


आ. २. यात्रिक शक्तीवर चालणारा तेलघाणा

यांत्रिक दाबाच्या साहाय्याने निष्कर्षण : मोठ्या प्रमाणावर व तेलाचा उतारा उच्च पडेल अशा तऱ्हेने निष्कर्षण करण्यासाठी यांत्रिक दाबाचा उपयोग केला जातो. शिवाय त्यापूर्वी तेलबियांवर काही प्राथमिक प्रक्रिया करून घ्याव्या लागतात. या पद्धतीत अनेक टप्पे आहेत. सुरूवातीस लिहिल्याप्रमाणे बियांच्या नमुन्यांची तपासणी झाली की, चाळणीवजा यंत्रांच्या योगाने त्यांमधील रेवाळ माती, खडे, काटक्या यांसारखे अनिष्ट पदार्थ दूर करतात. साफ करण्याच्या क्रियेतील हा पहिला टप्पा होय. दुसरा टप्पा म्हणजे बियांच्या वरील टरफल अगर साल काढून आतील मगज वेगळा करणे हा उदा., भुईमुगाच्या शेंगांपासून दाणे वेगळे करण्याची क्रिया, कापसातील सरकी काढून टाकण्याच्या यंत्रातून (जिनमधून) आलेल्या सरकीवर उरलेला कापूस (लिंट) प्रथम काढून घेऊन मगच सरकीचे टरफल काढून टाकतात. नंतर टरफलासहित बियांचे मगज भरडून बारीक करतात. हा तिसरा टप्पा होय. याला भरडा म्हणू या. हा भरडा नंतर विवक्षित पाण्याचे प्रमाण आणि तापमान (१००°-११०° से.) वापरून शिजविला जातो. याकरिता योजलेल्या अनेक साधनांपैकी स्टॅक कुकर हे एक साधन आहे. हे एक ०·६–२·० मी. व्यासाचे उभट पीप असून त्यात एकावर एक असे ३ ते ६ कप्पे असतात. कप्प्यांचे तळ पोकळ असून त्यातून वाफ जाईल अशी योजना असते. कप्प्यात भरलेला पदार्थ फिरविला जावा म्हणून तळावर फिरक्या असतात आणि त्या पिपाच्या मध्यातून जाणाऱ्या उभ्या व फिरत्या दांड्याला जोडलेल्या असतात. कप्प्यांच्या तळाला खिडक्या असून त्यांतून वरच्या कप्यातील पदार्थ खालच्या कप्यात पडतो. सर्वांत वरच्या कप्यात वाफ सोडलेली असते. तळच्या कप्प्यामधून हवेच्या झोताने भरड्यातील अतिरिकत पाणी काढून टाकले जाते. सर्व कप्प्यांच्या मधून खाली आलेला माल अवश्य तेवढा शिजलेला व पाण्याचे प्रमाण यथायोग्य असलेला असतो. भरडलेल्या बिया (अगर मगज) शिजविल्याने पुढील गोष्टी घडून येतात : (अ) बियांवर वाफ सोडून त्या शिजविल्या जात असल्यामुळे त्या मऊ होतात आणि त्यावर अपायकारक बुरशी अथवा जंतू असल्यास त्यांचा नाश होतो. (आ) बियांतील प्रथिनांचे किलाटन (न विरघळणाऱ्या साक्याच्या स्वरूपात रूपांतर) झाल्यामुळे त्यातील तेलाचे सूक्ष्म थेंब एकत्रित होऊन मोठे थेंब बनतात. (इ) पापुद्र्यांमधील छिद्रे उमलली जातात. (ई) बियांतील पाण्याचे प्रमाण वाढले गेल्यामुळे त्यांची तेल पकडून ठेवण्याची पात्रता कमी होते. या सर्वांचा परिणाम म्हणजे एरवी मेद काढण्यासाठी जेवढा दाब वापरावा लागला असता त्याच्यापेक्षा अनेक पटींनी कमी दाब वापरून जास्त प्रमाणात तेल निघते.

काही बाबतींत, या शिजविण्याच्या क्रियेच्या वेळी योग्य ते pH मू्ल्य [→ पीएच मू्ल्य] राखल्यास काही चांगले परिणाम दिसतात. उदा. शिजविताना pH मू्ल्य ठेवल्यास सरकीपासून मिळणाऱ्या तेलात गॉसिपॉलाचे प्रमाण अगदी कमी असते. साठवणीने त्याचा रंग बदलत नाही व शुद्धीकरण प्रक्रियेत तेल कमी वाया जाते. पेंडीमध्ये मात्र गॉसिपॉलाचे प्रमाण वाढते.


काही मेदबिया दाबयंत्रात घालण्यापूर्वी शिजवीत नाहीत. या पद्धतीने निष्कर्षण करण्याच्या पद्धतीला शीत पद्धत म्हणतात. एरंडेल आणि चांगल्या प्रतीचे ऑलिव्ह तेल शीत पद्धतीने काढतात.

शिजविलेला भरडा लगेच दाबयंत्रात घालून तेल व पेंड मिळविणे हा पाचवा आणि शेवटचा टप्पा होय. यातून मेदाचे जास्तीत जास्त निष्कर्षण होणे हे त्यावर दिला जाणारा दाब, जास्तीत जास्त दाब किती वेळ ठेवला होता, दाब दिला जात असताना पदार्थाचे तापमान किती होते व त्या तापमानाला मेदाची श्यानता किती आहे, या सर्वांवर अवलंबून असते.

दाबयंत्रांनी मेद काढण्याचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. एकात निष्कर्षण करण्याचा पदार्थ हप्त्याहप्त्याने यंत्रात भरला जातो व त्याचे निष्कर्षण झाल्यानंतर पेंड काढून घेऊन पुन्हा नवीन पदार्थ भरण्यात येतो. साहजिकच निष्कर्षणाची क्रिया पदार्थ पुन्हा भरून होईपर्यंत बंद राहते. या प्रकाराच्या निष्कर्षण यंत्राची रचना अशी असते की, एका बाजूने पदार्थ यंत्रात भरला जातो आणि दुसऱ्या बाजूने मेद व पेंड वेगळे होऊन बाहेर पडतात. ही क्रिया सतत चालू शकते आणि म्हणून हिला अखंडित प्रक्रिया म्हणता येईल.

खंडित निष्कर्षण प्रक्रिया : खंडित प्रक्रियेत दाब देण्यासाठी जलशक्तीचा उपयोग करतात. खंडित प्रक्रियेतसुद्धा खुली खंडित प्रक्रिया आणि बंद खंडित प्रक्रिया असे दोन पर्याय असून प्रत्येकी दोन प्रकारची यंत्रे उपलब्ध आहेत. खुल्या पद्धतीत शिजवून व ठेचून घेतलेल्या बिया गाळण कापडात गुंडाळून, गठ्ठे करून, जाळीदार पत्र्यात किंवा जाळीच्या पेटीसारख्या साच्यात ठेवून दाबयंत्रात घालतात. या जाळ्या किंवा साचे यांची रचना अशी असते की, दाब पडला असता हे जाळीदार पत्रे किंवा साच्यांचे तळ आणि झाकण ठराविक आसाच्या आधारे सरकतात. त्यामुळे गाळण कापडातील पदार्थ दाबला जाऊन मेद बाहेर पडते. जाळ्या वापरल्या जाणाऱ्या यंत्रात साचे वापरल्या जाणाऱ्या यंत्रापेक्षा जास्त पदार्थ एकावेळी भरता येतो. साच्यांचे आकारमान साधारणतः ८७·५ X ३५ X ५ सें.मी. असून असे १५–१६ पेटी साचे यंत्रात मावतात. या यंत्रातून २४ तासात १० टन भुईमुगाच्या शेंगांचे तेल काढता येते. या खुल्या खंडित प्रक्रियेत प्रत्यक्ष पदार्थांवर दर चौ. सें.मी. स ११६–१३० किग्रॅ पर्यंत दाब पडतो. जास्त दाब दिल्यास गाळण कापड फाटण्याची भीती असते. पदार्थ भरलेले गठ्ठे किंवा साचे यंत्रात ठेवण्यापासून तो तेल निघेपर्यंत व साच्यातील पेंड काढून टाकण्याच्या संपूर्ण क्रियेस सु. ३६ मिनिटे लागतात. पैकी ६ मिनिटे जास्तीत जास्त दाब येण्याची आणि २६ मिनिटे मेद पूर्णपणे वाहून येण्यास लागतात. निष्कर्षणाचे तापमान ९०°–९५° से. असते. शिजविण्याच्या क्रियेतून मिळालेली उष्णता व दाब दिल्यामुळे वाढणारी उष्णता या दोन्हींमुळे हे तापमान कायम ठेवता येते. खंडित प्रक्रियेत पदार्थ भरण्यास व पेंड काढून घेण्यास वेगळी योजना करावी लागते. बंद खंडित प्रक्रियेत शिजविलेल्या आणि ठेचून घेतलेल्या बिया मोठ्या जाळीदार पिपात किंवा पिजंऱ्यात ठेवतात. गाळण कापडाची यात आवश्यकता नसते. त्यामुळे जास्त दाबाखाली निष्कर्षण करता येते. पिपाच्या उंचीचा गोलाकार पृष्ठभाग ३–४ जाळ्यांच्या थरांचा बनविलेला असतो. आतल्या बाजूने जाड जाळी व बाहेरील बाजूस बारीक जाळी अशी रचना असते. दट्ट्यासारख्या यांत्रिक साधनाने पिपाच्या तळाकडून किंवा झाकणाकडून दाब देऊन दुसरी बाजू पक्की ठेवल्यास पदार्थ दाबला जाऊन जाळीतून गाळलेले तेल बाहेर पडते. निष्कर्षण झाल्यानंतर ही पिपे बाजू्ला घेऊन त्यातील पेंड काढून पुन्हा पदार्थ भरून ती दाबयंत्रात बसवतात. एरंडीसारख्या पदार्थांचे तेल काढताना उच्च तापमान चालत नाही परंतु पूर्ण मेद निघण्यासाठी जास्त दाब द्यावा लागतो. बंद खंडित पद्धतीत हे शक्य होते. खोबरे व पाम मगज यांची तेलेही या पद्धतीने काढतात. बाजूने जाळी ठेवण्याऐवजी तळाला जाळी ठेवल्यास आणि पिपाला बाहेरून वाफ सोडण्यासाठी आवरणाची तजवीज केलेली असल्यास जास्त तापमानालासुद्धा निष्कर्षण करता येते. कोको बटरसारख्या जास्त वितळबिंदू असलेल्या मेदांचे निष्कर्षण अशा यंत्रसामग्रीने करतात. खंडित पद्धतीत पेंडीत ५–६% मेद शिल्लक राहते.

आ. ३ अखंडित प्रक्रियेने तेल काढण्याचे यंसंत्र (एक्स्पेलर)अखंडित निष्कर्षण प्रक्रिया : स्क्रू पद्धतीची दाबयंत्रे वापरात येऊ लागल्यापासून खंडित पद्धत मागे पडू लागली आहे. आपल्या रोजच्या व्यवहारात दाण्याचे पीठ करण्याचे स्क्रू पद्धतीचा आडवा दांडा असलेले जे यंत्र आपण वापरतो, त्याच तत्त्वावर या दाबयंत्राची रचना असते. या पद्धतीने निष्कर्षण सतत चालू ठेवता येते. मजुरी कमी पडते व कोणत्याही मेदबियांकरिता यंत्रातील भागात बदल न करता ते वापरता येते. गाळणी कापडाचा उपयोग करावा लागत नाही. मात्र आवश्यक तो जास्त दाब निर्माण करण्यासाठी यांत्रिक शक्ती जास्त लागते. अशा दाबयंत्रामध्ये स्क्रूसारखे फिरते दांडे असलेले दोन भाग असतात. उभ्या दांड्याच्या योगाने थोडासा दाब दिला असता सहजासहजी बाहेर पडलेले मेद वेगळे होऊन येते व पदार्थ आडवा स्क्रू–दांडा असलेल्या नळीत येतो. या ठिकाणी त्यावर दर चौ.मिमी. स ७·८७–२३·६२ किग्रॅ. एवढा दाब दिला जातो आणि जवळजवळ सर्व मेद बाहेर पडते. या पद्धतीत पेंडीमध्ये ३–५% मेद शिल्लक असते. मेद गाळले जाण्याची योजना स्क्रू–दांड्याच्या बाजूने परंतु त्याला लंबरूप असलेल्या निरनिराळ्या अंतरांवर असलेल्या जाळीदार पत्र्यांच्या मदतीने केलेली असते. या जाळ्यांच्या मध्ये पेंड साठते व मेद गाळून बाहेर येते. या पद्धतीत यांत्रिक दाब एवढा असतो की, त्यामुळे बाहेर येणाऱ्या मेदाचे तापमान खूप वाढते. ते तसेच राहिल्यास यंत्राच्या दृष्टीने ते हानिकारक असते. शिवाय अशा जास्त तापमानाला मेदाचे अपघटन होऊन मेदाची प्रत कमी होण्याचा धोका असतो. याकरिता दांडा फिरत असलेल्या नळीच्या बाहेरील बाजूने गार केलेले, अगोदर काढलेले मेद किंवा पाणी खेळविलेले असते. यामुळे यंत्राचे व मेदाचे तापमान योग्य तितके राखले जाते. यंत्रात भरल्या जाणाऱ्या बिया आधी ठेचून व शिजवून घेतलेल्या असतात हे सुरूवातीला सांगितले आहेच. काही यंत्रसामग्रीत स्क्रू दाबयंत्राच्या वरील बाजूस बिया ठेचून निघण्याची व शिजविण्याची सोय असते आणि अशा तयार झालेल्या बिया स्कू–दांड्याच्या नळीत सरळ ओतल्या जातात.


विद्रावक निष्कर्षण : काही बियांत मेदाचे प्रमाण फार कमी असते. दाबयंत्राने त्यांचे निष्कर्षण केल्यास आणि सामान्यतः २–३% मेद पेंडीत राहते, अशावेळी त्या बियांचे विद्रावकाने निष्कर्षण करणे हिताचे असते. कारण अशा निष्कर्षणानंतर पेंडीमध्ये फक्त ०·५–१% एवढेच मेद शिल्ल्क राहते. विद्रावक निष्कर्षणासाठी मुख्यत्वेकरून मोठ्या प्रमाणावर हेक्झेन (उकळबिंदू ६५°–६८° से.) आणि क्वचित ट्रायक्लोरोएथिलिनासारखे क्लोरिनयुक्त विद्रावक (उकळबिंदू ८७° से.) वापरतात. अर्थातच ज्या देशात हे विद्रावक मुबलक व स्वस्त मिळतात अशा ठिकाणीच ही निष्कर्षण पद्धती फायद्याची ठरते.

या पद्धतीने निष्कर्षण करण्यासाठी लागणाऱ्या यंत्रसामग्रीचे तीन भाग पडतात : (१) निष्कर्षणासाठी पदार्थ ठेवण्याचे पात्र (अर्कपात्र), (२) विद्राव जमा करण्याचे भांडे, (३) विद्रावातून विद्रावक काढून टाकण्यासाठी ऊर्ध्वपातन करण्याकरिता लागणारी सामग्री. यात विद्रावाला उष्णता देण्याची योजना व विद्रावकाच्या बाष्पाचे पूर्णतया द्रवीभवन व्हावे यासाठी चांगल्या प्रतीचे शीतक आणि मेदामधून व पेंडीमधून वाफेच्या मदतीने विद्रावक पूर्णपणे काढून टाकण्याची सोयही येते. विद्रावकाने मेदांचे निष्कर्षण केल्यास त्यांचे तापमान कधीच जास्त होत नाही. त्यामुळे मेद व पेंड या दोन्हींची प्रत चांगली राहते. मेदाचे उत्पादन जास्त होते. पेंडीमध्ये मेदाचे प्रमाण कमी असल्यामुळे ती कृत्रिम तंतू, प्लॅस्टिके इत्यादींच्या उत्पादनासाठी उपयोगी पडते. पेंडीत प्रथिनांचे प्रमाण वाढल्याने ती पशुखाद्य व खत याकरिता सरस ठरते. याबरोबरच काही तोटेही या निष्कर्षण पद्धतीत आहेत. मुख्य तोटा म्हणजे हेक्झेन किंवा पेट्रोलियम विद्रावक वापरताना आग लागण्याचा धोका सतत असतो. त्यामुळे आगप्रतिबंधक उपायांची तरतूद कायम ठेवावी लागते. क्लोरिनयुक्त विद्रावकांचा उपयोग केल्यास आगीचा धोका राहत नाही परंतु हे विद्रावक मेद किंवा पेंड यामध्ये जरी सूक्ष्म प्रमाणात शिल्लक राहिले, तरी ते मेद खाण्याच्या दृष्टीने किंवा पेंड जनावरांना देण्याच्या दृष्टीने अपायकारक असते.

विद्रावकाने निष्कर्षण करण्याचे दोन प्रकार आहेत : (१) खंडित प्रक्रिया आणि (२) अखंडीत प्रक्रिया वापरून. या दोन्ही पद्धतीमध्ये, विशेषतः अखंडीत प्रक्रियेत, अर्कपात्राच्या रचनेत यंत्रज्ञांनी इतके कौशल्य व विविधता वापरली आहे की, त्यामुळे अर्कपात्राचे ३०–४० नमुने वापरात आहेत. यातील काही मेर्झ, बोलमान, अँडरसन, केनेडी, लूर्गी, डिस्मेट, फिल्ट्रेक्स, नंबियार (भारतीय) या नावांनी प्रसिद्ध आहेत. कोणत्याही चांगल्या रितीने चालविलेल्या निष्कर्षण पद्धतीत एक टन मेदबीया अगर पेढींमध्ये ०·७% पेक्षा जास्त विद्रावकाचा तोटा येत नाही.

शुद्धीकरण : मेदांचे शुद्धीकरण केल्याशिवाय साधारणपणे ती मेदे खाद्य म्हणून वापरत नाहीत (लोणी हे याला अपवाद आहे.) भारतात अजूनही दाबयंत्राने काढलेली वनस्पतीजन्य तेले फक्त गाळून घेऊन वापरतात. (याचे कारण मेदांच्या उपयोगाच्या विवेचनात पुढे दिले आहे.) शुद्ध केलेल्या मेदांचा खप त्यामानाने फारसा नाही. मात्र हायड्रोजनीकरण केलेली मेदे वापरण्यास सोयीची असल्यामुळे फार मोठ्या प्रमाणावर उपयोगात येऊ लागली आहेत. हायड्रोजनीकरणाच्या पद्धतीत मेदांचे शुद्धीकरण हे प्राथमिक गरजेचे आहे.

 

[वनस्पती → १ हायड्रोजनीकरण] मेदांच्या शुद्धीकरण संस्काराचे मुख्य चार भाग पडतात: (१) मेदात अविद्राव्य असलेली, तरंगणारी आणि कलिलवृत्ती (सुक्ष्म कणांच्या स्वरूपात लोंबकळत राहणारी) संयुगे वेगळी करणे (२) मुक्त मेदाम्ले काढून टाकणे (३) मेदांचे विरंजन (रंग काढून टाकण्याची क्रिया) करणे आणि (४) मेदे गंधहीन करणे, शुद्ध केलेल्या मेदांचा उपयोग ज्या कारणासाठी करावयाचा आहे त्यानुसार वरीलपैकी एक–दोन किंवा अधिक शुद्धीकरण संस्कार मेदावर केले जातात. भुईमूग, तीळ, करडई इत्यांदींची तेले काही वेळ साठविली व त्यातील गाळ खाली बसल्यावर निवळलेले तेल गाळून घेतले तरी पुरेशी शुद्ध होतात. काही वेळा (उदा. वरील तेले खराब असल्यास) तेलातील मुक्त मेदाम्ले, तेलाचे ४०° ते ८०° से. तापमानास दाहक (कॉस्टिक) सोड्याच्या किंवा धुण्याच्या जलीय विद्रावाने उदासिनीकरण (क्षारीय वा अम्लीय गुणधर्म नसलेल्या पदार्थात रुपांतर करण्याची प्रक्रिया) केल्यास काढून टाकता येतात. हे मिश्रण नंतर काही वेळ स्थिर ठेवल्यास मुक्त मेदाम्लांच्या साबणाचा गाळ (फूट्‌स किंवा सोपस्टॉक) खाली बसतो. या गाळाबरोबरच मेदातील पुष्कळशी रंगद्रव्ये निघून जातात. वरचे गढूळ मेद गरम पाण्याबरोबर ढवळून धुऊन टाकतात. मेदात उरलेले पाणी मेद निर्वात स्थितीत गरम करून ढवळले म्हणजे निघून जाते. या सर्व संस्कारामुळे मेदात असलेली प्रतिऑक्सिडीकारक संयुगेही नाश पावतात, त्यामुळे अशी शुद्ध केलेली मेदे मुळ मेदांपेक्षा लवकर खराब व खवट होणे शक्य असते परंतु ती दिसण्यास स्वच्छ व बरीचशी वर्णहीन असतात. क्षाराऐवजी सल्फ्यूरीक अम्लाचा संस्कार अखाद्य मेदावर करण्याची पद्धत आहे, यानेही मेद स्वच्छ होते व त्याचा रंग कमी होतो. वरील शुद्धीकरणानंतर शिल्लक असलेली रंगाची छटा पूर्णपणे काढून टाकण्यासाठी दोन पद्धती उपलब्ध आहेत. मेदाचा उपयोग खाण्यासाठी करावयाचा असेल, तर मेदात १००°–१०५° सें तापमानाला १ ते ५% पर्यंत सक्रियित (अधिक क्रियाशील केलेली) माती, मुलतानी माती (फुलर्स अर्थ) किंवा सक्रियित कोळसा मिसळतात व मिश्रण सु. अर्धा तास चांगले घुसळतात आणि त्यानंतर मिश्रण गाळून घेतात. या संस्काराने मेदाचा सर्व रंग निघून जातोच असे नाही, थोडाफार शिल्लक राहतो. तोही नाहिसा करावयाचा असेल तर पुढील दुसरी पद्दत वापरतात. या पद्धतीत वरील मेदावर सोडियम पेरॉक्साइड, सोडियम डायक्रोमेट व सोडियम हायपोक्लोराइट यापैकी एखाद्या रसायनाच्या जलीय विरल विद्रावाची विक्रिया घडवून आणतात.


वरीलप्रमाणे मेदाम्लरहित व वर्णहिन मेद तयार झाल्यावर मेदाला येणारा वास घालवण्यासाठी वास देणारे घटक (आल्डिहाइडे, किटोने, टर्पिने किंवा हायड्रोकार्बने) काढून टाकणे ही मेदाच्या शुद्धीकरणातील शेवटची पायरी होय. त्याकरिता विशिष्ट रचनेचे गंधहारक पात्र वापरतात. यामध्ये मेद १६०°–२००° से. या तापमानाला, दाब ५ ते १० मिमि. इतका ठेवून त्यातून उत्तप्त वाफ ६ ते ८ तास जाऊ देतात. या वाफेबरोबर वरील घटक निघून जातात. जवळजवळ निर्वातस्थिती वापरल्यामुळे मेद संयुगांना इजा पोहोचत नाही. गंधहारक क्रिया संपल्यावर मेद निर्वात स्थितीतच ८०°–९०° से. तापमानापर्यंत थंड करून गाळतात. गंधहीन करण्याच्या पद्धतीतही खंडित व अखंडित असे प्रकार आहेत.

उच्च वितळबिंदू असलेली ग्लिसराइडे अगर मेणसदृश संयुगे काही तेलांतून काढून टाकण्याचा प्रघात अमेरिका व युरोपमध्ये आहे. ज्या क्रियेने हे साधतात तिला ‘विंटरायझेशन’ असे म्हणतात. सरकीचे व मक्याचे तेल यासाठी वापरतात. तेल हळुहळू थंड करू लागल्यावर जरा गढूळ दिसू लागले की, त्या तापमानाला (अदमासे १५° से.) बरेच तास ठेवतात आणि नंतर त्याच तापमानात गाळतात. ही क्रिया केलेले तेल खाण्यात ‘सॅलड ऑइल’ म्हणून वापरले जाते.

शुद्ध केलेल्या मेदांचे सरासरी भौतिक व रासायनिक गुणधर्माचे निर्देशांक आणि त्यांची व्याप्ती त्या त्या देशातील मानक संस्थांनी संदर्भ ग्रंथांतून प्रसिद्ध केलेली असते.

वरीलप्रमाणे कमीजास्त शुद्द केलेल्या मेदांचे, विशेषतः ज्यांत अतृप्त मेदाम्लांचे प्रमाण बरेच आहे अशांचे, हायड्रोजनीकरण केल्याने जास्त वितळबिंदूंची शुद्ध स्वरुपातील मेदे मिळतात.

विश्लेषण व तपासणी करण्याच्या पद्धती : मेदात ग्लिसराइडे कोणती आहेत, मेदाची घटक मेदाम्ले कोणती व त्यांची प्रमाणे काय आहेत, मेदात स्टेरॉलांसारखी इतर संयुगे कोणती आहेत व काही अपायकारक द्रव्ये आहेत काय हे ठरविण्यासाठी मेदांचे संपूर्ण विश्लेषण करावे लागते. नित्याच्या व्यवहारात यातून मिळणाऱ्या सर्व माहितीचा फारसा उपयोग होत नसला, तरी मेदांचा सखोल अभ्यास त्याशिवाय पूर्ण होत नाही. ॲल्युमिना, सिलिका जेल किंवा यासारख्या द्रव्यांचा उपयोग करून स्तंभवर्णलेखन [→ वर्णलेखन] केल्यास केवळ तृप्त मेदाम्लांपासून तृप्त व अतृप्त या दोन्ही तऱ्हांच्या मेदाम्लांपासून आणि केवळ अतृप्त मेदाम्लांपासून बनलेली ग्लिसराइडे, तसेच मोनो-, डाय व ट्राय-ग्लिसराइडे पण वेगळी करता येतात. शुद्ध गिल्सराइडांचे तनुस्तर-वर्णलेखन केले असता मिळणाऱ्या माहितीच्या मदतीने ती कोणती आहेत हे ओळखता येते किंवा या प्रत्येक वगार्ची ग्लिसराइडे वेगवेगळी घेऊन व त्यांचे जलीय विच्छेदन करून मिळणारी घटक मेदाम्ले कोणती आहेत हे पाहून, त्यावरून ग्लिसराइडाच्या रेणूच्या संरचनेची कल्पना येते. ॲसिटोन या विद्रावकात मेद विरघळून ०° से. तापमानाच्या खाली निरनिराळ्या तापमानांना भागशः स्फटिकीकरण करून मिळालेल्या वेगवेगळ्या भागांची वरीलप्रमाणे तपासणी केल्यास मेदामधील ग्लिसराइडांची घडण कळते.

मेदामधील घटक मेदाम्ले निश्चित करण्यासाठी मेदाचे क्षाराने जलीय विच्छेदन करावे लागते. या विक्रियेने बनणाऱ्या साबणांचे ईथर विद्रावकाने निष्कर्षण केल्यास ईछरामध्ये मेदामधील क्षार अविच्छेदनीय भाग विरघळतो. त्याचे विश्लेषण करून त्यामध्ये स्टेरॉले आणि इतर संयुगे कोणती आहेत हे ठरवितात. अपायकारक संयुगे या ठिकाणी मिळण्याची बरीच शक्यता असते. ईश्वराने निष्कर्षण केल्यानंतर साबणाचे अम्लीकरण केले म्हणजे मेदातील एकूण मेदाम्लांचे मिश्रण मिळते. साधारणपणे C10 पर्यंतची मेदाम्ले मिश्रणाचे ऊर्ध्वपातन केले असता वाफेबरोबर बाहेर पडतात. उरलेल्या मेदाम्लांचे शिसे वा सोयीस्कर मूलद्रव्यांचे साबण बनवून त्या मिश्रणातील तृप्त व अतृप्त मेदाम्लांचे साबण योग्य त्या विद्रावकाच्या मदतीने वेगळे करता येतात. यांचे पुन्हा अम्लीकरण करून मिळणाऱ्या मेदाम्लांची एस्टरे बनवितात व त्यांचे कमी दाबाखाली भागश: ऊर्ध्वपातन [→ उर्ध्वपातन] करतात आणि त्यापासून मिळणाऱ्या भागांचे क्षारीय विच्छेदनांक व आयोडीन मूल्य ठरवितात. त्यावरून त्यातील घटक मेदाम्लांचे प्रमाण गणिताने काढता येते. एकूण मेदाम्लांचे साबण करून, विश्लेषण करण्याऐवजी त्यांचे कमी तापमानाला (-६०° से.पर्यंत) विद्रावकातून (ॲसिटोन) भागशः स्फटिकीकरण करून, मिळणाऱ्या मेदाम्लांची एस्टरे करून आणि त्यांचे भागशः उर्ध्वपातन करून वरीलप्रमाणेच मेदातील घटक मेदाम्लांची प्रमाणे काढता येतात. अलीकडे वायुवर्णलेखनाच्या [→ वर्णलेखन] पद्धतीमुळे हे काम सोपे झाले आहे. या पद्धतीने मेदाच्या एकूण मेदाम्लांच्या एस्टर मिश्रणाचा एक मिग्रॅ.पेक्षा कमी अंश घेऊन त्यातील सर्व घटक व त्यांची प्रमाणे अचूक ठरविता येतात.

निरनिराळ्या व्यवसायांत मेदांचा जो उपयोग केला जातो त्या दृष्टीने मेदांचे वरीलप्रमाणे काटेकोर विश्लेषण करणे आवश्यक नसते. बहुतेक मेदांचे अनेक नमुने तपासून त्यांच्या वेगवेगळ्या गुणधर्मांच्या मूल्यांची व्याप्ती ठरविलेली असते. हे ठरविताना संदर्भ ग्रंथातून दिलेल्या अधिकृत तपासणी पद्धतींचाच अवलंब केला जातो. थोड्या कालांतराने अनुभवाप्रमाणे या अधिकृत पद्धतीतूनही आवश्यक ते थोडेफार बदल सुचविले जातात. या मूळ व सुधारित पद्धती अमेरिकन ऑइल केमिस्ट्‌स सोसायटी (A, O. C. S.) ब्रिटिश स्टॅंडर्डस्‌ इन्स्टिट्यूट (B. S. I.), भारतीय मानक संस्था (इंडियन स्टॅंडर्ड्‌स इन्स्टिट्यूट (I. S. I.) आणि ⇨ ॲगमार्कसारखे दर्जा व विशुद्धता निदेर्शित करणारे चिन्ह पूर्ण तपासणीनंतर वापरावयास परवानगी देणाऱ्या सरकारी संस्था यांसारख्या अधिकृत संस्था आणि प्रयोगशाळा वेळोवेळी संदर्भ ग्रंथातून प्रसिद्ध करतात. येथे तपासणी पद्धती पूर्ण दिलेली नाही. फक्त काही अधिकृत पद्धतींचे सैद्धांतिक विवेचन आणि काही रासायनिक तपासणींचे व्यवहारातील उपयोग थोडक्यात दिलेले आहेत.


घनरूपात असणाऱ्या मेदांकरिता वितळबिंदूचे निरनिराळे टप्पे म्हणजेच मृदुभवनबिंदू, वितळबिंदू आणि वहनबिंदू (मेद वितळून वाहू लागल्यावर विशिष्ट उपकरणातील छिद्रात अर्धगोलाकृती फुगवटा निमार्ण होतो ते तापमान) ही तापमाने ठरविणे जास्त महत्त्वाचे असते. याकरिता वापरावयाची विशिष्ट उपकरणे, तपासण्याचे नमुने कोणत्या तापमानाला किती वेळ ठेवून मग त्यांना उष्णता द्यावयाची, कोणत्या वेगाने त्याला उष्णता द्यावयाची यासंबंधीच्या संपूर्ण सूचना अधिकृत पद्धतीत मिळतात. एच्‌. डब्ल्यू. वाइली यांची वितळबिंदू ठरविण्याची पद्धत सर्वमान्य आहे. या पद्धतीत मेदाची एक लहानशी चकती अल्कोहॉल व पाणी यांच्या मिश्रणात गोलाकार होईपर्यंत तापवितात. द्रवरूपात असणाऱ्या मेदांकरिता धूसरबिंदू आणि घनीभवन बिंदू यांना महत्त्व आहे. द्रवरूपातील मेदाचे तापमान थंड मिश्रणाच्या साहाय्याने कमी करीत असताना, प्रथम ज्या तापमानाला त्यात गढूळपणा दिसू लागतो तो धूसरबिंदू आणि ज्यावेळी त्याचे पूर्ण घनीभवन होऊन तो अपारदशर्क होतो ते तापमान म्हणजे घनीभवन बिंदू होय.

अशुद्ध मेदांना बहुधा पिवळट किंवा पिवळट तांबूस असा थोडाफार रंग असतो. काही अखाद्य तेले गडद पिवळ्या वा गडद तांबूस वर्णाची असतात. मेदांच्या वर्णछटा लव्हिबॉंड वर्णछटामापकाच्या साहाय्याने कमीअधिक गडद पिवळ्या व तांबड्या काचांच्या पट्ट्या वापरून बनणाऱ्या वर्णछटांशी तुलना करून मोजतात. वर्णाची तुलना करण्यासाठी वेसन वर्णमापकही वापरतात. वर्णप्रकाशमापकानेही वर्णाचे विश्लेषण करता येते [→ वर्णमापन].

मेदांची श्यानता, विशिष्ट गुरूत्व व प्रकाशीय परिवलन ठरविण्याच्या अधिकृत पद्धती आहेतच. औष्णिक स्थैर्य अजमावण्यासाठी मेदांचे धूम-, ज्वाला- व ज्वलन-बिंदू मोजतात. त्याकरिता क्लीव्हलंड पेल्याचा उपयोग करतात.

मेदांचे प्रमाणित क्षार विद्रावाबरोबर (१) ⇨ अनुमापन करून मुक्त मेदाम्लांक (२) क्षारीय विच्छेदन करून क्षारीय विच्छेदनांक आणि (३) ॲसिटिलीकरण व पुन्हा क्षारीय विच्छेदन करून ॲसिटील अंक काढतात. हे अंक म्हणजे एक ग्रॅम मेदाकरिता प्रत्येक वेळी लागणारे पोटॅशिअम हायड्रॉक्साइडाचे मिग्रॅ. मध्ये व्यक्त केलेले वजन होय. ॲसिटील अंकावून मेदातील मुक्त हायड्रॉक्सी गटांची मोजणी होते, मुक्त मेदाम्लांक जेवढा कमी तेवढी मेदाची प्रत चांगली समजली जाते. मेदाचे आयोडीन मूल्य हा एक महत्त्वाचा प्रमाण मानलेला निर्देशांक असून त्यामुळे मेदातील एकूण अतृप्त बंधांचे मापन होते. मात्र घटक मेदाम्लात एकांतरित अतृप्त बंध असल्यास सर्व अतृप्त बंधांचे मापन होत नाही. याचे कारण मागे गुणधर्मांच्या विवेचनात आलेलेच आहे. वाइस आणि हानुस यांच्या आयोडीन मूल्य ठरविण्याच्या पद्धती जास्त मान्यता पावलेल्या आहेत. पहिलीत आयोडीन मोनोक्लोराइड (ICI) आणि दुसऱ्यात आयोडीन मोनोब्रोमाइड (IBr) ही रसायने अतृप्त बंधाच्या बरोबर आयोडीन समावेशनाचे होण्यासाठी वापरतात. ही रसायने जरूरीपेक्षा १००% जास्त प्रमाणात मेदाच्या नमुन्याबरोबर मिसळतात व ठराविक वेळानंतर अतिरिक्त आयोडीन उलट अनुमापन करून मोजतात. रोझेनमुंड–कुनहेन व ह्युबल यांच्या अशा आणखी दोन पद्धतीनीही आयोडीन मूल्य काढतात. १०० ग्रॅम मेदाने जितक्या ग्रॅम आयोडिनाचे शोषण केले असेल, त्याला त्या मेदाचे आयोडिन मूल्य काढतात. १०० ग्रॅम मेदाने जितक्या ग्रॅम आयोडिनाचे शोषण केले असेल, त्याला त्या मेदाचे आयोडीन मूल्य म्हणतात. मेदाच्या एकूण घटक मेदाम्लांतील लिनोलीइक व लिनोलीनिक या अतृप्त मेदाम्लांचे प्रमाण जंबुपर किरणांच्या २३४ mμ व २७० mμ या तरंगलांबीच्या ठिकाणी मिळणाऱ्या शोषणावरून ठरवितात, हे पूर्वी दिलेलेच आहे. यासाठी १०० मिग्रॅ. नमुन्याचे एथिलीन ग्लायकॉलामध्ये क्षाराने समघटकात रूपांतर करून त्या मिश्रणाचा मिथिल अल्कोहॉलमध्ये जंबुपार किरणांचा शोषण वर्णपट काढतात.

काही मेदांत (उदा. लोणी, खोबरेल तेल) C16 पेक्षा कार्बन अणूंची मेदाम्ले असतात. राइखर्ट–माइस्ल मूल्य (आर्‌. एम्‌. मूल्य), पोलेन्स्की मूल्य व किरख्नर मूल्य ही मूल्ये वरील मेदाम्लांच्या प्रमाणांचे दर्शक आहेत. ५ ग्रॅ. मेदाचे जलीय विच्छेदन करून मिळणाऱ्या एकूण मेदाम्लांचे बाष्प–ऊर्ध्वपातन करून मिळणाऱ्या बाष्पनशील परंतु पाण्यात विद्राव्य असणाऱ्या मेदाम्लांच्या उदासिनीकरणासाठी ०·१ सममूल्य क्षाराचा जेवढा मिलिलिटर विद्राव लागतो त्याला आर्‌. एम्‌. मूल्य म्हणतात. (विद्रावात विरघळलेल्या पदार्थाचे प्रमाण एक लिटर विद्रावकात एक ग्रॅम–रेणवीय भाराइतके असल्यास त्याला सममूल्य विद्राव म्हणतात). या मूल्यावरून C4 व C6 या मेदाम्लांचे एकूण प्रमाण कळते. (आर्‌. एम्‌. मूल्य : तूप २१–३४ खोबरेल तेल ३–४). लोण्याच्या एखाद्या नमुन्याच्या तपासणीत हे मूल्य २१ पेक्षा कमी आल्यास स्वाभाविकच त्यात दुसऱ्या मेदाची भेसळ असली पाहिजे असे अनुमान निघते. वरील प्रकरेच मिळालेल्या बाष्पनशील परंतु पाण्यात अविद्राव्य मेदाम्लाचे उदासिनीकरण करण्यास ०·१ सममूल्य क्षार विद्रावाचे जेवढे मिलिलिटर लागतात, त्याला पोलेन्स्की मूल्य म्हणतात. यावरून C8, C10 व C12 मेदाम्लांचे प्रमाण कळते. किरख्नर मूल्यावरून आर. एम. मूल्यात अंतर्भूत असलेल्या V4 या घटकाचे फक्त प्रमाण कळू शकते.


मेदांचे ऑक्सिडीकरण झाले आहे का, खवटपणा किती आला आहे, ऑक्सिडीकरणामुळे ते खाण्यास निरूपयोगी झाले किंवा कसे या गोष्टी ठरविण्यासाठी खालील तपासणी पद्धती मान्यता पावल्या आहेत. स्विफ्ट स्थिरत्व परीक्षा घेण्यासाठी मेदाचा नमुना ९७.७° से. ला.(किंवा सुधारित पद्धतीत ११०° से. ला) ठेवून त्यातून सतत हवा प्रवाहित करतात. यामुळे मेदाचे ऑक्सिडीकरण होण्यास किती तास लागतात ते पाहतात. अमेरिकन सोसायटी फॉर टेस्टिंग मटेरियल्स या संस्थेची प्रमाण मानलेली ऑक्सिजन बाँब पद्धत सी. एफ्. झेरार यांनी सुधारली असून या पद्धतीने मेदाचा नमुना ऑक्सिजनाचा ठराविक दाब दिला असता किती ऑक्सिजनाचे शोषण करतो हे मोजतात. शाल पद्धतीत मेदाच्या नमुन्याचे ६०° से. ला ठराविक ऑक्सिडीकरण होण्यास किती वेळ लागतो ते काढतात. चांगल्या मेदाच्या बाबतीत या गुणधर्माची मूल्ये किती असतात, ते संदर्भ ग्रंथात दिलेले असते. ज्या मेदांचे ऑक्सिडीकरण झाले आहे त्यातील आल्डिहाइडांचे प्रमाण क्राइस किंवा शिफ यांच्या पद्धतीने ठरवितात. या पद्धतीत नमुन्यात आल्डिहाइडे असल्यास अनुक्रमे फ्ल्युओरोग्लुसिनाल व हायड्रोक्लोरिक अम्ल यांच्याबरोबर तांबडा रंग आणि विरंजित फुशिन विद्रावाबरोबर जांभळा रंग मिळतो. यांच्या मापनाने ऑक्सिडीभवन किती झाले आहे हे आजमावतात. ली यांच्या पद्धतीत मेदाचे पेरॉक्साइड मूल्य मेदाच्या नमुन्याने ठराविक पोटॅशिअम आयोडाइडामधील किती आयोडीन बाहेर टाकले यावरून काढतात.

मेदातील पाण्याच्या अंशाचे प्रमाण काढण्यासाठी वजन केलेला मेदाचा नमुना १३०° से. ला तापवितात व नंतर त्याचे वजन केले, तर कमी झालेल्या वजनावरून त्यातील पाण्याचे प्रमाण कळते. मेदात टोइल्यून किंवा झायलीन मिसळून त्याचे ऊर्ध्वपातन केल्यास त्याच्याबरोबर मेदातील पाणी निघून जाते. कार्ल फिशर विक्रियाकारकाने (आयोडीन, सल्फर डाय–ऑक्साइड आणि पिरिडीन यांच्या मिथिल अल्कोहॉलात केलेल्या विद्रावाने) सूक्ष्म प्रमाणात असलेले मेदातील पाण्याचे प्रमाणही बिनचूक काढता येते.

वजन केलेल्या नमुन्याचे पूर्ण ज्वलन करून शिल्लक राहिलेल्या राखेवरून अकाबर्नी भागाचे प्रमाण निश्चित होते.

बाजारात जास्त किंमतीच्या मेदात स्वस्त मिळणाऱ्या मेदाची भेसळ केलेली असल्यास काही तपासणी पद्धतीवरून अशा भेसळीचा अंदाज करता येतो. काही मेदे विशिष्ट विक्रियाकारकांबरोबर ठराविक रंग देतात. कोष्टक क्र. ६ मध्ये अशा तऱ्हेच्या काही चाचणी परीक्षांचा सारांश दिला आहे.

वनस्पतिजन्य मेदात स्वस्त असलेल्या प्राणिजन्य मेदाची भेसळ असू शकते तसेच लोणी वा तुपात, त्यापेक्षा स्वस्त असलेल्या वनस्पतिजन्य मेदाची भेसळ केली जाते. अशावेळी तपासणी नमुन्यातील स्टेरॉल घटकांचे डिजिटोनीन किंवा तत्सम पदार्थाबरोबर जटिल संयुग बनवून आणि ते वेगळे करून त्यापासून मूळ स्टेरॉलांची पुननिर्मिती करतात. ही स्टेरॉले व त्यांची ॲसिटेटे यांच्या वितळबिंदूवरून त्यात कोलेस्टेरॉल आहे की स्टिग्मास्टेरॉल आहे हे कळते. वनस्पतिजन्य मेदात कोलेस्टेरॉल मिळाल्यास व लोणी किंवा तुपात स्टिग्मास्टेरॉल्य आढळल्यास त्यात अनुक्रमे प्राणिजन्य व वनस्पतिजन्य मेदांची भेसळ आहे हे कळते. तुपामध्ये किंवा लोण्यामध्ये हायड्रोजनीकरण केलेल्या वनस्पतिजन्य मेदाची भेसळ मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकते. ती सोप्या पद्धतीने हुडकता यावी म्हणून हायड्रोजनीकरण करावयाच्या मेदात विशिष्ट प्रमाणात तिळाचे तेल असलेच पाहिजे, असा सरकारी नियम बऱ्याच ठिकाणी आहे. त्यामुळे अशी भेसळ केल्यास लोणी अगर तुपाच्या बाऊडोइन परीक्षेने ते समजू शकते.

उपयोग : मेदांचा सर्वांत मोठा उपयोग अन्न म्हणून किंवा खाद्यपदार्थ तयार करण्याच्या कृतीत होतो. उदा., कणकेत मिसळणे, तळणे, फोडणी देणे, अपद्रव्ये नसलेली सर्व मेदे यासाठी वापरता येतात. भारतामध्ये भुईमूग, करडई, मोहरी, सरकी, खोबरे आणि तीळ यांची तेले आणि प्राणिजन्य मेदांपैकी लोणी व तूप ही यासाठी वापरतात. पाश्च्यात्य देशात वनस्पतिजन्य मेदांपैकी सोयाबीन, सरकी, भुईमूग, सूर्यफुलाचे बी, ऑलिव्ह व पाम यांची तेले, मार्गारीन आणि टॅलो लार्ड व लोणी ही प्राणिजन्य मेदे यांचा याच कारणासाठी उपयोग होतो.

अशी मेदे शुद्ध (निर्मेदाम्ल, वर्णहीन व गंधहीन) केल्यानंतरच पाश्चिमात्य लोक खाण्यासाठी वापरतात. भारतात मात्र अजून तरी मोठ्या प्रमाणात फक्त गाळलेले तेल वापरले जाते. याचे एक कारण भारतीयांना मेदांचे मूळचे विशिष्ट वास, वर्ण व रूची असलेली तेलेच जास्त करून आवडतात आणि दुसरे म्हणजे पूर्ण शुद्ध केलेली तेले विकत घेणे अनेकांना अजून परवडत नाही. खाद्य तेलांसाठी त्या त्या देशातल मानक संस्थांनी गुणधर्माचे प्रमाण निर्देशांक निश्चित केलेले आहेत.

लार्ड या प्राणिजन्य मेदाला अमेरिकेत अतिशय मागणी आहे. यासारख्या भौतिक गुणधमार्ची मेदे द्रवरूप वनस्पतिज मेदांचे थोडेसे हायडोजनीकरण करून आणि त्यांची सोइस्कर मिश्रणे करून बनविता येतात. त्यांना प्लॅस्टिक शॉटर्निंग म्हणतात.


सॅलड ऑइल व प्लॅस्टिक शॉर्टनिंग यांच्या प्रमाणेच पाश्च्यात्य देशात लोण्याच्या बरोबरीने त्याच्यासारखे भौतिक गुणधर्म असलेले पायसरूपातील मेदांचे मिश्रण खाद्यमेद म्हणून लोकप्रिय आहे, त्याला मार्गारीन म्हणतात. हे बनविण्यासाठी पाम, तीळ यांची तेले व लार्ड  यांपैकी सोईस्कर मेदांचे मिश्रण ८०% घेऊन आणि त्यात आयसोओलेइक अम्ल जास्त तयार होईल, अशा पद्धतीने हायड्रोजनीकरण केलेले सोयाबिनचे किंवा सरकीचे तेल मिसळून आणि उरलेला भाग म्हणून विरजण लावलेले दूध व थोड्या प्रमाणात अ आणि ड जीवनसत्त्वे, लेसिथीन, खाद्यरंग व डाय–ॲसिटील (लोण्यासारखा वास देणारे संयुग) यांची भर घालून त्याचे पायस बनवितात. नंतर ते ०° ते १०° से. तापमानास थंड करून अनेक तास मळतात अगर व्होटेटर नावाच्या यंत्रातून काढतात. यामुळे त्याला लोण्यासारखे रूप येते. थंड असतानाच त्याच्या हव्या तशा लहानमोठ्या वड्या पाडून त्या कागदात गुंडाळतात.

कोष्टक क्र. ६. मेदातील भेसळ ओळखण्यासंबंधीच्या काही  चाचणी परीक्षा
चाचणी परीक्षेचे नाव किंवा स्वरूप कोणत्या मेदाचे अस्तित्व कळते मेदातील कोणत्या विशेष घटकांमुळे रंग मिळतो त्याचे नाव चाचणी परीक्षेत वापरला जाणारा विक्रियाकारक चाचणी परीक्षेत मिळणारा मिश्रणाचा रंग किंवा इतर विशेष माहिती
हालफेन परीक्षा सरकीचे तेल, कॅपोक तेल, बाओबाब तेल. गॉसीपॉल किंवा तत्सम घटक मेद + ॲमिल अल्कोहॉल + १% गंधक असलेले कार्बन  डायसल्फाइड. गडद तांबडा रंग.

(सरकीचे तेल २५०° से. ला तापविलेले असल्यास किंवा त्याचे हायड्रोजनीकरण केलेले असल्यास असा रंग मिळत नाही).

बाऊडोइन परीक्षा तिळाचे तेल, हायड्रोजनीकरण केलेले तिळाचे तेल. सिसेमॉल मेद + तीव्र हायड्रोक्लोरिक अम्ल +  साखर. गुलाबी तांबडा रंग.  मिश्रणात २%  पर्यंत तिळाचे तेल असले, तरी ओळखता येते.
व्हिलाव्हेशिया परीक्षा तिळाचे तेल, हायड्रोजनीकरण केलेले तिळाचे तेल. सिसेमॉल मेद + तीव्र हायड्रोक्लोरिक अम्ल +  फुरफुराल. गुलाबी तांबडा रंग.  मिश्रणात २%  पर्यंत तिळाचे तेल असले, तरी ओळखता येते.
उकळलेल्या मेदाची तपासणी उकळलेले मेद. ॲनिलीन आणि ब्रोमीन यांच्यापासून कार्बन टेट्राक्लोराइडामध्ये केलेला विक्रियाकारक. तपकिरी रंग.
विद्रावकाने निष्कर्षण केलेल्या मेदात क्लोरीनयुक्त विद्रावक शिल्लक आहे का ते तपासणे क्लोरीनयुक्त विद्रावक मेदाचा थेंब तांब्याच्या तारेवर घेऊन बन्सन ज्योतीवर जाळणे (निळ्या ज्योतीवर). ज्योत हिरव्या रंगाची दिसते.
व्हॅलेन्टा परीक्षा किंवा क्रिस्मर परीक्षा जास्त घनीभवन बिंदू असलेली मेदे. मेदाच्या नमुन्याचे ॲसिटिक अम्ल किंवा अल्कोहॉलामधील विद्राव हळहळू थंड करीत गेल्यास गढूळपणा येतो.  त्या वेळच्या तापमानाची नोंद करणे. प्रत्येक मेदाकरिता या पद्धतीने गढूळपणा येण्याचे तापमान निश्चित केलेले आहे. त्यापेक्षा जास्त तापमानाला असा गढूळपणा आल्यास जास्त घनीभवन बिंदू असलेले मेद भेसळ केले आहे, असे समजून येते.

साबण व संश्लिष्ट प्रक्षालके : मेदांचा खाद्य उपयोगासाठी जो खप आहे त्याच्या खालोखाल त्यांचा किंवा त्यांच्यापासून मिळणाऱ्या मेदाम्लांचा खप साबण आणि संश्लिष्ट प्रक्षालकांच्या उत्पादनासाठी होतो. C12 ते C18 या लांबीच्या मेदाम्लांचे सोडियम आणि पोटॅशिअम साबण सर्वांत जास्त उपयोगी असतात. कारण या लांबीच्या कार्बन शृंखला असलेल्या मेदाम्लांच्या साबणात जलस्नेह (पाण्याचे आकर्षण) व जलद्वेष या विरोधी गुणधमार्चा समन्वय साधलेला असतो. बहुतेक मेदे वरील लांबीच्या मेदाम्लांची ग्लिसराइडे असल्यामुळे त्यापासून क्षारीय विच्छेदनाने मिळणारे सोडियम किंवा पोटॅशियम साबण उपयुक्त ठरतात. साबणातील कार्बन अणूंची शृंखला कापडातील साठलेल्या तेलकट भागाशी संलग्न राहते आणि अम्ल गटाशी संयोग पावलेला धातूच्या लवणाचा भाग त्याला पाण्याकडे ओढतो. या क्रियेतून तेलकट भाग कापडापासून सुटा होतो व त्यामुळे मोकळा झालेला मळ हा मळ–साबण या स्वरूपात धुवून जातो.

कोणत्याही मेदापासून साबण बनविता येईल हे जरी खरे असले, तरी प्रक्षालक म्हणून उपयोगी पडण्यासाठी त्यात आवश्यक असणाऱ्या गुणधर्मांचा (पाण्यात विरघळणे, टिकणे, झीज फार न होणे, फेस देणे, जास्तीत जास्त प्रक्षालन करणे) समन्वय साधण्याकरिता तीन प्रकारच्या तेलांच्या मिश्रणापासून साबण बनविला जातो (१) खोबरेल पाम बीज मेद किंवा बाबासू मेद (२) भुईमूग, सरकी, ऑलिव्ह व लिंबोणी यांची पातळ तेले आणि (३) प्राणिजन्य चरबी, महुआ तेल, पाम मेद व हायड्रोजनीकृत मेद यासारखी घट्ट मेदे. यापैकी एक एक तेल कोणते व किती प्रमाणात घ्यावयाचे हे त्याची उपलब्धता, किंमत, प्रत व साबणापासून अपेक्षित गुणधर्म यावर अवलंबून असते.

अंग धुण्याचा, कपड्याचा व दाढीचा असे साबणाचे मुख्य प्रकार आहेत. दाढीचा साबण अर्ध–उकळण पद्धतीने करतात. त्यात थोडेसे ग्लिसरिनाचे प्रमाण तसेच राखून ठेवतात व ०·५ ते १% स्टिअरिक अम्ल मिसळतात. अंगाचे व दाढीचे साबण तयार करताना त्यातील क्षार पूर्णपणे धुवून गेला आहे, याची खात्री करून घ्यावी लागते. दाढीचा साबण पाण्यात जास्त विद्राव्य होण्यासाठी त्यात पोटॅशियम साबणही काही प्रमाणात मिसळावा लागतो कारण कोणत्याही मेदाम्लाचा पोटॅशियम साबण सोडियम साबणापेक्षा पाण्यात जास्त विद्राव्य असतो. साबणात १०–३०% पर्यंत पाणी असते.

मेदाम्लातील कार्‌बॉक्सी गटाऐवजी दुसरे जलस्नेही गट ज्यामध्ये आहेत असे पदार्थ साबणाप्रमाणेच प्रक्षालक किंवा पायसकारक आणि आर्द्रकारक (म्हणजे पदार्थ भिजण्याची क्रिया सुलभ करणारे) म्हणून फार उपयुक्त ठरले आहेत, यांनाच संश्लिष्ट प्रक्षालके म्हणतात. हे पदार्थ खनिज तेलातील काही संयुगांपासून तसेच मेदाम्लांपासून तयार करतात. ही प्रक्षालके साबणापेक्षा पाण्यामध्ये जास्त व लवकर विरघळतात आणि त्यांची कापडातील मळ काढून टाकण्याची क्षमता विशेषतः अफेनद (ज्यामध्ये कॅल्शिअम व मॅग्नेशियम बाय कार्बोनेट किंवा सल्फेट विरघळलेली असतात व ज्यात साबणाचा फेस होत नाही अशा) पाण्यात जास्त असते. यामुळे धंद्याचा कल साबण करण्यापेक्षा मेदातील मेदाम्ले वेगळी करून त्यांच्यापासून निरनिराळे उपयुक्त पदार्थ करण्याकडे अधिक वाढलेला आहे.

मेदाम्लापासून अनेक उपयुक्त पदार्थ तयार केले जातात. पैकी काही पुढे दिलेले आहेत. एरंडेलापासून सेबॅसिक व ॲझेलाइक ही द्विधारक (ज्यामध्ये दोन COOH गट आहेत अशी.) अम्ले तयार करता येतात. त्यांचा एस्टरे, वंगणे व संश्लिष्ट प्लॅस्टिके बनवण्याकडे उपयोग होतो. ग्लिसरीन मोनोलॉरेटापासून तयार केलेले सोडीयम ग्लिसरीन मोनोलॉरेट सल्फेट हे एक सौम्य पण प्रभावी प्रक्षालक आहे. ग्लिसरीन मोनोस्टिअरेट व मोनोओलिएट ही फार उच्च पायसकारके आहेत. तसेच एरंडेलापासून मिळणारे टर्की रेड ऑईल १९ व्या शतकापासून कापड धंद्यात आर्द्रकारक व पायसकारक म्हणून प्रख्यात आहेत. स्टिअरिक, आलेइक, लिनोलिनिक, रिसिनोलिइक इत्यादी मेदाम्लांची निरनिराळ्या धातूंबरोबर (अल्युमिनिअम, कॅल्शिअम, कोबाल्ट, जस्त, शिसे इ.) झालेली संयुगे, वंगणे, सौंदर्यप्रसाधने, रबर, कापड, कागद, व्हर्निशे, बांधकाम इ. विविध धंद्यात कोठे ना कोठेतरी वापरली जातात. ओलेइक आम्लाचे एपॉक्सिकरण (संयुगात एपॉक्सी गट निर्माण करण्याची क्रिया) करून व नंतर एस्टरे बनवून ती उष्मीय स्वैर्यकारके व प्लॅस्टिकीकारके (नम्यता, शान्यता, मऊपणा इत्यादी गुणधर्म अंतिम वस्तूत आणण्यासाठी मिसळण्यात येणारे पदार्थ) म्हणून पीव्हीसी रेझिनाबरोबर वापरतात. [→ पृष्ठक्रियाकारके साबण].

पृष्ठ–संरक्षक रंग व व्हार्निशे (रोगणे) : मेदांच्या गुणधर्मांच्या विवेचनात उष्मीय बहुवारिकीकरण याविषयी जो भाग आलेला आहे, तोच या व्यवसायाचा पाया आहे. अतृप्त बंध असलेल्या ग्लिसराइडांची मेदे (उदा. जवसाचे तेल, सोयाबीन व टुंग ही तेले आणि निर्जलीकृत एरंडेल तेल वगैरे) पातळ थरामध्ये पसरली असता वाळतात व अशा तऱ्हेने तयार झालेल्या थराने वस्तूंच्या पृष्ठभागांचे हवा, पाणी यांपासून संरक्षण होते. असे करीत असताना या तेलात पिंजक, पाइन, रेझीन यासारखे पदार्थ व टर्पेंटाइनसारखा विरलकारक जरुरीपुरता मिसळून वस्तुंवर त्याचा थर दिल्यास वस्तुचे संरक्षण होऊन शिवाय ती सुशोभितही दिसते. अशा मिश्रणांना तैलरंग म्हणतात. वाळणाऱ्या तेलात रेझीन व तत्सम नैसर्गिक वा संश्लिष्ट पदार्थ आणि तेल लवकर वाळण्यास मदत करणारे विशिष्ट पदार्थ (शिसे, मॅंगनेज, कोबाल्ट यांची ऑक्साइडे) मिसळून ती जास्त तापमानाला तापवितात, यांना रोगणे किंवा व्हार्निशे म्हणतात. रोगणामध्ये उष्णतेने बहुवारिकीकरण घडवून आणलेली वाळणारी तेले मिसळल्यास रोगणाचा पोत सुधारतो आणि ती जलद वाळतात व त्यांचा थर जास्त टिकाऊ होतो. या कारणासाठी ही तेले पूर्वी उघड्या कढयांतून विस्तवावर उकळीत असत. आता ती बंद पात्रात व निष्क्रियवातावरणात २३२° ते ३३०° से. तापमानास विजेच्या सहाय्याने तापवितात. त्यामुळे त्या मेदात एकांतरीत अतृप्त बंध आणि वलयी संयुगे तयार होतात आणि लवकर वाळण्याचा गुणधर्म येतो.


नवीन प्रचारात आलेले पायसी रंग, संश्लिष्ट रेझिनांचे रंग व एनॅमल रंग हे कार्बनी विद्रावकात तयार करतात. यांच्या थराचा टिकाऊपणा व वाळण्यासाठी लागणारा कमी वेळ यामुळे हे तैलरंग किंवा रोगणे यापेक्षा फारच सरस ठरतात आणि म्हणून वाळणाऱ्या तेलाचा या व्यवसायातील खप बराच कमी होत चाललेला आहे [→ रंगलेप].

वंगण तेले व ग्रिजे : मेदांचा वंगण म्हणून उपयोग फार प्राचीन असला तरी खनिज तेलापासून तयार करण्यात येणारी वंगणे मुबलक व स्वस्त मिळू लागल्यामुळे या व्यवसायातील मेदांची जागा खनिज तेलजन्य वंगणांनी घेतली आहे. कारण ही वंगणे लवकर चिकट होत नाहीत आणि त्यांचे अपघटन व ऑक्सिडीकरण अतिशय सावकाश होते. असे जरी असले तरी मेदे, मेदाम्ले आणि मेदाम्लांचे काही अनुजात (एका संयुगापासून तयार केलेली दुसरी संयुगे) स्वतंत्रपणे किंवा खनिजतेलाच्या समवेत घर्षण होणाऱ्या दोन भागांच्या मध्ये टाकल्यास त्यांचा चिवट परंतु ओशट असा थर घर्षण होणाऱ्या पृष्ठभागावर पकड धरतो. या ओशटपणामुळे घर्षण कमी झाल्याने ते भाग तापत नाहीत व त्यांची झीजही कमी होते. याचे कारण असे देतात की, मेदाम्लांतील किंवा त्याच्या अनुजातील अम्ल गटाच्या बाजूचे टोक धातूच्या पृष्ठभागावरील कणांशी बद्ध होऊन राहते व त्यातील कार्बन अणूंच्या शृंखला पृष्ठभागाशी समांतर होऊन ओशट थर तयार होतो. त्यामुळे ते पृष्ठभाग एकमेकांवरून सुलभपणे सरकतात. तथापि मोठ्या शक्तीच्या यंत्रांच्या ज्या भागावर जास्त दाब येतो व तापमान वाढण्याची शक्यता असते तेथे द्रवरूप वंगणे फारशी उपयोगी ठरत नाहीत. अशा ठिकारी अर्धवट घनरुप असणारी वंगण ग्रीजेच वापरावी लागतात. मेदाम्लांचे कॅल्शियम, लिथियम, ॲल्यूमिनियम, शिसे या धातूंचे साबण किंवा त्यांची मिश्रणे तापविलेल्या खनिजतेलात मिसळून घेतल्यास खळीसारखे पदार्थ तयार होतात त्यांनाच वंगण ग्रीजे म्हणतात. ही तयार करण्याकरिता मेदांचे क्षारीय विच्छेदन करुन त्यात योग्य त्या धातूंची लवणे मिसळून ते मिश्रण उघड्या कढयांत तापवितात व त्यात खनिज तेल मिसळून मिश्रण एकजीव करतात. त्यात आवश्यकतेप्रमाणे रंग व ग्लिसरीन हे पदार्थही काही प्रमाणात घालतात. [→ वंगण]

मेदांच्या या प्रमुख उपयोगांव्यतिरिक्त इतर अनेक लहानसहान उद्योगधंद्यात मेदे व मेदाम्ले यांचा उपयोग होतो. मेदांचे हायड्रोजनिकरण, एपॉक्सिकरण, सहबहुवारिकीकरण व क्लोरिनीकरण करुन मिळणारे पदार्थ मेणबत्त्यांकरीता, रबर व्यवसायात आणि प्लॅस्टिक पदार्थ म्हणून तसेच मेदाम्लांपासून मिळणारी मेद अल्कोहॉले, अमाइने, अमाइडे, कीटोने व नायट्राइले हे पदार्थ जसेच्या तसे किंवा त्यांचेपासून आणखी रासायनिक क्रिया करून मिळणारे पदार्थ, प्रक्षालके, प्लॅस्टीकीकारके, वंगणे यांसाठी वापरतात. मेदाम्लांची अमाइने रबर व्यवसायात आणि कापड उद्योगात आवश्यक आहेत. कातडी कमावण्याच्या उद्योगात जलचर प्राण्यांपासून मिळणाऱ्या मेदाने चांगल्या प्रकारची मऊ कातडी तयार करता येतात. एरंडेल तेलाचा रबरी गॅसकेटांवर अनिष्ट परिणाम होत नाही त्यामुळे ती वापरली आहेत. अशा ठिकाणी व वाहनांच्या द्रवप्रेरीत गतिरोधकावरील द्रव पदार्थात याच तेलाचा भाग जास्त असतो. एरंडेल रेचक म्हणून सर्वमान्य आहे, तर कॉडलिव्हर तेल व माशांची तेले त्यांतील अ आणि ड जीवनसत्वामुळे शक्तीवर्धक म्हणून मोठ्या प्रमाणावर वापरली जातात. बदामाचे व ऑलिव्हाचे तेल यांचा औषधी मलमे व तेले यांमध्ये आणि कातडीला नितळपणा येण्यासाठी उपयोग करतात.


जागतिक उत्पादन :  जागतिक तेल उत्पादनांपैकी ९०% तेलाचे उत्पादन वनस्पतींच्या व प्राण्यांच्या सु. २० जातींपासून करण्यात येते. यातील बराच भाग खाण्यासाठीच वापरला जातो. पूर्वी तेल काढण्याचे कारखाने तेलयुक्त पदार्थ जेथे उत्पन्न होतात तेथे नव्हते तर मार्से, रॉटरडॅम, लिव्हरपूल, हल, हॅंबर्गऱ्हार्बर्ग इ. औद्योगिक शहरी होते. तेथे तेलाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होत असे. तथापि त्यांना वाहतुकीचा जादा खर्च पडत असल्यामुळे व उष्ण कटिबंधीय प्रदेशात तेलनिर्मितीचे नवीन कारखाने निघाल्यामुळे वरील शहरांचे महत्त्व तेलनिर्मितीच्या दृष्टीने आता कमी झाले आहे.

इ. स. १९७० मध्ये जगाची लोकसंख्या १९५० च्या लोकसंख्येच्या ४४ टक्क्यांनी वाढली, तर तेलाचे जागतिक उत्पादन १९५० च्या ७३ टक्क्यांनी वाढले, वनस्पतिजन्य खाद्य तेलांपैकी सोयाबीन, सूर्यफूल व राई (सरसू) यांच्या तेलनिर्मितीत बरीच वाढ झाली, पण माड तेलात अल्प वाढ झाली. औद्योगिक उपयोगाच्या व प्राणिजन्य तेलात लोकसंख्येच्या वाढीच्या प्रमाणात वाढ झाली. देवमाशांची मोठ्या प्रमाणावर शिकार झाल्यामुळे नंतर त्यांच्या तेलाच्या उत्पादनात घट झालेली आढळते.

भारतीय उद्योग : वनस्पतिजन्य मेदे हीच मुख्यत्वेकरून भारतात उपलब्ध व वापरात असल्याने त्यांची उपलब्धता तेलबियांच्या पिकांना

कोष्टक क्र. ७. भारतातील तेलबियांचे उत्पादन
वर्ष भुईमूग

(हजार  टन)

सरसू व मोहरी

(हजार  टन)

तीळ

(हजार  टन)

जवस

(हजार  टन)

एरंडी

(हजार  टन)

सर्व तेलबियांचे
लागवडीखालील क्षेत्र

(हजार हेक्टर)

उत्पादन

(हजार  टन)

हेक्टरी उत्पादन

(किग्रॅ.)

१९६०–६१ ४,८१२ १,३४७ ३१८ ३९८ १०७ १३,७७० ६,९८२ ५०७
१९६५–६६ ४,२३० १,२७६ ४२५ ३३५ ८० १४,९२८ ६,३४६ ४२५
१९६६–६७ ४,४११ १,२२८ ४१६ २६० ११० १४,९९४ ६,४२५ ४२९
१९६७–६८ ५,७३१ १,५६८ ४४५ ४३८ १२१ १५,६६७ ८,३०३ ५३०
१९६८–६९ ४,४७५ १,५७२ ४१५ ३५२ १११ १४,५८४ ६,९२५ ४७५
१९६९–७० ५,१३० १,५६४ ४८८ ४६९ १२३ १४,८१२ ७,७३४ ५२२
१९७०–७१ ६,१११ १,९७५ ५६२ ४७४ १३६ १५,४१८ ९,२५९ ६०१
१९७१–७२ ५,७१२ १,४५१ ४५९ ५१० १४४ १५,५९७ ८,२७५ ५३१
१९७३–७४ ५,९३२ १,७०४ ४८४ ५०४ २२९ १५,४५१ ८,८५३ ८४५
१९७४–७५ ४,९९० २,२११ ४०८ ५३७ २१६ १५,५८६ ८,३६३ ६१६

आणि तेलझाडांना किती जमीन उपलब्ध आहे व हेक्टरी बियांचे उत्पादन किती होते अगर दर हेक्टरात झाडांची संख्या किती आहे, यांवर अवलंबून आहे. यात तीन प्रकार आहेत: (१) दर वर्षी निघणारे


कोष्टक क्र. ८. महाराष्ट्रातील तेलबियाचे उत्पादन (१९७३-७४) 
तेलबिया क्षेत्र

(हजार हेक्टर)

उत्पादन

(हजार टन)

भुईमूग ६५६·७ ४८५·५
सरसू व मोहरी ४·२ ०·८
तीळ १५३·३ ३८·९
जवस २२२·४ ४५·४
एरंडी ४·० १·०
एकूण १,०४०·६ ५७१·६

शेतातील पीक, उदा., भुईमूग, जवस, तीळ, एरंडी, करडई इ., (२) नियमित लागवड केलेल्या नारळासारख्या झाडापासून आणि (३) जंगली व डोंगरी प्रदेशात आणि रस्त्यांच्या कडेला उगवणाऱ्या झाडांच्या तेलबियांपासून उदा., मोह (महुआ), साल, निंबोणी, करंब, पिशा वगैरे. पहिल्या प्रकाराखाली (कापूस सोडून) अदमासे १,५०,९१,००० हे. जमीन (सर्व शेतजमिनीच्या १/१०) आहे. यात फारशी वाढ होणे शक्य नाही. शिवाय भारतातील हेक्टरी उत्पन्नही फार कमी आहे. उदा., भारतात भुईमूग व तीळ यांचे हेक्टरी उत्पन्न अनुक्रमे ७७० किग्रॅ. व १७५ किग्रॅ. आहे, तर परदेशात भुईमुगाचे प्रमाण हेक्टरी ३,५०० किग्रॅ. (इस्त्राएल) व तिळाचे १००० किग्रॅ. (ईजिप्त) आहे. याचा अर्थ असा की, शेतीच्या पद्धतीत व यंत्रणेत शास्त्रीयरित्या मोठ्या प्रमाणावर फरक घडवून आणला, तरच उत्पादनात खूप भर पडून अनेक वर्षे तेलाची भासत असलेली टंचाई दूर करता येईल.

भारतात माणशी वषार्ला सु. २·६ किग्रॅ. खाद्य मेदे मिळू शकतात (१९७२–७३), तर हेच प्रमाण इतर देशांत २०–३० किग्रॅ. आहे (संतुलित आहारात माणशी १६ किग्रॅ. तरी खाद्य मेदे असावीत).

उत्पादन : यांत्रिक व गावठी अशा दोन्ही पद्धतींनी सर्व भारतभर मेदांचे उत्पादन होते. यांत्रिक पद्धतीत अनेक प्रकारची दाबयंत्रे (एक्स्‌पेलर) व यांत्रिक घाण्या येतात, ज्यांच्यापाशी मोठ्या क्षमतेची अनेक दाबयंत्रे आहेत अशा मोठ्या तेलगिरण्या १९७१ साली सु. २,००० (क्षमता २५ लाख टन) होत्या. लहान दाबयंत्रे किंवा यांत्रिक घाण्या चालविणाऱ्या १०,००० (क्षमता २५ लाख टन) गिरण्या होत्या. बैलघाणे सु. दोन लाखांच्यावर (क्षमता १० लाख टन) होते व त्यापैकी खादी व ग्रामोद्योग आयोग प्रमाणित ४२,००० होत्या. सुधारित बैलघाण्यांचा प्रसार होऊन त्यांची क्षमता वाढावी म्हणून खादी व ग्रामोद्योग आयोग बरीच खटपट करीत आहे.

तेलगिरण्यांतून निघणाऱ्या पेंडीत जे ६–८% तेल असते ते काढण्याकरिता विद्रावक निष्कर्षणाच्या नव्या पद्धतीवर उभारलेले ११० कारखाने १९५६–६६ च्या दरम्यान स्थापन झाले आहेत. तत्पूर्वी असे कारखाने आठ–दहाच होते. यावरून या उद्योगाची जलद वाढ लक्षात येईल. याचा फायदा म्हणजे पेंडीतील ६०,००० टन तेल व भाताच्या कोंड्यातल ६०,००० टन तेल ही नव्यानेच मिळू लागली.

वनस्पती तूप : या धंद्याचे १९३० साली अवघे २–३ कारखाने होते ते आता ५२ आहेत. १९७३ साली या करखान्यांची उत्पादनक्षमता १०,६७,००० टन होती, परंतु प्रत्यक्षात उत्पादन ४,६६,००० टन झाले.


साबण : तेलगिरण्याप्रमाणे या धंद्यातही लहान कारखानदारांचा वाटा मोठा आहे. १९७० साली मोठे कारखाने ४५ होते व त्यातून ३ लाख टन साबण (कपड्याचा व अंगाचा) तयार झाला तर मध्यम व लहान कारखाने सु. ३,५०० असून ते सु. ४ लाख टन साबण बनवित होते. हा साबण मुख्यतः कपड्यांचा असून बहुतकरून दुय्यम प्रतीचा असतो.

तेलाच्या टंचाईमुळे चांगला साबण माफक किंमतीत मिळणे कठीण झाले आहे. कपड्यांच्या धुलाईकरिता, तसेच कापडाच्या गिरण्या व अनेक कारखाने यातील अनेक क्रियांकरिता साबणाऐवजी आता संश्लिष्ट प्रक्षालके व पृष्ठक्रियाकारके वापरात येऊ लागली आहेत. यांचे संश्लेषण खनिज तेल व तज्जन्य संयुगांपासून होत असल्याने त्यांचा मेदांशी संबंध नाही. १९७५ साली अशा पृष्ठक्रियाकारकांचे उत्पादन करणारे ३५ कारखाने होते व त्यांचे उत्पादन ७५,००० टन होते.

मेदाम्ले व ग्लिसरीन : १९७१ मध्ये मेदांचे जलीय विच्छेदन करून त्यातून मेदाम्ले मिळविणारे दहा कारखाने होते. त्यातून २०,००० टन मेदाम्ले (स्टिअरिक, लॉरिक, ओलेइक वगैरे) तयार होतात. यांच्याबरोबर ग्लिसरीनही उप–पदार्थ म्हणून मिळते. साबणांच्या मोठ्या कारखान्यातही ग्लिसरीन वेगळे करण्याकरिता यंत्रसामग्री असते. १९७१ मध्ये ग्लिसरीन तयार करणारे १० कारखाने होते व त्यांचे उत्पादन १०,००० टन होते.

रोगणे व रंग : या धंद्याने बरीच प्रगती केली असून भारतात १९७१ साली ३०० लहानमोठ्या कारखान्यांतून ७० कोटी रू. किंमतीचा निरनिराळ्या जातींचा व प्रतींचा माल तयार झाला.

मालांच्या प्रती व मानके : मेदांचे पुढील तीन मुख्य उपयोग आहेत : शरीरपोषण, स्वच्छता टिकविणे व वंगणे म्हणून. हे उपयोग प्रत्येक माणसाच्या दैनंदिन व्यवहारात इतके महत्त्वाचे आहेत की, त्याकरिता जो हरतऱ्हेचा माल कारखानदार पुरवितात त्याच्या प्रतीवर नियंत्रणे असणे राष्ट्रीय व सामाजिकदृष्ट्या फार जरूरीचे आहे. विशेषतः या क्षेत्रात मालात भेसळ, प्रतीत ढिलाई आणि किंमतीची अस्थिरता ही दोषत्रयी जास्त प्रकर्षाने दिसून येते. मालाची प्रत व निर्भेळपणा सुधारावा या दृष्टीने भारतीय मानक संस्थेने तेलबिया, सर्व जातींची मेदे, मेदाम्ले, साबण इ. पदार्थांकरिता मानके तयार केली आहेत.

व्यापार : विसाव्या शतकाच्या सुरूवातीस भारतातून हजारो टन तेलबियांचीच निर्यात होत असे. त्यांपासून बनविलेला पक्का माल (उदा., साबण, मेद, रोगणे, रंग इ. पदार्थ) आयात केला जात असे. पहिल्या महायुद्धानंतर हे चित्र बदलले. काही विदेशी कारखान्यांनी येथेच कारखाने उभारले, तर काही स्वदेशी कारखाने निघाले व त्यातून बराचसा पक्का माल येथेच तयार होऊ लागला. तेलबियांची निर्यात जरा कमी होऊन आता मेदे निर्यात होऊ लागली. दुसऱ्या महायुद्धानंतर हे चित्र पुन्हा पालटले. देशातच तेलाचा पुरवठा अपुरा पडू लागल्याने तेलबिया व तेले यांच्या निर्यातीवर सरकारने नियंत्रण आणले आणि १९६० सालानंतर त्यांची निर्यात खूपच कमी झाली आहे. १९५०–५१ मध्ये २४·२ कोटी रू., १९६०–६१ ११·६ कोटी रू., १९७२–७३ मध्ये ७४·७ कोटी रू., १९७३–७४ मध्ये १७०·४ कोटी रू. १९७४–७५ मध्ये ९६ कोटी रू. किंमतीच्या तेलबियांची भारतातून निर्यात करण्यात आली. उलट सोयाबीन, राई, पाम तेल, खोबरे, प्राणिजन्य मेद इत्यादींची बऱ्याच प्रमाणावर आयात होऊ लागली. १९६९–७० साली ८,००० टन, १९७०–७१ मध्ये ८०,००० टन, १९७१–७२ मध्ये, १,०३,००० टन, १९७२–७३ मध्ये ५३,००० टन, व १९७३–७४ मध्ये, १,८०,००० टन आयात झाली.

तेलाची टंचाई सुरू झाल्याने तेलबिया व तेले यांचे भाव प्रमाणाबाहेर वाढले. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत भारतीय भुईमूग, एरंडी इत्यादींचे एका वेळेचे अग्रस्थान नाहीसे झाले आहे.

याउलट विद्रावक निष्कर्षण उद्योग निघाल्यापासून जी तेलविरहीत पेंड निघू लागली तिला मात्र खूपच मागणी येऊ लागली व तिने निर्यातीत लक्षवेधक भर घातली आहे.

तेलबिया, तेलविरहीत पेंड व वनस्पतिजन्य तेलातील इतर अवशिष्ट पदार्थ यांच्या नियार्तीपासून भारताला १९७२–७३ मध्ये ७४·७७ कोटी रूपयांचे व १९७३–७४ मध्ये १७०·६ कोटी रूपयांचे परकीय चलन मिळाले. १९७२–७३ मध्ये १० लाख टन व १९७३–७४ मध्ये १२·२ लाख टन मालाची निर्यात झाली. १९७३–७४ मध्ये विद्रावक निष्कर्षित भुईमूग पेंडीमुळे १२१·१८ कोटी रू. (७,९५,८२९ टन) मिळाले, तर १९७२–७३ मध्ये ५८·५२ कोटी रू. (७,३५,२७५ टन) मिळाले होते. १९७३–७४ साली सर्वांत अधिक जपानला (२६·१५ कोटी रू.) व त्या खालोखाल ब्रिटन, नेदर्लंड्‌स, जर्मनी, डेन्मार्क इ. वीस देशांना निर्यात झाली. जवसाच्या पेंडीमुळे १९७२–७३ साली ९ कोटी रू. (७२,३५९ टन) मिळाले. ही पेंड नेदलर्डंस, पोलंड, जर्मनी इ. देशांना निर्यात केली [→ पेंड].


दाबयंत्राने काढलेल्या तेलापेक्षा घाण्याचे तेल जास्त पौष्टिक असते, अशा समजुतीमुळे आणि त्याच्या विशिष्ट स्वादामुळे भारतात घाण्याचे तेल मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते. तेलघाणा हा प्राचीन काळापासून चालत आलेला एक कुटिरोद्योग आहे. १९३१ मध्ये या धंद्यात ५·३ लाख लोक काम करीत होते १९५१ मध्ये त्यांची संख्या २·५ लाख झाली व १९६१ मध्ये २·३ लाखावर आली. एकंदर तेल उत्पादनात १९५६–७१ या काळात जरी ४४% वाढ झाली असती, तरी तेल घाण्याच्या धंद्यातील कामगारांची संख्या बरीच कमी झाली आहे. १९५७ मध्ये खादी व ग्रामोद्योग आयोगाने या उद्योगात लक्ष घालण्यास सुरूवात केली. १९६०–६१ मध्ये या आयोगामार्फत एकंदर ४,४७७ घाणे चालू होते व उत्पादन १३·५५ कोटी रुपयांचे होते १९७०–७१ मध्ये घाण्यांची संख्या ४,८७७ झाली व उत्पादन २१·२९ कोटी रू. झाले. यात ३२,००० लोकांना कामधंदा मिळाला. आयोगाकडील एकूण घाण्यांपैकी सु. १/३ घाणे सुधारित प्रकारचे आहेत. या उद्योगाच्या प्रगतीसाठी तीळ व करडई ही गळिताची धान्ये केवळ घाण्यांच्या उपयोगासाठी राखून ठेवली जावीत, अशी शिफारस करण्यात आली आहे.

भारतात रिजनल रिसर्च लॅबोरेटरी (हैदराबाद), ऑइल टेक्नॉलॉजिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूट (अनंतपूर, आंध्र प्रदेश), टाटा ऑइल मिल्स (मुंबई), हिंदुस्थान लिव्हर रिसर्च सेंटर (मुंबई) इ. सरकारी आणि खाजगी संशोधन संस्थांमध्ये तेलांविषयी संशोधन करण्यात येते, तसेच या संस्थांमधून तेलांसंबंधीचे तांत्रिक शिक्षण देण्याची सोय आहे. द जर्नल ऑफ द ऑइल टेक्नॉलॉजिस्ट ॲसोसिएशन ऑफ इंडिया (मुंबई), इंडियन जर्नल ऑफ टेक्नॉलॉजी (नवी दिल्ली), जर्नल ऑफ इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स (बंगलोर), इंडियन ऑइल अँड सोप जर्नल (कलकत्ता), जर्नल ऑफ फूड सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी (म्हैसूर) इ. नियतकालिके तेलांविषयक माहिती प्रसिद्ध करतात.

उत्पादनात वाढ करण्याचे प्रयत्न : खाद्य तेलांचे उत्पादन वाढविण्यासाठी सुधारित बीजांचा आणि योग्य खतांचा वापर करून हेक्टरी उत्पादनाचे प्रमाण वाढविणे याबरोबरच परंपरागत उपयोगात असलेल्या तेलबियांशिवाय तेल देणारी अन्य बीजे व पदार्थ यांचा उपयोग जास्त प्रमाणावर करणे अगत्याचे आहे. या दृष्टीने सोयाबिनाच्या तेलाला महत्त्व आहे. या तेलाचा वनस्पती तूप बनविण्यासाठी होणारा उपयोग दिवसेंदिवस वाढत असून देशात होणारे उत्पादन कमी पडते म्हणून त्याची आयात करावी लागते. १९७४–७५ मध्ये २५,००० टन सोयाबीन तेल भारतात आयात झाले. या बियांतील तेल काढून घेतल्यावर राहणारी पेंडही तीत असलेल्या प्रथिनांमुळे फार उपयुक्त आहे. मध्यप्रदेश, उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र व गुजरात या राज्यात सोयाबिनाची लागवड करण्याचे शेतकी खात्याने ठरविले आहे. सूर्यफूल हे सु. तीन महिन्यांत होणारे पीक असून याच्या बियांचे तेल खाण्यास योग्य ठरले आहे. १९७१–७२ मध्ये ९०० हे. जमीन याच्या लागवडीसाठी वापरण्यात आली. त्याचे उत्पादन हेक्टरी ८०० किग्रॅ. पडले, सुधारणा केल्यास हे हेक्टरी दोन टनांइतके वाढविता येणे शक्य आहे. तांदळाच्या कोंड्यात असलेले तेल ४,००,००० टन उपलब्ध होणे शक्य आहे. आज त्याचे उत्पादन ६०,००० टन इतकेच आहे. सुधारलेल्या कार्यक्षम पद्धती वापरल्या तर सरकीपासून ३,२०,००० टन खाद्य तेल मिळविता येईल.

कोष्टक क्र. ९. १९७३–७४ या सालातील उत्पादन व १९७४–७९ या कालखंडातील उद्दिष्ट उत्पादन 
तेलबिया १९७३–७४ या सालातील उत्पादन १९७४–७९ या कालखंडातील उद्दिष्ट उत्पादन
क्षेत्र

(लाख हेक्टर)

हेक्टरी उत्पादन

(किग्रॅ.)

उत्पादन

(लाख टन)

क्षेत्र

(लाख हेक्टर)

हेक्टरी उत्पादन

(किग्रॅ.)

उत्पादन

(लाख टन)

भुईमूग ७५·० ८०० ६०·० ८०·० ९६१ ६·५७
सरसू व मोहरी ३३·० ५७६ १९·० ३५·० ६२९ २२·०
तीळ २५·० २०८ ५·२ २७·० २५१ ६·५
जवस १७·० २७६ ४·७ १७·० २८८ ४·९
एरंडी ४·० ३५० १·४ ५·० ४६० २·३
सोयाबीन १·० ७०० ७·० ४·३ ९३० ४·०
सूर्यफूल ३·५ ८५७ ३·० ९·३ ९७० ९·०

निरनिराळ्या तेलबियांपासून १९७४–७९ या कालखंडातील उत्पादनाच्या उद्दिष्टांचे आकडे कोष्टक क्र. ९ मध्ये दिले आहेत.

पहा : तूप, बाष्पनशील तेले, मार्गारीन, मेण, लिपिडे, लोणी, वनस्पति–१, साबण, हायड्रोजनीकरण

संदर्भ : 1. Daniel, S., Ed, Balley’s Industrial Oils and Fat Products, New York, 1964.

2. Eckey, E. W. Vegetable Fats and Oils, New York, 1954.

3. Gunstone, F. D. An Introduction to the Chemistry of Fats and Fatty Acids, Bombay, 1960.

4. Hilditch, T. P, Williams, P. N. The Chemical Constitution of Natural Fats, London, 1964.

5. Kirschenbaur, H. G. Fats and Oils–An Outline of their Chemistry and Technology, New York,1960.

म्हसकर, व्यं. वा.